Нима учун К витамини инъекция қилинади
Чақалоққа туғилгандан кейинги дастлабки соатларда К витамини инъекция қилинади. Соғлиқни сақлаш вазирлигининг Она ва бола саломатлиги департаменти маълумотларига кўра, бу чора Қозоғистонда "Соғлом чақалоққа ғамхўрлик қилиш" клиник протоколида кўзда тутилган.
Ҳужжатга кўра, тўлиқ муддатли чақалоққа 1 мг, муддатидан олдин туғилган чақалоққа эса мушак ичига 0,5 мг К витамини инъекция қилинади.
— Чақалоқ туғилганда, организмдаги К витамини захираси жуда кам бўлади. Бунинг сабаби шундаки, ҳомиладорлик пайтида бу витамин онадан болага йўлдош орқали оз миқдорда ўтади. К витамини эса нормал қон ивиши учун зарур. Шунинг учун унинг етишмаслиги чақалоқда қон кетиш хавфини оширади, — дейилади департамент жавобида.
Бир неча йиллардан бери педиатрия соҳасида ишлаётган Севара Мирзатаеванинг айтишича, бу витаминни қабул қилмаслик оқибатлари жиддий бўлиши мумкин.
– Агар К витамини қабул қилинмаса, турли хавфли вазиятлар юзага келиши мумкин. Бизнинг энг катта қўрқувимиз мия қон кетиши ва мия шикастланишидир. Бу ҳатто боланинг ўлимига олиб келиши мумкин. Ошқозон-ичак тракти ёки киндик ичакчасидан қон кетиш эҳтимоли ҳам мавжуд. Бундай ҳолатларнинг олдини олиш учун туғилишда К витаминини қабул қилиш яхшироқдир, — дейди педиатр.
Нима учун болада К витамини даражаси текширилмайди
Аввалроқ веб-сайтимизда чоп этилган интервьюсида Жандос Қулжанбеков янги туғилган чақалоқларга К витамини аввал организмдаги даражасини аниқламасдан берилиши ҳақида айтган эди. Она ва бола саломатлиги департаменти буни чақалоқ танасининг физиологик хусусиятлари билан изоҳлаган эди.
— Янги туғилган чақалоқларда К витамини даражаси табиий равишда паст бўлади. Унинг етишмаслиги туфайли қон кетиши тўсатдан бошланиши мумкин. Шунинг учун, препарат касаллик ташхиси қўйилгандан кейин даволаш сифатида эмас, балки барча чақалоқлар учун профилактика чораси сифатида қўлланилади, — дейилади жавобда.
Департамент шунингдек, ота-оналарнинг розилигисиз К витамини инъекция қилиниши мумкин эмаслигини эслатди.
— К витамини чақалоққа фақат ота-оналарнинг розилиги билан берилади. Агар ота-оналар рад этса, тиббиёт ходимлари К витаминини қабул қилмаслик хавфини, жумладан, ҳаёт учун хавфли қон кетиш хавфини тушунтиришлари керак. Қозоғистонда К витаминини беришдан оммавий равишда бош тортиш ҳолатлари кузатилмаган. Бироқ, ота-оналарга тиббий маслаҳатлар сифатини яхшилаш бўйича ишлар давом этмоқда, — дейилади департамент хабарида.
К витамини болада сариқликка олиб келадими?
Бундан ташқари, олдинги мақолада К витамини чақалоқларда сариқликка таъсир қиладими деган савол ҳам кўтарилган эди. Жандос Қулжанбековнинг айтишича, К витамини қизил қон таначаларининг парчаланиши ва билирубин даражасининг ошиши билан боғлиқ.
Кazinformнинг саволига жавобан Соғлиқни сақлаш вазирлиги К витаминининг профилактик дозаси билан чақалоқларда қизил қон таначаларининг парчаланиши ёки сариқлик ўртасидаги боғлиқликни исботловчи илмий далиллар йўқлигини маълум қилди.
Шу ўринда янги туғилган чақалоқларда сариқликнинг сабаби нима деган савол туғилади. Педиатр Севара Мирзатаеванинг сўзларига кўра, чақалоқлардаги сариқлик физиологик ва патологик бўлинади.
