Амнистия кимлар учун мўлжалланган?
Президент имзолаган қонун доирасида Жиноят кодекси, Жиноят-процессуал кодекси ва Маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги кодексга бир қатор ўзгартиришлар киритилади. Энг муҳим янгиликлардан бири — маъмурий амнистияни қўллаш тартибини такомиллаштириш ва уни тўлиқ рақамлаштиришдир.
Мазкур ўзгаришлар амнистия ҳужжатларини қўллаш тартибини аниқ белгилашга қаратилган. Хусусан, амнистия қўлланганидан кейин фуқаронинг маъмурий жавобгарликка тортилган деб ҳисобланадиган муддатини ҳисоблаш тартиби белгиланади. Шунингдек, амнистияни қўллаш учун ҳуқуқбузар ва жабрланувчининг розилиги талаб этилмаслиги қонун билан мустаҳкамланади.
Бундан ташқари, амнистия ҳужжати маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш юритишни тугатиш учун асос бўладиган ҳолатлар қаторига киритилади. Яъни қонун маъмурий жазодан амнистия асосида озод этишнинг ҳуқуқий механизмини аниқ белгилайди.
“Қонун билан Маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги кодексга 889-1-модда киритилиб, маъмурий жазони ижро этишни тўхтатишнинг рақамли тартиби белгиланади. Амнистияга тушадиган шахслар рўйхати Маъмурий иш юритишнинг ягона реестри орқали автоматик равишда шакллантирилади ва тегишли қарорлар электрон шаклда қабул қилиниши мумкин”, — дейилади қонунга берилган хулосада.
Бироқ амнистия барча фуқароларга бир хил қўлланилмайди. Қонунда ушбу имкониятдан четда қоладиган тоифалар аниқ кўрсатилган.
“Жиноят кодексининг 78-моддасига мувофиқ, амнистия ўта хавфли жиноят содир этган шахсларга, жумладан, коррупция, террорчилик ва экстремизм жиноятларини содир этганларга, педофилларга, қийноқ ҳолатлари бўйича судланганларга, жиноятни такрор содир этганларга, жамият учун ўта хавфли деб топилган шахсларга, шунингдек сиртдан судланган шахсларга татбиқ этилмайди”, — деб тушунтирди собиқ Мажилис депутати, ҳуқуқшунос Абзал Қуспан.
Маъмурий амнистиянинг ўзига хос жиҳати нимада?
Қонун лойиҳаси жамиятда кўпинча адаштириладиган икки хил ҳуқуқий институт — жиноят ва маъмурий амнистияни ўз ичига олади. Бироқ уларнинг мақсади ва қўлланиш доираси турличадир.
Жиноят амнистияси жиноят содир этиб, судланган ёки тергов органлари иш юритувида бўлган шахсларга нисбатан қўлланилади. Маъмурий амнистия эса оддий фуқароларнинг маъмурий ҳуқуқбузарликларига оид масалаларни ҳал этишга қаратилган.
Масалан, автотураргоҳ қоидаларини бузганлик учун солинган жарима, автоматик камера қайд этган йўл ҳаракати қоидабузарлиги, муддати ўтган лицензия учун белгиланган жарима ёки йиллар давомида йиғилиб қолган маъмурий қарзлар амнистия доирасида қайта кўриб чиқилиши мумкин. Шу сабабли бу икки тушунчани тенглаштириб бўлмайди.
Инсонпарварлик тамойили ва хавфсизлик
Сиёсатшунос Расул Қоспановнинг айтишича, ҳозирги ҳуқуқий тизим барча ҳуқуқбузарликларга бир хил қатъий ёндашувни қўллаш зарур эмаслигини кўрсатмоқда.
“Оғир жиноят содир этганларга нисбатан қатъий талаблар ўзгармайди. Бироқ жамият учун катта хавф туғдирмайдиган маҳкумларга нисбатан енгилроқ ҳуқуқий чоралар қўлланилиши мумкин”, — деди Расул Қоспанов.
Унинг сўзларига кўра, айнан шу тамойил янги қонунда ҳам сақлаб қолинган. Шу сабабли хавфли жиноятчилар оммавий равишда озод қилинади деган фикр асоссиз.
“Асосан амнистия жиноий терис қилиқларга, унча оғир бўлмаган жиноятларга ва ўртача оғирликдаги айрим жиноятларга нисбатан қўлланилади. Бунда маҳкумнинг хулқ-атвори, етказилган зарарни қоплагани ва бошқа ҳолатлар инобатга олинади”, — деди у.
Мутахассиснинг фикрича, маъмурий амнистия иқтисодий жиҳатдан ҳам фойдалидир. Чунки у фуқаролар, кичик тадбиркорлар ва ўзини ўзи банд қилган шахсларнинг молиявий юкини камайтиради.
Дастлабки ҳисоб-китобларга кўра, амнистия 100 мингдан ортиқ шахсни ҳамда умумий қиймати қарийб 23 миллиард тенгелик 1 миллиондан ортиқ маъмурий ишни қамраб олиши мумкин.
“Амнистия жавобгарликдан озод қилиш ёки ҳуқуқий тартибни заифлаштириш дегани эмас. Бу - инсонпарварлик тамойили билан жамоат хавфсизлиги ўртасидаги мувозанатни сақлашга қаратилган ҳуқуқий қарордир”, — дея хулоса қилди Расул Қоспанов.
Дунёда бу тажриба қандай қўлланилади?
Қозоғистонда ушбу ташаббус халқаро тажрибадан ажралиб турмайди. Аксинча, кўплаб давлатлар маъмурий жарималарни енгиллаштириш ёки қарзларни қайта кўриб чиқишни ижтимоий-иқтисодий сиёсатнинг самарали воситаси сифатида қўллаб келмоқда.
Масалан, Бирлашган Араб Амирликларида йўл ҳаракати қоидаларини бузган ҳайдовчиларга жарималарни 50 фоизгача чегирма билан тўлаш имконини берувчи дастурлар бир неча бор амалга оширилган. Айрим ҳолларда ҳайдовчи маълум муддат давомида янги ҳуқуқбузарлик содир этмаса, аввалги жаримаси ҳам камайтирилади.
Жанубий Кореяда миллий байрамлар арафасида йўл ҳаракати қоидаларини бузган фуқароларга нисбатан енгилликлар эълон қилинади ва айрим маъмурий чекловлар бекор қилинади.
АҚШда бундай амалиёт айрим штатлар даражасида амалга оширилади. «Жарималарни кечириш ҳафталиги» дастури доирасида фуқаролар пенясиз ҳисоб-китоб қилиб, фақат асосий қарзни тўлаш имкониятига эга бўладилар.
Ҳиндистонда эса 2020 йилда ишга туширилган Vivad se Vishwas дастури доирасида солиққа оид жарималар ва пенялар қисқартирилиб, юз минглаб низолар судга етиб бормасдан ҳал этилган.
Шундай қилиб, Қозоғистонда таклиф этилган амнистия халқаро тажрибага мос келади. Унинг асосий мақсади — жамоат хавфсизлиги тамойилларини сақлаган ҳолда, жамият учун катта хавф туғдирмайдиган ҳуқуқбузарликлар бўйича фуқароларнинг ҳуқуқий ва молиявий юкини енгиллаштириш ҳамда уларнинг жамиятга қайта мослашишига шароит яратишдир.