52 та компания олтин ишлаб чиқаради
Нефть сингари, олтин нархи ҳам ҳарбий кескинликлар даврида кўтарилади. Масалан, 2003 йилда АҚШ Ироққа бостириб кирганида олтин нархи 5-6 фоизга ошди ва 2022 йилда Россия-Украина инқирози пайтида 2000 доллардан ошди. Ҳозирда бу тенденция давом этиб, Эрон атрофидаги вазият фонида олтиннинг бир унцияси тахминан 4 674–5 500 долларга етди.
Иқтисодчи Сапарбай Жобаевнинг сўзларига кўра, олтин нархининг ошишига нафақат геосиёсий масалалар, балки жаҳон пул массасининг ўсиши ҳам таъсир кўрсатмоқда.
“Дунёда пул массаси ортиб бормоқда. АҚШ, Хитой ва Европа мамлакатлари катта миқдорда пул тўплашга ўрганиб қолган. Масалан, аҳолиси атиги 5 миллион бўлган кичик Норвегия давлати 1 триллион 200 миллиард долларлик барқарорлаштириш жамғармасига эга.
Бу маблағ шунчаки туриб қолмайди, тўпланган пул ишончли активларга сармоя қилиниши керак. Одатда, бундай маблағлар хом ашё ишлаб чиқариш бўйича йирик инвестиция лойиҳаларига йўналтирилади. Бироқ, Хитойнинг ривожланиши туфайли бундай инфратузилма лойиҳалари ва стратегик иншоотларни қуриш осонлашди, яъни у харажатларни оқламайдиган саноатга айланди.
Бундан ташқари, Трампнинг беқарор сиёсати туфайли йирик халқаро лойиҳаларнинг келажаги ноаниқ бўлиб қолди. Шунинг учун бутун дунё бўйлаб мамлакатлар ва йирик инвесторлар ўз маблағларини олтинга сармоя қилишга мажбур бўлмоқдалар. Чунки олтинга доим талаб юқори, у қадимдан энг ишончли актив ҳисобланади”, – деб тушунтирди эксперт.
Дунё мамлакатлари молиявий тизимнинг бундай реакциясига анча ўрганиб қолган. Агар беқарорлик бўлса, улар олтин захираларини кўпайтиришга ва керак бўлганда экспортга мослашишга муваффақ бўлишди.
Қозоғистон ҳам шунга ўхшаш сиёсатни олиб боради. Хусусан, у олтин захираларини кўпайтиришга устувор аҳамият беради. Масалан, сўнгги йигирма йил ичида олтин захираларимиз сезиларли даражада ошди ва жаҳон рейтингида олтинчи ўринни эгаллади: 2000 ва 2024 йиллар оралиғида олтин захираларимиз тахминан 227 тоннага ошди. Миллий банк маълумотларига кўра, олтин портфелининг ҳажми ҳозирда 47,2 миллиард долларни ташкил этади, бу - умумий олтин-валюта захираларининг тахминан 71,9% ни ташкил қилади.
Миллий банк олтинни қаердан олади?
Қозоғистонда кенг кўламли олтин ишлаб чиқариш мавжуд. Саноат ва қурилиш вазирлигининг маълумотларига кўра, мамлакатда олтин қазиб олиш лицензиясига эга 52 та компания рўйхатдан ўтган:
Абай вилоятида - 13 та,
Жамбил вилоятида - 8 та,
Ақмола вилоятида - 7 та,
Қарағанди вилоятида - 7 та,
Шарқий Қозоғистон вилоятида - 4 та,
Алмати вилоятида - 2 та.
Бундан ташқари, Улитау, Павлодар ва Туркистон вилоятларида конлар фаолият юритади. Жами 52 та компания йилига ўртача 40 тонна олтин ишлаб чиқаради. Бу ердаги қимматбаҳо металнинг асосий харидори Миллий банкдир. Биламизки, сўнгги 5 йил ичида Миллий банк маҳаллий ишлаб чиқарувчилардан 329 тоннадан ортиқ тозаланган олтин сотиб олган.
Нима учун Қозоғистон олтинга бунчалик берилиб кетган?
Қозоғистоннинг олтин захиралари фақат маҳаллий ишлаб чиқаришдан иборат эмас. Миллий банк ташқи бозорда ҳам фаол харидор ҳисобланади. Масалан, ўтган йили Қозоғистон олтин сотиб олиш бўйича дунёда 2-ўринни эгаллади. Жаҳон олтин кенгаши (World Gold Council) маълумотларига кўра, марказий банк 2025 йил январидан ноябргача 49 тонна олтин сотиб олган.
Иқтисодчи Сапарбай Жобаевнинг фикрича, бундай катта миқдордаги олтин захираларни тўлдиришдан бошқа функцияга ҳам эга. Ҳукумат олтиндан тенгени мустаҳкамлаш воситаси сифатида фойдаланмоқда.