— Физиологик сариқлик кўпинча бола ҳаётининг иккинчи ёки учинчи кунида кузатилади, бу чақалоқ танасида содир бўладиган табиий ўзгаришлар билан боғлиқ. Чақалоқ бачадонда бўлганида, унинг қонида кўп миқдорда хомилалик гемоглобин бўлади. Хомилани кислород билан таъминлаш керак. Чақалоқ туғилгандан сўнг, организм янги шароитларга мослашади ва қизил қон таначалари янгилана бошлайди. Натижада хомилалик гемоглобин парчаланади ва билирубин ҳосил бўлади, — деди педиатр.
Унинг сўзларига кўра, янги туғилган чақалоқнинг жигари ҳали тўлиқ ривожланмаган, шунинг учун у ҳосил бўлган билирубинни дарҳол қайта ишлашга улгурмаслиги мумкин. Натижада, унинг миқдори вақтинча кўпаяди ва чақалоқнинг териси ва кўз оқлари сарғаяди.
Она ва бола саломатлиги департаменти маълумотларига кўра, бундай сариқлик тўлиқ муддатли чақалоқларнинг тахминан 60 фоизида ва муддатидан олдин туғилган чақалоқларнинг 80 фоизида учрайди ва кўп ҳолларда бу физиологик жараён деб ҳисобланади.
Патологик сариқлик бошқа сабабларга кўра юзага келади.
— Бу она ва боланинг қон гуруҳи ёки резус-факторининг мос келмаслиги, қизил қон таначаларининг ҳаддан ташқари йўқ қилиниши, инфекциялар, муддатидан олдин туғилиш, жигар ва ўт йўлларининг айрим касалликлари туфайли юзага келиши мумкин. Бундай ҳолларда сариқликни шунчаки чақалоқнинг нормал мослашув жараёни деб ҳисоблаш мумкин эмас. Агар у ҳаётнинг дастлабки 24 соатида бошланса ёки бошқа шубҳали аломатлар билан бирга келса, унинг сабабини аниқлаш керак, — деди Севара Мирзатаева.
Сариқлик пайдо бўлганда қандай аломатларга эътибор бериш керак
Педиатр боланинг ҳолатини фақат терининг сарғишлигига қараб баҳолаш нотўғри эканлигини таъкидлади. Чақалоқ қандай овқатланиши, вазн ортиши, ухлаши, йўғон ва ингичка ичак ҳаракатлари ва умумий фаоллиги ҳам муҳимдир.
— Агар бола яхши эмса, вазн ортиши, безовта бўлмаслиги ва умумий ҳолатида ҳеч қандай ўзгаришлар бўлмаса, сариқлик кўп ҳолларда физиологик бўлиши мумкин. Агар бола вазн орттирмаса, сабабсиз йиғласа, ҳолсиз бўлса, доимо ухласа, овқат ейишдан бош тортса, кафтлари ва тагликлари сарғайса, нажаси оқариб кетса ва сийдиги жуда тўқ сариқ бўлса, албатта шифокорга мурожаат қилиш керак, — дейди Севара Мирзатаева.
Билирубин даражасини фақат битта рақам асосида баҳолашнинг ўзи етарли эмас. Педиатрнинг сўзларига кўра, шифокор боланинг ёшини, ҳомиладорликнинг қайси ҳафтасида туғилганини ва қўшимча хавф омилларини ҳисобга олиши керак.
Агар билирубин ҳаддан ташқари юқори бўлса, бу мияга салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Департамент бундай ҳолат билирубин энцефалопатияси ва ядровий сариқликка олиб келиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирмоқда. Шунинг учун патологик сариқликни ўз вақтида аниқлаш муҳимдир.
Ота-оналар кўпинча К витаминини рад этадиларми?
Соғлиқни сақлаш вазирлиги Қозоғистонда К витаминини беришдан оммавий рад этиш кузатилмаганини хабар қилди. Педиатр Севара Мирзатаеванинг айтишича, унинг бир неча йиллик амалиётида иккита шундай ҳолат бўлган. Бир ҳолатда ота-оналар диний сабабларга кўра рад этишган, иккинчисида эса қўрқув ва таъсирланган дори ҳақида маълумот йўқлиги туфайли.
