Хато учун ким жавобгар?
Таълим-маориф вазирлиги таҳлилига кўра, дарсликлар бўйича шикоятларнинг 19,6 фоизи тасдиқланган. Улардан 10,6 фоизи нашриётчилар томонидан йўл қўйилган хатолар туфайли бўлган. Ушбу бўшлиқнинг олдини олиш учун вазирлик янги талабни жорий қилди. Энди, агар дарсликда хатолик аниқланса, нашриёт бутун тиражни ўз ҳисобидан қайта нашр этишга мажбурдир.
Бу талабнинг амалда қандай амалга оширилаётганини аввалги мисоллардан кўриш мумкин. 2021 йилда 2-синф "Инглиз тили" дарслигида хатоликлар аниқланган ва Edustream нашриёти ўз ҳисобидан тахминан 400 минг нусхада қайта нашр этган ва уларни мактабларга етказиб берган.
Шунга ўхшаш ҳолат 2024 йилги «Әдебиеттік оқу» дарслигида ҳам кузатилган. Хатолар фан бўйича эксперт комиссияси томонидан тасдиқланган версиядан четга чиқиш натижасида юзага келган. Натижада, «Алматыкітап» нашриёти 2023 йилда нашр этилган дарсликнинг 5,5 минг нусхасини қайта нашр этди ва уларни ҳудудларга юборди.
Бироқ, дарслик сифатини фақат техник хатолар билан ўлчашнинг ўзи етарли эмас. Дарсликда тарихий маълумотлар ва мавзуларнинг қанчалик кенг қамровли ва тизимли ёритилгани ҳам муҳимдир. Собиқ сенатор Дархан Қидирали сўзларига кўра, айниқса, қозоқ давлатчилигининг шаклланиш тарихи билан боғлиқ даврлар дарсликларда кенг қамровли ва тизимли тарзда тақдим этилиши керак.
– Тарихий дарсликларда қозоқ давлатчилигининг келиб чиқиши ҳақида маълумотлар бўлиши керак. Масалан, Талас қурултойи бўлиб ўтган, Жетису ва Сир ўртасида ташкил этилган Мўғулистон давлатига 6-7-синфлар учун дарсликда 1 параграф, 10-синф учун дарсликда эса атиги 4-5 сатр бағишланган. Маълумки, Қозоқ хонлиги Чу бўйидаги ушбу мўғул ерида ташкил этилган. Қозоқ тарихининг янада ёрқин саҳифаларини, масалан, Улуғ улус - Олтин Ўрдани киритиш керак, — деди собиқ сенатор.
Шу муносабат билан у дарсликларни ишлаб чиқиш жараёнида масъулият ва назорат механизмларини кучайтириш зарур деб ҳисоблайди.
700 та хатодан кейинги ўзгаришлар
Вазирлик режасига кўра, дарсликлар 2026–2028 йилларда босқичма-босқич янгиланади. Аввал 3, 4, 7, 8 ва 9-синфлар учун китоблар алмаштирилади, кейин 1, 5, 10 ва 11-синфлар учун индивидуал дарсликлар янгиланади. Якуний босқич 2 ва 6-синфлар учун дарсликларни ўз ичига олади.
Янгилаш жараёнида қўшимча экспертиза давомида аниқланган 700 дан ортиқ хатолар ҳисобга олинади. Вазирлик маълумотларига кўра, аниқланган хатоларни бартараф этиш бўйича нашриётлар ва эксперт уюшмалари билан ишлар олиб борилмоқда. Барча дарсликларнинг белгиланган сифат талабларига жавоб бериши учун қўшимча вақт керак. Таълим ташкилотларини дарсликлар билан таъминлаш режага мувофиқ давом этмоқда.
Жорий йилнинг 30 августига қадар 3 ва 4-синфлар учун дарсликлар сотиб олинди: қозоқ тили, рус тили, математика, жаҳон тарихи, адабий ўқиш, мусиқа ва 7-синф учун жаҳон тарихи. Ўқитувчиларнинг танлови асосида маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари зарур нашрлар учун аризаларни топширдилар ва уларни нашриётларга юбордилар.
