Сиёсатшунос Суюнбай Суюндиковнинг сўзларига кўра, Президентнинг таклифлари минтақадаги иқтисодий алоқаларни янги мазмун билан тўлдириш имконини беради. Хусусан, ўзаро савдо ҳажмини 20 миллиард долларга етказиш, транспорт йўлакларини ривожлантириш ва саноат кооперациясини мустаҳкамлаш нафақат Қозоғистоннинг, балки бутун Марказий Осиёнинг иқтисодий салоҳиятини оширишга ёрдам беради. Эксперт Давлат раҳбарининг транспорт инфратузилмасига устувор аҳамият беришини Қозоғистоннинг транзит имкониятларини кенгайтирадиган муҳим йўналиш сифатида таъкидлади.
Эксперт шунингдек, Қасим-Жомарт Тоқаевнинг сув ресурсларини бошқариш, сунъий интеллект соҳасидаги ҳамкорлик ва минтақавий ташаббусларни аниқ лойиҳаларга айлантириш бўйича таклифларига тўхталди. Унинг фикрича, бу ташаббуслар Қозоғистоннинг минтақавий кун тартибини шакллантиришда фаол иштирокини намойиш этади. Президентнинг келишувлар ва ташаббусларнинг аниқ натижаларига устувор аҳамият бериши Марказий Осиёдаги ҳамкорликни амалий мазмун билан тўлдириш учун асос бўлиб хизмат қилиши мумкин.
— Марказий Осиё ва Озарбайжон ўртасидаги ўзаро савдо ҳажмини 20 миллиард долларга етказиш ташаббуси минтақавий иқтисодий ҳамкорликка қандай туртки бериши мумкин? Шу муносабат билан, Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаевнинг иқтисодий алоқаларни чуқурлаштиришга қаратилган таклифларининг аҳамиятини қандай баҳолайсиз?
— Марказий Осиё ва Озарбайжон ўртасидаги ўзаро савдо ҳажмини 20 миллиард долларга етказиш ташаббуси минтақавий иқтисодий интеграцияни янги босқичга олиб чиқадиган муҳим стратегик мақсад сифатида баҳоланиши мумкин. Бу ердаги масала нафақат савдо ҳажмини оширишда. Энг муҳими, давлатлар ўртасидаги иқтисодий алоқалар тузилмасини ўзгартириш ва бир-бирини тўлдирадиган иқтисодий кенгликни шакллантиришдир.
Бугунги кунда Марказий Осиё мамлакатлари ва Озарбайжоннинг иқтисодий салоҳияти бир-бирига мос келади. Қозоғистон ва бошқа Марказий Осиё давлатлари энергетика, қишлоқ хўжалиги, саноат ва хомашё ресурсларига эга бўлса-да, Озарбайжон Кавказ, Туркия ва ундан кейин Каспий денгизи орқали Европа бозорига чиқишнинг муҳим дарвозаси ҳисобланади. Шунинг учун савдо ҳажмининг ортиши транспорт, логистика, энергетика, қишлоқ хўжалиги, ишлаб чиқариш ва инвестиция соҳаларидаги ҳамкорлик билан бирга бўлиши керак.
Президент Токаевнинг таклифлари айнан шу ерда ажралиб туради. Бу бизга иқтисодий ҳамкорликни нафақат алоҳида икки томонлама лойиҳалар доирасида, балки Марказий Осиё - Кавказ - Европа йўналишидаги кенгроқ геоиқтисодий алоқалар тизими сифатида ҳам кўриб чиқиш имконини беради.
Менимча, агар ушбу ташаббус амалга оширилса, Қозоғистон иқтисодиёти учун бир қанча янги имкониятлар очилади. Биринчидан, экспорт бозорлари диверсификация қилинади. Иккинчидан, Қозоғистон маҳсулотларининг Кавказ ва Европа бозорларига кириш имкониятлари ортади. Учинчидан, Ўрта йўлак бўйлаб янги ишлаб чиқариш ва логистика лойиҳаларини жойлаштириш учун шароитлар яратилади.
