Яқин Шарқдаги уруш стагфляцияга қандай таъсир қилади — британиялик эксперт

ASTANА. Кazinform — Минтақадаги жабҳа иқтисодий ўсишнинг пасайишига ва инфляциянинг ошишига, яъни стагфляцияга олиб келмоқда. Бу ҳақда Британия «Чатем-Хаус» халқаро муносабатлар институтининг илмий ходими Дэвид Лубин фикр билдирди.

Унинг баҳосига кўра, уруш ҳар бир мамлакатга турли даражада таъсир кўрсатмоқда. Баъзи мамлакатларда валюта қадрсизланган, бошқаларида эса иқтисодий ўсиш турғунлашган.

АҚШда инфляция сценарийси

Америкада инфляция асосан асосий муаммога айланиб бормоқда. Бироқ, иқтисодий ўсишнинг пасайиши ҳам кузатилмоқда. Шунинг учун молия ва кредит сиёсати қатъийлашмоқда ва молия бозорида ўзгаришлар бўлиши мумкин.

— АҚШ йирик нефть ишлаб чиқарувчиси ва энергия экспортчиси ҳисобланади. Шунга қарамай, унинг иқтисодиёти, айниқса меҳнат бозори ва ишчи кучига талаб доимий равишда ҳаракатда. Шунинг учун инфляция айниқса жиддий бўлиши мумкин, — деди Лубин.

Муаммо инфляция билан чекланиб қолмай, балки иқтисодий таназзулга олиб келиши мумкин. Ахир, инфляция пул-кредит сиёсатининг қаттиқлашишига ва фоиз ставкаларининг ошишига олиб келиши эҳтимол. Бу, шубҳасиз, АҚШ иқтисодиётининг кескин пасайишига олиб келади. Одатда, америкаликлар чўнтаклари тораяётганини англаб етганларида, харажатларини камайтирадилар. Шунинг учун иқтисодиётнинг турғунлигига нафақат пул-кредит сиёсатининг қаттиқлашиши, балки фонд бозорининг қулаши ҳам таъсир қилади.

Европа ва Осиёнинг энергияга қарамлиги

Европа ва Осиё нефтдан ташқари бошқа йўллар билан ҳам таъсирланади. Бу икки қитъанинг энергия ресурслари Форс кўрфази орқали келади. Шунинг учун уларнинг тўхташи ёки уруш туфайли кечикиши ишлаб чиқаришнинг турғунлигига, инфляцияга ва инвестицияларнинг камайишига олиб келиши мумкин. Бундай ҳолда, иқтисодиёт ҳам зарар кўради.

— Осиёдаги баъзи мамлакатлар иқтисодиёти жиддий зарар кўради. Баъзи минтақалардаги компаниялар аллақачон ўз ходимларини масофавий ишга кўчирмоқда, ресторанлар ва дўконлар ёпилмоқда, ички ҳаво қатнови тўхтатилмоқда. Биз бошқа иқтисодий чекловларга гувоҳ бўлмоқдамиз. Буларнинг барчаси, албатта, иқтисодиётга салбий таъсир кўрсатади, — дейди эксперт.

Дэвид Лубиннинг сўзларига кўра, ривожланаётган мамлакатлар учун иқтисодий хавф энг катта. Булар қаторига энергияга боғлиқ ва бюджети чекланган Ҳиндистон, Бангладеш, Покистон, Шри-Ланка киради. Саҳрои Кабирдан жанубдаги мамлакатлар ҳам ушбу рўйхатда. Чунки уларда энергия нархларининг ошиши дарҳол ижтимоий-иқтисодий қийинчиликларга олиб келади.

Хитойнинг барқарорлиги ва узоқ муддатли қийинчиликлар

Мутахассиснинг фикрича, глобал геосиёсатнинг кескинлашишига қарамай, Хитой ўзининг устунлигини йўқотмаяпти.

— Хитой нефть, газ ва электр энергиясига унчалик боғлиқ эмас. У асосан ўзининг ички ресурсларига — кўмир, гидроэнергетика ва шамол энергиясига таянади. Шунинг учун нефт ва газ импортининг пасайиши бу мамлакатга сезиларли таъсир кўрсатмайди, — деб тушунтирди Лубин.

Шу билан бирга, тўпланган захиралар ва ҳали ҳам етказиб берилаётган нефть Хитойга устунлик беради. Инфляциянинг тубдан фарқли ҳолати ҳам рол ўйнайди.

— Инфляция жуда юқори бўлган Қўшма Штатлардан фарқли ўлароқ, Хитой, аксинча, дефляцияни бошдан кечирмоқда. Шунинг учун энергия нархларининг ошиши унга таҳдид солмайди. Ғарб мамлакатлари билан таққослаганда, Хитой инфляцияни осонликча енгиб ўтиши мумкин, — дейди у.

Таҳдидлар доирасини кенгайтириш ва узоқ муддатли оқибатлар

Тадқиқотчининг айтишича, энергетикадан ташқари бошқа соҳаларга ҳам таҳдидлар мавжуд.

— Форс кўрфази орқали нафақат энергия ресурслари, балки ўғитлар, гелий, сульфат кислота, нефт-кимё маҳсулотлари, алюминий ҳам ташилади. Бу материаллар таъминоти ҳам узилмоқда, — деб тушунтиради у.

Шунинг учун Яқин Шарқдаги уруш дунёнинг барча мамлакатларининг давлат харажатларини ва қарзларини ошириши мумкин.

— Дунё мамлакатлари нафақат мудофаа қобилиятини мустаҳкамлаш, балки товарлар ҳаракати ва энергия хавфсизлигида барқарорликни таъминлаш учун ҳам давлат харажатларини оширмоқда. Улар, шунингдек, қазилма ёқилғилардан олинадиган энергияга боғлиқликни камайтиришга ҳаракат қилмоқдалар, — деб таъкидлади эксперт.

Дэвид Лубин Яқин Шарқдаги беқарорлик энергия бозорида ҳаддан ташқари ўсишга олиб келади, деган хулосага келди.

— Агар Эрон хоҳлаган пайтда Ҳормуз бўғозини ёпишда давом этса, нефть ва газ ташиш ҳам узилади. Шунинг учун глобал энергия бозорига доимий таҳдид бўлади. Бундай беқарор вазиятда нефт ва газ нархи ҳам ғайриоддий даражада юқори бўлади. Бу нафақат уруш ва кескинлик даврида, балки тинчлик даврида ҳам энергия ресурслари нархининг жуда юқори бўлишига олиб келади, — дея хулоса қилди эксперт.

Эслатиб ўтамиз, Яқин Шарқдаги можаро туфайли Европа Иттифоқи мамлакатларида газ нархи 70% га ошди.