Шу билан бирга, янгиланиш дарсликлардаги хатоларни тузатиш билан чекланиб қолмайди. Мактаб таълим ва тарбия мазмунига янги йўналишлар ҳам киритилади. Хусусан, "Ҳалол фуқаро" дастури, "Конституция асослари", "Қонун ва интизом" фанлари ва экологик таълим йўналиши кучайтирилади.
Вазирлик бундай ўзгаришларни таълим стандартларини янгилаш билан боғлайди.
— Дарсликларни қайта ёзиш зарурати таълим тизимини ислоҳ қилиш ва глобал тенденцияларни ҳисобга олган ҳолда янги стандартларни қабул қилиш муносабати билан пайдо бўлди, — дейилади вазирлик жавобида.
Шунинг учун дарслик ўқув дастуридан алоҳида кўриб чиқилмайди. Агар ўқув дастури ўзгарса, ўқув материаллари ҳам шунга мос равишда янгиланиши керак. Ибрай Алтинсарин номидаги Миллий таълим академиясининг маълумотларига кўра, мустақиллик йилларида ўқув дастурларининг тахминан 70-80 фоизи янгиланган. Энг кенг кўламли ўзгаришлар 2016 йилдан кейин амалга оширилди ва ўқув дастурининг 70 фоизини қамраб олди. Бунинг иккита асосий сабаби бор. Биринчиси, ўзгартирилган ўқув дастурлари ва янги стандартларга мослаштириш, иккинчиси эса мавжуд нашрларда аниқланган хатолар ва мазмун камчиликларини тузатишдир. Янги талаблар ушбу иш сифатини яхшилашга қаратилган.
Жорий йилнинг 19 январида кучга кирган қоидалар дарслик муаллифларининг масъулиятини ошириш ва хатоларни камайтиришга қаратилган. Бундан ташқари, дарсликларни ҳар беш йилда янгилаш режалаштирилган.
Янгиланиш мазмунни ўзгартирдими?
Дарсликларни қайта кўриб чиқиш зарурати тушунарли бўлса-да, натижалар қанчалик юқори сифатли бўлиши алоҳида масала. Qazaq Expert Club таълим бўйича эксперти ва ўқув дастурларини ишлаб чиқувчиси Бақитжан Дуйсенованинг сўзларига кўра, бу жаҳон таълим тизимларида одатий амалиётдир.
– Давлат стандартлари, ўқув дастурлари, илмий маълумотлар, статистика, шунингдек, болаларга нимани ва қандай ўргатиш кераклиги ҳақидаги тушунча доимий равишда ўзгариб туради. Қозоғистонда бу жараён 2015–2020 йилларда янгиланган таълим мазмунига ўтгандан кейин аниқ кузатилди. Давлат ислоҳотни таълимда мазмунни ўзлаштиришдан кўникмалар, функционал саводхонлик, танқидий фикрлаш ва баҳолашнинг янги усулларига ўтиш сифатида оқлади, — деди эксперт.
Бироқ, дарсликнинг тез-тез янгиланиб туриши унинг сифати автоматик равишда ошади дегани эмас. Экспертнинг сўзларига кўра, дастлабки янгиланишлар янги давлат стандартлари ва ўқув дастурларига, шунингдек, мезонларга асосланган баҳолашга мослашишга қаратилган бўлса, кейинги даврда мазмун, методологик ва лингвистик камчиликларни тузатишга кўпроқ эътибор қаратилди. Маълумотлар тез ўзгариб турадиган фанларда эса ахборот доимий равишда янгиланиб туриши керак.
Янгиланган талаблар нафақат дарсликлар мазмунига, балки вазифалар тузилишига ҳам таъсир кўрсатди.