“Марказий банкларнинг асосий мақсади миллий валютасининг харид қобилиятини сақлаб қолиш, яъни инфляцияни жиловлаш эканлигини тушунишимиз керак. Валютанинг мустаҳкамлиги олтин-валюта эффекти билан белгиланади. Масалан, баъзида тенге кескин пасаяди ва доллар кўтарилади. Ўша пайтда Миллий банк олтин-валюта захираси ёки Миллий жамғармадан валюта интервенциясини амалга оширади, яъни валютани фонд биржасига сотиш орқали. Ҳозирда Миллий банкнинг олтин-валюта захираси тахминан 65 миллиард долларни ташкил этади. Олтин нархи ошганда, бу захира ҳам ошади”, - деди Сапарбай Жобаев.
Маърузачи сўзларига кўра, олтин фақат барқарорлаштирувчи воситадир, мамлакатлар ундан ҳисоб-китоблар учун фойдаланмайдилар. Тарихда 1865 йилгача давлатлар ўртасидаги асосий ҳисоб-китоблар олтинда амалга оширилган: Европа ва Осиё олтинда ҳисоб-китоб қилган. Бироқ, 1976 йилда Ямайка халқаро конференциясидан сўнг, бу усул бутунлай тўхтатилди.
Қозоғистоннинг олтин сотиб олишга тайёрлигининг яна бир сабаби бор. Бу - халқаро мажбуриятдир. Биз 1992 йилда Халқаро валюта жамғармасига аъзо бўлдик. Ташкилот қоидаларига кўра, ҳар бир мамлакат камида 6 ойлик импортга тенг олтин захираларини сақлаб туриши керак. Албатта, Қозоғистон биринчи ўн йилликда мақсадга эришди, бироқ дунёнинг бошқа мамлакатлари каби ярим йиллик захира билан чекланиб қолишни истамайди. Энди бу мажбуриятни бажариш ва рақобатга дош бериш учун олтин тез суръатлар билан ўсиб бормоқда.
Вазиятнинг яна бир ижобий жиҳати шундаки, агар Миллий банк ўзининг олтин захираларини кўпайтиришда давом этса, мамлакатнинг жаҳон майдонидаги молиявий ва иқтисодий барқарорлиги ошади. Шунинг учун, бошқа давлатлар кредитлар берганда, улар бизнинг олтин захираларимиз ҳажмини ҳисобга олишлари ва паст фоиз ставкалари билан кредитлар таклиф қилишлари мумкин. Бу - иқтисодиётга катта ёрдам беради.
Олтиннинг фойдаси: ишонч ва капитал
Иқтисодчи Сапарбай Жобаевнинг айтишича, олтин захираларининг учта фойдаси бор.
Биринчидан, олтин капитал сифатида самарали. 1944 йилда Бреттон-Вудс конференциясида (Bretton Woods Conference) олтин фақат долларга боғланган эди. Ва 1976 йилда Ямайка валюта конференциясидан сўнг олтин эркин товарга айланди. Бу капитал ҳисобланади.
Иккинчидан, олтин - турли кислоталарга чидамли соф ва бузилмас металлдир. Бундан ташқари, кўплаб заргарлик буюмлари олтиндан ясалган. Бу шуни англатадики, қимматбаҳо металл исталган вақтда бозорга чиқарилиши мумкин.
Учинчидан, олтин йирик саноат маҳсулотларида ишлатилади. Космик кемаларда, юқори технологияларда олтин элементи таркибий қисм ҳисобланади. Бу соҳалар - дунёнинг етакчи саноат тармоқлари бўлиб, келгуси ўн йилликларда ишлаб чиқариш ҳажми камаймайди, балки ошади. Шунинг учун олтинни тежаш муҳимдир.
“Олтин кўп ишлаб чиқарадиган мамлакатлар Канада, Австралия, АҚШ, Россия, Қозоғистон, Ўзбекистон, Хитой ва Жанубий Африкадир. Олтин заргарлик буюмларида ёки саноатда ишлатилишини айтдик. Ҳиндистон ва араб мамлакатларида эса олтин қолдиқлари жуда кўп. Улар заргарлик буюмларидан, эски технологик қурилмалардан кўп олтин ишлаб чиқарадилар. Биз ҳам уни шу усул билан ишлаб чиқарамиз, бироқ қазиб олинган олтиннинг улуши юқори”, – деди мутахассис.
Сўнгги ойларда аҳоли орасида олтин сотиб олиш тенденцияси бошланганга ўхшайди. Ўтган йили фуқаролар тахминан 40 минг дона олтин қуймаларини сотиб олишди.
Умуман олганда, Миллий банк ички бозорга бир нечта каналлар орқали олтин етказиб беради. Биринчиси, иккинчи даражали банклар ва айирбошлаш шохобчалари орқали сертификатланган олтин қуймаларини сотиш орқали.
Кейинги усул – Миллий банкнинг ҳудудий филиалларида ва Astana International Exchange (AIX) инвестиция тангаларини сотиш. Харидорнинг кейинчалик инвестиция тангасини UKI жисмоний тангасига алмаштириш имконияти мавжуд.
Бироқ, аҳоли инвестиция тангаларига қараганда кўпроқ олтин қуймаларини сотиб олди. Масалан, 2025 йилда Миллий банк иккинчи даражали банклар ва айирбошлаш шохобчаларига 886,3 килограмм олтин қуймаларини сотган. Иккинчи даражали банклар ва айирбошлаш шохобчалари эса аҳолига тахминан 1,2 тонна ўлчанган қуймаларни сотган.