Шунинг учун 20 миллиард долларлик босқични нафақат рақамли кўрсаткич, балки минтақалараро иқтисодий ҳамкорлик кўрсаткичи сифатида ҳам кўриб чиқиш яхшироқдир. Агар бу мақсад аниқ инвестиция лойиҳалари, соддалаштирилган савдо тартиблари ва самарали логистика инфратузилмаси билан қўллаб-қувватланса, унинг мультипликатор эффекти жуда юқори бўлади.
— Қозоғистоннинг транспорт инфратузилмасини ривожлантириши ва Транскаспий халқаро транспорт йўлагига устувор аҳамият бериши Марказий Осиёнинг транзит салоҳиятининг ошишига қандай таъсир қилади? Президентнинг Мўйинти-Қизилжар, Дарбаза-Мақтаарал, Бақти-Аягўз йўналишлари ва Орол-Каспий автомагистрали бўйича позициясини стратегик нуқтаи назардан қандай баҳолайсиз?
— Ушбу лойиҳаларнинг стратегик аҳамиятини Қозоғистоннинг Евроосиёдаги транзит географиясини қайта шакллантириш билан боғлаш мумкин. Қозоғистоннинг географик жойлашуви ўз-ўзидан унга катта устунлик беради, аммо уни ҳақиқий иқтисодий устунликка айлантириш учун замонавий ва ўзаро боғлиқ инфратузилма зарур.
Мўйинти-Қизилжар, Дарбаза-Мақтаарал ва Бақти-Аягўз йўналишлари нафақат Қозоғистоннинг ички транспорт тармоғини мустаҳкамлайди. Улар Хитой, Марказий Осиё, Каспий минтақаси ва Россияга юк оқимларини самарали боғлаш имконини беради. Яъни, бу лойиҳалар алоҳида темир йўл ёки автомобил инфратузилмаси сифатида эмас, балки Қозоғистоннинг ягона транзит тизимининг элементлари сифатида кўриб чиқилиши керак.
Орол-Каспий автомагистрали нуқтаи назаридан унинг аҳамияти янада кенгроқ. У мамлакатимизнинг ғарбий ва марказий минтақаларини боғлайди ва Каспий йўналишида транзит имкониятларини мустаҳкамлашга ҳисса қўшади. Энг муҳими, ушбу инфратузилма Транскаспий халқаро транспорт йўлагининг самарадорлигини оширади. Ўрта йўлакнинг рақобатбардошлиги фақат Каспий денгизидаги портлар ёки темир йўл линияларининг ҳолатига боғлиқ эмас. Юкларнинг бутун йўналиши бўйлаб узлуксиз, тезкор ва олдиндан айтиб бўладиган ҳаракати таъминланиши керак. Шунинг учун мен Президентнинг транспорт инфратузилмасига устувор аҳамият беришини Қозоғистоннинг геоиқтисодий стратегиясининг муҳим қисми деб биламан. Қозоғистон аста-секин транзит давлатдан логистика марказига айланишга интилмоқда. Бу ерда фарқ бор: агар транзит давлат юкларни транзит қилса, логистика маркази юк оқими атрофида қўшимча қиймат яратади.
Шунинг учун кейинги босқичда нафақат йўллар қуриш, балки омбор мажмуалари, контейнер терминаллари, божхона ва логистика марказлари, рақамли бошқарув тизимлари ва қайта ишлаш заводларини ривожлантириш ҳам муҳимдир. Шунда транзит Қозоғистон иқтисодиёти учун ҳақиқий ўсиш омили бўлади.
— Трансчегаравий сув ресурсларини бошқариш масаласи Марказий Осиё учун тобора долзарб бўлиб бормоқда. Давлат раҳбарининг Марказий Осиёда сувдан фойдаланиш бўйича Доиравий конвенцияни қабул қилиш ва БМТ доирасида Халқаро сув ташкилотини тузиш ташаббуслари минтақада сув хавфсизлигини таъминлаш учун қандай имкониятлар яратади?
