Молия бозорини тартибга солиш ва ривожлантириш агентлиги маълумотларига кўра, 2026 йил бошида Қозоғистонда ушбу механизм бўйича тузилган шартномалар сони 164 294 тага етди. Суғурта компанияларига ўтказилган маблағларнинг умумий миқдори 1 триллион 168 миллиард тенгени ташкил этди.
Пенсия аннуитети нима...
Бу ҳам ҳаётни суғурталаш воситаларидан биридир. Расмий пенсиядан фарқи шундаки, тўлов умрбод тақдим этилади. 1998 йилгача ишлашга улгурмаган бадалчиларнинг жамғармалари тугаганда, фақат умрбод асосий пенсия тўланади ва уларга умуман қўшма пенсия берилмайди.
Пенсия аннуитети Қозоғистонда 2003 йилдан бери мавжуд. Кейинчалик унинг талаблари бир неча бор ўзгартирилди ва янги версиялари пайдо бўлди. Молия бозорини тартибга солиш ва ривожлантириш агентлигининг маълумотларига кўра, 2026 йил бошида фаол шартномалар сони 2021 йилга нисбатан 2,5 бараварга, суғурта мукофотлари ҳажми эса қарийб 3,5 бараварга ошди. Улардан 53 826 таси олдиндан рўйхатдан ўтган шартномалар бўлиб, улар бўйича ўтказилган суғурта мукофотлари ҳажми 429,4 миллиард тенгени ташкил этади. Турмуш ўртоқлар ёки яқин қариндошлар ўртасида тузилган қўшма аннуитетлар сони эса 275 тага етди, умумий суммаси 5,6 миллиард тенгени ташкил этди.
Ушбу маълумотлар аннуитет бозори сўнгги беш йил ичида ўсганлигини кўрсатади. 2026 йил 1 февраль ҳолатига кўра, Қозоғистон суғурта секторида 25 та суғурта ташкилоти мавжуд эди. Улар орасида пенсия аннуитетларини таклиф қилувчи саккизта расмий компания мавжуд. Меҳнат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлигининг маълумотларига кўра, ушбу компаниялар саккиз ой ичида пенсия аннуитетлари бўйича 81,5 миллиард тенге миқдорида суғурта тўловларини амалга оширган.
Эрта пенсияга чиқиш нимани англатади?
Пенсия жамғармаларидан фойдаланишнинг бир неча йўли мавжуд. Пенсия аннуитети давомида фуқаро етарли миқдорда жамғармани ҳаётни суғурталаш компаниясига ўтказади. Компания шартнома бўйича ойлик суғурта тўловларини тўлайди. Бу ердаги асосий фарқ шундаки, тўловлар умр бўйи давом этади. Аммо бу аннуитетни рўйхатдан ўтказиш орқали бутун суммани бирданига олиш мумкин дегани эмас. Жамғарма эгаси ўз пулини суғурта компаниясига суғурта мукофоти сифатида беради. Шунинг учун, қарор қабул қилишдан олдин, тўлов миқдорини, индексация фоизини, кафолат муддатини ва шартномани ўзгартириш тартибини диққат билан таққослаш керак.
Қонун бўйича кимлар аннуитет расмийлаштириши мумкин?
Пенсия аннуитетини расмийлаштириш тартиби Ижтимоий кодекснинг 227-моддаси билан тартибга солинади. Аннуитет шартномасини тузиш учун иккита асосий талаб мавжуд: фуқаро белгиланган ёшга етиши ва унинг пенсия жамғармаси талаб қилинадиган миқдордан кам бўлмаслиги керак.
Керакли жамғарма миқдори ҳамма учун бир хил эмас. У фуқаронинг ёши, жинси ва келажакдаги тўлов параметрларига қараб ҳисобланади.
2026 йилда дарҳол тўловни амалга оширишга имкон берадиган аннуитетлар учун ёш чегаралари қуйидагича:
- Эркаклар - 55 ёшдан бошлаб
- Аёллар - 53 ёшдан бошлаб
- Камида 60 ой давомида мажбурий профессионал пенсия бадалларини тўлаган фуқаролар — 50 ёшдан бошлаб, агар зарур жамғарма етарли бўлса.
Кечиктирилган аннуитетнинг ҳам бир тури мавжуд. Фуқаролар уни 45 ёшдан бошлаб расмийлаштиришлари мумкин. Агар улар камида 60 ой давомида мажбурий профессионал пенсия бадалларини тўлаган бўлсалар, бу ҳуқуқ 40 ёшдан бошланади. Аннуитет тўланадиган ёш дарҳол эмас, балки шартномада кўрсатилган санадан бошланади.
2026 йилда аннуитет расмийлаштириш учун зарур бўлган минимал жамғармалар қуйидагича:
Бу миқдорлар 2026 йил талабларига мувофиқ аннуитет шартномасини тузиш учун зарур бўлган минимал жамғармаларни кўрсатади. Улар ойига 35,6 минг тенге миқдорида тўловларни олишни бошлайдилар. Ҳақиқий тўлов миқдорига мос келадиган жамғарма суғурта компанияси томонидан индивидуал равишда ҳисобланади.
Ижтимоий кодекснинг 227-моддасида аннуитет шартномаси томонларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳам белгиланган. Фуқаро суғурта компанияси томонидан амалга оширилган тўлов миқдорини ҳисоблаш билан танишиш ҳуқуқига эга. Шунинг учун, шартнома тузишдан олдин бир нечта компаниялардан ҳисобот олиш ва тўлов миқдорини ва шартноманинг бошқа шартларини таққослаш мумкин.