– Ўзгаришлар косметик характерга эга эмас эди. Янги дарсликлар таҳлил, муҳокама, манбалар билан ишлаш, визуал материаллардан фойдаланиш ва фанлараро алоқаларни ўрнатиш учун вазифалар сонини кўпайтирди, — деди эксперт.
Бироқ, янги ёндашувнинг ўқувчилар ва ўқитувчилар учун қанчалик самарали бўлганини фақат дарслик мазмунига асосланиб баҳолашнинг ўзи етарли эмас.
– Таркиб сезиларли даражада ўзгарди. У барча мактаблар учун бир хил даражада самарали бўлганми деган саволга жавоб бериш қийин. Чунки маълум бир янгиланиш педагогик нуқтаи назардан пухта ўйланган бўлса ҳам, уни ўқитиш жараёнига татбиқ этиш қийин бўлиши мумкин, — деди Бақитжан Дуйсенова.
Дарсликларга қўйиладиган талаблар ҳам фаннинг ўзига хос хусусиятларига қараб ўзгаради. Масалан, маълумотлари тез эскириб бораётган фанларда маълумотлар, статистика ва визуал материалларни доимий равишда янгилаб туриш муҳимдир. Тил фанларида топшириқларнинг ўқувчининг ёшига мос келиши, матн билан ишлаш ва коммуникатив кўникмаларга устувор аҳамият берилади. Мутахассиснинг сўзларига кўра, сўнгги йилларда қайта нашр этиш ва синовдан ўтказиш жараёнларида ушбу соҳадаги бир қатор фанларга алоҳида эътибор қаратилди.
– Сўнгги йиллардаги расмий ва журналистик шарҳларда қайта нашр этиш ва синовдан ўтказиш жараёнлари «Қазақ тілі», «Дүниежүзі тарихы», «Қазақстан тарихы», «Қазақстан географиясы» каби фанларга, шунингдек, «Орыс тілі» (қозоқ тилида ўқитадигпан мактаблар учун), чет тиллари, «Еңбекке баулу», «Бейнелеу өнері», «Цифрлық сауаттылық», «Жаратылыстану» каби фанларга қаратилган. Табиий фанлар ва география фанларида аниқ маълумотлар, статистика, визуал материаллар ва вазифалар янгиланади. Тил фанларида матнлар тури, кўникмалар билан ишлаш тартиби, вазифаларнинг ёш хусусиятларига мослиги ва коммуникатив ёндашув мустаҳкамланади, — деди маърузачи.
Тарих ва ижтимоий фанларда эса асосий масала нафақат янги маълумотларни киритишда. Бу ерда тарихий воқеаларни танлаш, уларни тизимли равишда тақдим этиш ва уларнинг ўзаро боғлиқлигини кўрсатиш муҳимдир. Бошланғич синфларда эса, аксинча, боланинг ёшига мос келадиган тушунарли тил ва ихчам матнга устуворлик берилади. Шунинг учун, дарслик сифатини баҳолашда нафақат барча фанлар учун умумий талабларни, балки унинг ўзига хос хусусиятларини ҳам ҳисобга олиш керак.
Дарслик сифати синфда синовдан ўтказилади
Биз аллақачон дарсликни бир неча бор янгилаш унинг сифати ошганини англатмаслигини айтган эдик. Буни ўқувчиларнинг таълим натижалари ҳам тасдиқлайди. PISA-2022 натижаларига кўра, қозоғистонлик ўқувчилар ўқиш, математика ва табиий фанларнинг барча соҳаларида ИҲТТ мамлакатлари бўйича ўртача кўрсаткичдан паст натижаларга эришдилар. Масалан, математикадан юқори даражага эришган қозоғистонлик ўқувчиларнинг улуши тахминан 2 фоизни ташкил этган бўлса, бу кўрсаткич ИҲТТ мамлакатлари учун 9 фоизни ташкил этди. Ижодий фикрлаш натижаси ҳам ташкилот мамлакатлари учун ўртача даражадан паст.