Яқинда жаҳон оммавий ахборот воситалари сўнгги йилларда Қўшма Штатларда янги туғилган чақалоқларга К витамини бермаслик ҳолатлари кўпайганини хабар қилишди. Масалан, 2025 йилда JAMA тиббиёт журналида чоп этилган тадқиқот шуни кўрсатдики, К витамини олмаган чақалоқлар улуши 2017 йилдаги 2,92 фоиздан 2024 йилда 5,18 фоизгача ошган. Саккиз йил ичида бу кўрсаткич тахминан 77 фоизга ошди.
Америка Педиатрия Академияси ҳам К витаминидан воз кечиш бир неча йиллардан бери ортиб бораётганини хабар қилмоқда. Ташкилот К витамини олмаган чақалоқлар орасида қон кетиш ҳолатларининг кўпайганини қайд этди.
АҚШ Касалликларни назорат қилиш ва олдини олиш марказларининг маълумотларига кўра, К витамини олмаган чақалоқларда унинг етишмаслиги туфайли қон кетиш эҳтимоли эмланган болаларга қараганда 81 баравар юқори. К витамини етишмаслиги туфайли қон кетиш баъзан огоҳлантиришсиз бошланади. Кеч бошланган қон кетиш ҳолатларининг 30-60 фоизида мияга қон кетиши содир бўлади.
Мутахассисларнинг таъкидлашича, ота-оналарнинг рад этишига препаратнинг хавфсизлигига шубҳа ва нотўғри маълумотлар ҳам таъсир қилади.
К витамини ва аутизм
Бундан ташқари, аввалги интервьюсида Жандос Қулжанбеков К витамини инъекция қилиниши билан бошланадиган бир қатор жараёнлар бир-бири билан боғлиқ бўлиб, уларнинг охири болада ривожланиш бузилишларига олиб келиши мумкинлиги ҳақида фикр билдирган эди.
Кazinform Соғлиқни сақлаш вазирлигидан бу масалани ҳам аниқлади.
— К витамини инъекция қилиниши ва аутизм спектри бузилишлари ёки нейропсихиатрик ривожланишнинг бошқа бузилишлари ўртасидаги боғлиқликни тасдиқловчи ишончли клиник маълумотлар йўқ, — дейилади жавобда.
Педиатр шунингдек, К витамини эмлаш ва кейинги аутизм, нутқнинг кечикиши ёки бошқа нейроривожланиш бузилишлари ўртасида исботланган боғлиқлик йўқлигини айтади.
— Агар ота-она бирон бир муаммога дуч келса, биз ўша боланинг аҳволини индивидуал равишда кўриб чиқамиз. Биз боланинг ёшига қараб қандай ривожланаётганини, бирон бир ўзгариш ёки кечикишлар бор-йўқлигини баҳолаймиз ва агар керак бўлса, уни қўшимча мутахассисларга юборамиз. Аммо К витамини ёки бошқа бирон бир инъекциядан кейин боланинг ривожланиши бузилганлигини кўрсатадиган илмий жиҳатдан тасдиқланган далиллар йўқ, — деди Севара Мирзатаева.
Болалар ҳақидаги тиббий маълумотлар, айниқса ижтимоий тармоқларда тез тарқалади. Ота-оналардан бирининг тажрибаси ёки битта мутахассиснинг фикри кўпинча ҳамма учун умумий қоида сифатида қабул қилиниши мумкин.
Севара Мирзатаева ота-оналарга далилларга асосланган тиббиёт хулосаларини тўплаган манбаларга таянишни ва шубҳангиз бўлса, боланинг аҳволини шифокор билан муҳокама қилишни маслаҳат беради.
Соғлиқни сақлаш вазирлиги ва педиатрларнинг К витамини бўйича Кazinformга берган жавобларидаги асосий хулоса бир хил: препарат янги туғилган чақалоқларда хавфли қон кетишининг олдини олиш учун юборилади. Унинг физиологик сариқлик, аутизм, нутқнинг кечикиши ёки бошқа нейроривожланиш бузилишларини келтириб чиқаришини тасдиқловчи ишончли клиник маълумотлар йўқ.