Аннуитет тўловлари ҳар йили индексланади. 2026 йилдаги амалдаги талабга кўра, индексация миқдори камида 8% бўлиши керак. Тўловнинг ҳақиқий миқдори ва уни ошириш тартиби шартномада кўрсатилган. Оддий арифметикада, бу қуйидагича бўлади: Агар эркак шу йилнинг ноябрь ойида 56 ёшга тўлса ва ЯЖБПФ ҳисобида 10,8 миллион тенге бўлса, у аннуитетга ёзилиши ва ойига 36-37 минг тенге миқдорида мунтазам тўловларни олишни бошлаши мумкин. Бу миқдор йилига камида 8 фоизга индексланади ва 2047 йил январь ойида (20 йилдан кейин) 147 минг тенгега кўтарилади. Бироқ, буни ўсиш сифатида эмас, балки инфляцияга етиб боришга уриниш сифатида кўриб чиқиш яхшироқдир. Агар инфляция Миллий банкнинг хоҳишига бўйсунса ва йилига 5 фоиз билан чекланган бўлса, реал ўсиш 2,5-3 фоизни ташкил қилади. Агар у ҳозирги 9-10 фоизда қолса, инфляция индексланган пулнинг ўзини еб қўяди. Бошқача қилиб айтганда, 20 йил ичида 147 минг тенге бугунги кунда 36 минг тенгега сотиб олишингиз мумкин бўлган озиқ-овқат маҳсулотларини ҳам қоплай олмаслиги мумкин.
Бундан ташқари, шартномада кафолат муддати кўзда тутилиши мумкин. Агар суғурта қилинган шахс кафолатда кўрсатилган муддат тугашидан олдин вафот этса, тўловлар шартномада белгиланган тартибда олувчига ёки унинг қонуний меросхўрларига ўтказилиши мумкин. Бу ЯЖБПФдаги жамғармаларнинг қолган қисмини меросхўрга васият қилишни англатади. Агар аннуитетни расмийлаштиришда кафолат муддати шартномага киритилмаган бўлса, унда омонатчи тўсатдан вафот этган тақдирда, пул суғурта компаниясининг ҳисоб рақамига ўтказилади ва қонуний меросхўрлар уни талаб қила олмайдилар.
Ойига 200 минг тенге олиш учун қанча жамғарма керак?
2026 йилда пенсия аннуитети учун минимал ойлик тўлов 35 596 тенгени ташкил этади. Бу миқдор энг кам яшаш даражасининг 70% га тенг. Қўшма аннуитет учун минимал тўлов талаби бошқача ҳисобланади.
Максимал ойлик тўлов учун ягона чеклов йўқ. Қозоғистонда умр кўриш давомийлиги 76 йил деб ҳисобланади. Шу муносабат билан, аннуитет хизматларини кўрсатувчи суғурта компанияларининг аксарияти шартномага ушбу 20 йилдан ортиқ кафолат муддатини киритмайди. Ахир, аннуитет эгаси вафот этган тақдирда қонуний меросхўрларга тўлов муддати қанчалик узоқ бўлса, суғурта компаниялари учун шунча фойдасиз бўлади.
Расмий маълумотларга кўра, Қозоғистонда август ойида ўртача пенсия 197 446 тенгени ташкил этди. Ушбу суммани яхлитлаш орқали келгуси ой 56 ёшга тўладиган аннуитет эгасининг ойига 200 минг тенге миқдорида тўловларни олишни бошлаши учун жамғармасида қанча пул бўлиши кераклигини ҳисоблаш мумкин. Бунинг учун Пенсия жамғармасининг расмий веб-сайтида ва аннуитет хизматларини кўрсатувчи суғурта компанияларининг веб-сайтларидаги махсус калькуляторлардан фойдаланамиз. Шундай қилиб, 60 ой давомида мажбурий профессионал бадалларни тўлаган 56 ёшли омонатчининг аннуитет орқали 200 минг тенге олишни бошлаши учун унинг ҳисобида ёки қўлида камида 61 миллион тенгедан 70 миллион тенгегача маблағ бўлиши керак. Ойлик 200 минг тенге ҳар йили камида 8 фоизга индексланади. Шунинг учун, 2047 йилга бориб, у ойлик оладиган сумма суғурта шартларига қараб 350 минг тенгега кўпайиб, 900 минг тенгега етиши мумкин. Келажакда бу миқдор яшаш учун қанча етарли бўлиши инфляция даражасига боғлиқ. Агар норасмий ҳисоб-китобларга ишонсак, тенгенинг харид қобилияти ҳар 6-7 йилда 50 фоизга пасаяди, яъни бугунги кунда 1 миллион тенгега, 6-7 йилдан кейин сиз фақат ҳозир 500 минг тенгега сотиб олишингиз мумкин бўлган товарларни сотиб олишингиз мумкин бўлади.
Аммо бу шунчаки мутаносиб ҳисоб-китоб, суғурта компаниясининг расмий таклифи эмас. Аннуитет тўловларини ҳисоблаш оддий арифметикага асосланмаган: шахснинг ёши, жинси, келажакдаги тўловларнинг давомийлиги, индексация ва кафолат муддати ҳисобга олинади. Шунинг учун, омонатчи олишни режалаштирган суммани олиш учун қанча тежаш кераклигини фақат суғурта компанияси томонидан тақдим этилган шахсий ҳисоб-китоб орқали аниқлаши керак.
Ушбу мисолнинг моҳияти шундаки, аннуитетга киришни ният қилган фуқаро бир нечта суғурта компанияларидан таклифлар сўраши ва уларнинг дастлабки тўловларини, йиллик индексация тартибини ва кафолат муддатини таққослаши керак. Шунингдек, аннуитет тўловини Пенсия жамғармасидан оладиган пенсияси билан таққослашга арзийди.