Амалдаги Фуқаролик кодексини янгилаш зарурати нимада? Янги кодекс қандай талабларга жавоб бериши керак ва унинг қабул қилиниши ҳар бир фуқаро учун нимани англатади? Биз ушбу ва бошқа долзарб масалалар ҳақида PhD, Maqsut Narikbayev University Марат Ахмади билан суҳбатлашдик.
— Янги Фуқаролик кодексини қабул қилиш ташаббусини қандай баҳолайсиз? Унинг зарурати нимада?
— Менимча, бу ўз вақтида қабул қилинган қарор. Амалдаги Фуқаролик кодекси 1994 йилда, Қозоғистон режали иқтисодиётдан бозор муносабатларига ўтаётган пайтда ишлаб чиқилган. У ўз вазифасини шараф билан бажарди: хусусий мулк институтини яратди, шартнома эркинлигини таъминлади ва бозор субъектлари тизимини шакллантирди. Лекин бу ўтиш даври кодекси эди ва ўтиш даври аллақачон тугаган.
Фуқаролар ўртасида кўп йиллардан бери мунозаралар давом этмоқда: "Мавжуд кодексга индивидуал тузатишлар киритиш кифоя қиладими ёки янги кодексни қабул қилишимиз керакми?". Сўнгги 30 йил ичида тузатишлар киритиш тажрибаси бу саволга жавоб берди. Шу вақт ичида Фуқаролик кодексига 280 дан ортиқ қонунлар орқали ўзгартиришлар ва қўшимчалар киритилди. Ягона концепциясиз, алоҳида соҳалар манфаатларини кўзлаб киритилган тузатишлар кодекснинг ички уйғунлиги ва изчиллигини бузди. Масалан, олимлар 2016 йилда таъкидлаган тизимли бўшлиқлар ҳали ҳам мавжуд. Қарийб ўн йилдан кейин ҳам уларнинг бир қисми ҳал қилинмаган. Шунинг учун бундай ёндашув кутилган натижаларни бермайди.
Давлат раҳбарининг вазифаси аниқ. Биз амалдаги кодекснинг кейинги нашрини ишлаб чиқиш ҳақида эмас, балки бутунлай янги кодексни қабул қилиш ҳақида гапиряпмиз. Уни ишлаб чиқиш муддати 2027 йил охиригача белгиланган.
— Иқтисодиёт ва жамоатчилик билан алоқалардаги қандай ўзгаришлар Фуқаролик кодексини қайта кўриб чиқишни долзарб қилади?
— 1994 йилда Фуқаролик кодекси олдида фақат битта вазифа турган эди: битта мулкдорга эга иқтисодиётдан турли мулкчилик шаклларига эга бозор иқтисодиётига ўтиш ва бозор муносабатлари учун пойдевор қўйиш. Бу даврда қонун чиқарувчи хусусий мулк, тадбиркорлик ва шартномавий муносабатлар институтини қайта тиклади. Бугунги иқтисодиётнинг табиати эса бутунлай бошқача.
Биринчидан, фуқаролик муомаласининг мураккаблиги ошди. Фонд бозори, корпоратив муносабатлар, венчур молиялаштириш ва йирик инфратузилма лойиҳалари пайдо бўлди. Улар мураккаб опционлар, эскроу, мустақил кафолатлар ва шартномадан олдинги жавобгарлик каби институтларни талаб қилади. Астана халқаро молия маркази уларни инглиз ҳуқуқидан олиб, битта мамлакат ичида икки томонлама ҳуқуқий тартиб яратмоқда. Бу ҳолат Фуқаролик кодексини замонавий талабларга мувофиқ янгилаш зарурлигини яққол кўрсатади.
Иккинчидан, давлатнинг ҳуқуқий муомаладаги ўрни ва роли ўзгарди. Совет давридан қолган бизнес юритиш ва операцион бошқарув ҳуқуқи, давлат корхоналари каби конструкциялар Фуқаролик кодексида ҳали ҳам сақланиб қолган. Улар режали иқтисодиёт шароитида шаклланган. Давлат бозорда алоҳида субъект эмас, балки бошқалар билан тенг ҳуқуқли иштирокчи бўлиши керак.