— Сув масаласи келажакда Марказий Осиё учун энг муҳим стратегик масалалардан бирига айланиб бормоқда. Чунки бу нафақат экологик ёки қишлоқ хўжалиги масаласи, балки энергетика, озиқ-овқат хавфсизлиги, ижтимоий барқарорлик ва давлатлараро муносабатларга бевосита таъсир қилади.
Марказий Осиёдаги кўплаб дарёлар бир нечта давлатлар ҳудудидан оқиб ўтади. Шунинг учун бир давлатда сув ресурсларини бошқариш бўйича қарорлар бошқа давлатга бевосита таъсир қилади. Иқлим ўзгариши ва музликларнинг камайиши бу масалани янада мураккаблаштиради.
Шу муносабат билан Президентнинг Марказий Осиёда сувдан фойдаланиш бўйича Доиравий конвенцияни қабул қилиш таклифи жуда муҳимдир. Бундай ҳужжат давлатларга сув ресурсларидан фойдаланишнинг умумий тамойилларини шакллантириш имконини беради. Энг муҳими, сув масаласини инқироздан кейин ҳал қилиш эмас, балки олдиндан келишилган қоидалар асосида бошқаришдир.
БМТ доирасида Халқаро сув ташкилотини яратиш ғояси эса бу масалани минтақавий даражадан глобал даражага кўтаради. Бу сув дипломатиясини институционализация қилиш, халқаро тажрибани жалб қилиш ва сув ресурсларини бошқариш учун замонавий технологияларни жорий этиш имконини бериши мумкин.
Менимча, бу ердаги асосий тамойил "сув учун рақобат" моделидан "сув бўйича ҳамкорлик" моделига ўтиш бўлиши керак. Агар давлатлар сув ресурсларини умумий стратегик ресурс сифатида кўриб чиқа олсалар, сув масаласи минтақавий ҳамкорлик учун можаро омили эмас, балки янги йўналишга айланади.
— Қозоғистон Президенти Марказий Осиё ҳамкорлиги доирасида сунъий интеллект бўйича ҳамкорликни йўлга қўйишни ва сунъий интеллектдан масъулиятли фойдаланиш бўйича декларация ишлаб чиқишни таклиф қилди. Ушбу ташаббуслар Қозоғистоннинг рақамли ва технологик ривожланишда минтақавий етакчиликка интилишини қандай намойиш этади?
— Ушбу ташаббус Қозоғистон рақамли трансформация масаласини нафақат миллий ривожланиш вазифаси, балки минтақавий стратегик устуворлик сифатида кўриб чиқа бошлаганидан далолат беради.
Сунъий интеллект энди иқтисодиётнинг алоҳида сектори эмас. У давлат бошқаруви, таълим, соғлиқни сақлаш, хавфсизлик, саноат, молия ва логистика каби кўплаб соҳаларга таъсир қилувчи технологик омилга айланди. Шунинг учун Марказий Осиё мамлакатларининг бу йўналишда индивидуал ҳаракат қилишлари етарли эмас. Умумий рақамли стандартлар, маълумотлар алмашинуви, мутахассисларни тайёрлаш ва илмий тадқиқотларда ҳамкорлик зарур.
Қозоғистоннинг ушбу ташаббусдаги афзаллиги мамлакатда рақамлаштириш бўйича маълум бир институционал тажрибани шакллантиришдир. Шунинг учун Қозоғистон ўзини минтақада рақамли тажриба алмашинуви маркази сифатида кўрсатиш имкониятига эга.