— Бу муҳим сигналдир. Тизим таълим мазмунини янгилаган бўлса-да, ўқувчиларнинг натижалари ҳали ҳам ишончли натижаларни кўрсатмади, — деб ҳисоблайди Бақитжан Дуйсенова.
Бу тенденция миллий даражадаги тадқиқотларда ҳам кузатилмоқда. МОДО-2024 натижалари шуни кўрсатдики, ўқувчиларнинг катта қисми билимларни шунчаки ёдлаш ўрнига, уларни қўллаш, таҳлил қилиш ва янги вазиятларда қўллашни талаб қиладиган вазифаларни бажаришда қийналади.
— Бу шуни кўрсатадики, янгиланган таркиб йўналиши тўғри бўлса-да, у ҳар доим ҳам мактаб амалиётида бир хилда амалга оширилмайди, — деб ҳисоблайди эксперт.
Шунинг учун таълим сифатини ошириш нафақат ўқув дастури ва дарслик мазмунини ўзгартириш билан боғлиқ. Натижага ўқитувчиларни тайёрлаш, методик қўллаб-қувватлаш, ўқув юкламаси, мактаб инфратузилмаси ва умумий таълим муҳити ҳам бевосита таъсир қилади. Шунинг учун, дарслик сифатини баҳолашда нафақат унинг мазмунига, балки уни ишлаб чиқиш, баҳолаш ва мактабларга жорий этиш механизмларига ҳам эътибор бериш муҳимдир.
Қозоғистонда бу жараён Вазирликнинг 344-сонли буйруғи билан тартибга солинади. Қўлёзма илмий ва педагогик экспертизадан, синовдан ўтказилишдан, жамоатчилик муҳокамасидан ва фан бўйича эксперт комиссиясининг хулосасидан ўтади. Дарслик мактаб ўқув дастурига киритилгандан сўнг, мониторинг ўтказилади ва ўқитувчилар, ўқувчилар ва ота-оналарнинг фикрлари инобатга олинади. Яъни, иш китоб нашр этилиши билан тугамайди.
Янгилаш етарлими?
Бақитжан Дуйсенованинг сўзларига кўра, китоб расмий талабларга жавоб берса-да, ўқувчи учун қийин бўлиши, ўқитувчи учун фойдаланиш ноқулай бўлиши ёки дарс вақтини ҳаддан ташқари кўп юклаши мумкин.
– Дарслик барча талабларга жавоб бериши ва экспертизанинг барча босқичларидан ўтиши мумкин. Аммо у бола учун қийин бўлиши, ўқитувчи учун фойдаланиш ноқулай бўлиши, ҳажми жиҳатидан ортиқча бўлиши ёки дарс вақтига мос келмаслиги ҳам мумкин, — деди у.
Бу масала дарсликнинг таълим тизимидаги ролини қайта кўриб чиқишни талаб қилади. Экспертнинг фикрича, уни ислоҳотнинг асосий механизми сифатида эмас, балки ўқув жараёнини тўлдирувчи сифатли восита сифатида кўриб чиқиш керак.
– Аввало, парадигманинг ўзи ўзгартирилиши керак. Дарслик таълим ислоҳотларининг асосий воситаси сифатида қабул қилинмаслиги лозим. Ундан сифатли восита ва қўшимча ресурс сифатида фойдаланиш керак, — деди маърузачи.
Бу ҳолда, асосий эътибор янги дарслик ишлаб чиқаришга эмас, балки унинг сифатини дастлабки ривожланиш босқичидан бошлаб таъминлайдиган тизимга қаратилади. Яъни, дарсликнинг қиймати унинг неча марта янгиланиши билан эмас, балки унинг ҳақиқий ўқув жараёнида қанча натижа бериши билан ўлчаниши керак. Мутахассисларнинг фикрига кўра, янгиланишнинг қиймати фақат янги китоб талабага тушуниш, ундан фойдаланиш ва мустақил фикрлашга ёрдам бергандагина ортади.