Учинчидан, оддий одамнинг кундалик муносабатлари ўзгарди. Бугунги кунда ипотека кредитлари, улушли қурилиш, истеъмол кредитлари, онлайн харидлар, рақамли мерос мавжуд. Кодекс бу муносабатларда заиф томонни, яъни фуқарони ҳимоя қила олиши керак ва унинг амалдаги матни бунга мослаштирилмаган.
— Янги Фуқаролик кодексини конституциявий ўзгаришларни амалий амалга оширишнинг кейинги босқичи деб ҳисоблаш мумкинми?
— Ҳа, ва менинг фикримча, бу ислоҳотнинг энг чуқур маъноси ва мантиғини очиб берадиган савол. Ҳуқуқшунослар Фуқаролик кодексини "иқтисодий муносабатларнинг конституцияси" деб аташади. Агар Конституция давлатнинг ҳуқуқий асосини белгиласа, Фуқаролик кодекси мулк, шартномалар, жавобгарлик ва шахсий ҳуқуқий муносабатларнинг асосларини белгилайди. Шунинг учун бу икки ҳуқуқий ҳужжат ўзаро изчил ва ўзаро боғлиқ бўлиши керак.
1994 йилда бу кетма-кетликка риоя қилинмади. Фуқаролик кодексининг Умумий қисми 1995 йилги Конституция қабул қилинишидан олдин ишлаб чиқилган ва қабул қилинган. Яъни, иқтисодий муносабатларнинг ҳуқуқий асоси давлатнинг янги конституциявий асосларидан олдин шаклланган эди. Ўтиш даври шароитида бу, эҳтимол, мажбурий қадам эди, аммо тизимли нуқтаи назардан бу нотўғри эди. Энди бу тартибни тиклаш имконияти мавжуд. Биринчидан, 2026 йилги янги Конституция қабул қилинди ва энди унга мувофиқ янги кодексларни ишлаб чиқиш вазифаси турибди.
Янги Конституция шахсни, унинг ҳуқуқ ва эркинликларини давлатнинг асосий қадрияти сифатида белгилаб берди. Мулк дахлсизлиги, тадбиркорлик эркинлиги, инсон қадр-қиммати, суд ҳимояси ҳуқуқи каби асосий тамойиллар конституциявий даражада мустаҳкамланган. Бироқ, фуқаро бу қадриятларни нафақат Конституция матнидан, балки кундалик ҳаётда аниқ институтлар орқали ҳам бошдан кечириши керак. Масалан, ҳеч ким бировнинг квартирасини ноқонуний равишда тортиб ололмайди, қонуний асосларсиз, тузилган шартномаларни бажаришсиз ва низоларни адолатли ҳал қилишсиз уйидан чиқариб юбора олмайди. Бундай кафолатларни таъминлайдиган асосий ҳужжат Фуқаролик кодексидир. Агар Конституция янгиланса, лекин Фуқаролик кодекси ўзгаришсиз қолса, унда конституциявий қадриятлар фақат қоғозда қолиши мумкин.
— Нима учун фуқаролик қонунчилигини янгилаш ҳар бир қозоғистонлик учун муҳим?
— Чунки Фуқаролик кодекси инсон кундалик ҳаётида Конституцияга қараганда кўпроқ мурожаат қиладиган қонундир. Конституция асосий тамойилларни белгилайди ва Фуқаролик кодекси кундалик муносабатларни тартибга солади. Бирор киши квартира сотиб олаётганда, ипотека кредити олаётганда, шартнома тузаётганда, онлайн товар сотиб олаётганда, қўшниси билан низолашганда ёки ота-онасидан мерос олаётганда, у фуқаролик ҳуқуқи нормаларига таянади. Бу муносабатларнинг ҳуқуқий қоидалари Фуқаролик кодекси билан белгиланади.
Хулоса қилиб айтганда, агар янги Конституция янги давлатнинг ҳуқуқий пойдеворини қўйса, унда янги Фуқаролик кодекси янги иқтисодиётнинг ва ҳар бир фуқаронинг кундалик ҳуқуқий маконининг асосини ташкил қилиши керак. Шунинг учун бу ислоҳотни фақат адвокатлар учун профессионал масала сифатида кўриб чиқиш мумкин эмас. Бу ҳар бир қозоғистонликнинг ҳаётига бевосита таъсир қилади.