Бу ерда битта муҳим масала бор. Сунъий интеллектни ривожлантириш шунчаки технологик рақобат бўлмаслиги керак. Бунга ахлоқий, ҳуқуқий ва хавфсизлик жиҳатлари ҳам қўшилиши керак. Шунинг учун масъулиятли сунъий интеллект бўйича декларация ишлаб чиқиш ғояси жуда долзарбдир. Агар Қозоғистон Марказий Осиё мамлакатлари учун бу йўналишда умумий стандартларни шакллантириш ташаббуси билан чиқса, бу мамлакатнинг "рақамли етакчи" сифатидаги мавқеини мустаҳкамлайди. Сунъий интеллект соҳасида кадрлар тайёрлаш, университетлараро тадқиқот марказларини яратиш, давлат бошқарувида сунъий интеллектдан фойдаланиш ва қўшма технологик лойиҳаларни ишга тушириш айниқса муҳимдир. Яъни, Қозоғистоннинг мақсади минтақавий технологик кун тартибини шакллантиришда иштирок этиш бўлиши керак.
— Президент Қасим-Жомарт Тоқаев Маслаҳат учрашувлари самарадорлигини ошириш ва илгари қабул қилинган ташаббусларни амалда амалга оширишга устувор аҳамият бериш зарурлигини таъкидлади. Давлат раҳбарининг ушбу позицияси Марказий Осиёда ҳамкорликнинг янги, натижага йўналтирилган босқичи учун қандай асос яратади?
— Менимча, бу Марказий Осиёдаги ҳамкорликнинг ҳозирги босқичидаги энг муҳим масалалардан биридир. Ахир, сўнгги йилларда минтақада кўплаб ташаббуслар бошланди ва турли келишувлар тузилди. Ҳозирги асосий вазифа келишувлар сонини кўпайтириш эмас, балки уларни амалга ошириш сифатини оширишдир. Бу ерда Президентнинг позициясини "декларатив дипломатиядан натижага йўналтирилган дипломатияга ўтиш" деб таърифлаш мумкин. Яъни, ҳар бир маслаҳат учрашуви натижаси аниқ мақсадга, ижро этувчи органга, муддатга ва ўлчанадиган кўрсаткичларга эга бўлиши керак. Масалан, агар транспорт йўлаги тўғрисидаги келишув қабул қилинса, кейинги босқичда неча километр йўл қурилиши, нечта назорат пунктлари модернизация қилиниши ва қанча юк ташиш вақти қисқариши аниқланиши керак. Агар савдо бўйича ташаббус қабул қилинса, савдо ҳажми, инвестиция лойиҳалари ва янги ишлаб чиқариш учун аниқ кўрсаткичларни белгилаш зарур.
Бу ёндашув Марказий Осиёда ҳамкорликнинг институционал сифатини оширади. Минтақавий интеграция давлат раҳбарларининг учрашувлари билан чекланиб қолмаслиги, балки вазирликлар, экспертлар ҳамжамиятлари, бизнес ва маҳаллий ҳокимиятлар даражасида ҳам амалга оширилиши керак.
Шу билан бирга, ушбу тамойил давлатлар ўртасидаги ўзаро масъулиятни кучайтиради. Қўшма ташаббусни амалга ошириш учун фақат битта давлат эмас, балки барча иштирокчи томонлар жавобгар бўлади.
Менимча, Марказий Осиё учун бу босқичда энг муҳими "лойиҳани амалга ошириш" моделига ўтишдир. Ахир, минтақанинг халқаро обрўси энди қабул қилинган ҳужжатлар сони билан эмас, балки ушбу ҳужжатларнинг аниқ иқтисодий ва сиёсий натижалари билан ўлчанади. Шунинг учун Президентнинг ушбу таклифи Марказий Осиё ҳамкорлигининг янги босқичи мантиғини белгилайди: сиёсий мулоқот — аниқ келишув — умумий лойиҳа — ўлчанадиган натижа.
Агар ушбу тамойил изчил амалга оширилса, Марказий Осиёдаги ҳамкорлик тасодифий сиёсий ташаббуслар тўпламидан барқарор ва натижага йўналтирилган минтақавий бошқарув моделига айланиши мумкин. Бу Қозоғистон учун ҳам муҳимдир, чунки минтақада барқарорлик ва интеграциянинг ортиши мамлакатнинг иқтисодий манфаатларига, транзит салоҳиятига ва халқаро сиёсий обрўсига бевосита таъсир қилади.