Криптовалюталар давлат молиявий назоратига босим ўтказиши мумкин — Расул Рисмамбетов
ASTANА. Кazinform — 2025 йил охирида Қозоғистонда муомаладаги нақд пул ҳажми 4,7 триллион тенгега етди, бу йил давомида 8,6% га ўсишдир. Ҳар бир қозоғистонликда ўртача 232 минг тенге бор. Шу билан бирга, банкоматлар орқали ечиб олинган маблағлар 27,3 триллион тенгега етди. Молиявий таҳлилчи Расул Рисмамбетов Кazinformга ушбу тенденциялар ҳақида гапириб берди.
— Нақд пулсиз тўловларнинг улуши 87% га етди. Бу таркибий ўсиш ўз чегарасига етганини англатадими?
— Ҳа, шундай дейишимиз мумкин. Умумий ҳисоб-китоблар тузилмасида нақд пулсиз тўловлар сегментидаги бозор максимал даражага яқинлашганини айтиш учун асос бор. 87% — жуда юқори кўрсаткич.
Бу бозорнинг тўйинганликка яқинлашаётганидан далолат беради. Бу нақд пулсиз тўловлар, айниқса йирик шаҳарлар ва иқтисодий ривожланган ҳудудларда кенг тарқалганининг аниқ белгисидир. Шунинг учун, келгуси даврда ўсиш янада мўътадил ва секинроқ бўлиши мумкин.
— Нақд пулсиз операциялар ҳажми ўсиб бораётганига қарамай, муомаладаги нақд пулнинг ошишини қандай изоҳлайсиз?
— Бу, биринчи навбатда, иқтисодий айланманинг кенгайиши билан боғлиқ. Тўловларнинг умумий ҳажми ошгани сайин, ҳам нақд пулсиз, ҳам нақд пул тўловлари ўсиб бормоқда. Нақд пул тўловларига талаб ҳали ҳам мавжуд. Нақд пул тўловлари, айниқса кичик ва ўрта бизнес, чакана савдо, хизмат кўрсатиш ва хусусий секторда афзалроқдир. Бу, албатта, солиқ тўлашдан бўйин товлашни англатмайди. Бу — истеъмолчилар одати.
Шу билан бирга, иқтисодиётнинг давлат назоратига тўлиқ бўйсунмайдиган қисми ҳам мавжуд. Бу жиноий ёки классик кўланкали сектор эмас, балки тартибга солиш даражаси пасайган сегмент. Бироқ, унинг улуши унчалик катта эмас.
— Ҳозирги динамика реал иқтисодий ўсиш билан қай даражада боғлиқ?
— Менимча, бу ерда инфляция омили ҳам мавжуд, у ҳам иқтисодиётнинг номинал кенгайиши, яъни реал ўсиш ва инфляция омилларининг комбинацияси ҳисобланади. Ўртача чек ўсиб бормоқда, бу инфляциянинг аксидир. Иқтисодий кенгайиш ҳар доим ҳам реал истеъмолнинг ошишини англатмайди. Ўтган йили инфляция 12 фоиздан ошди, шунинг учун бу омил ҳам ушбу ўсишга ҳисса қўшди.
— 2026 йилда тўлов тизимини ривожлантиришнинг асосий тенденциялари қандай?
— Рақамлаштириш жараёни давом этади. QR-тўловларнинг улуши ошади, мобил банк хизматлари ривожланади ва нақд пулсиз тўловларни қабул қилиш инфратузилмаси кенгаяди. Давлат соя иқтисодиётини камайтириш учун тўловларнинг шаффофлигини оширишга интилади. Бироқ, нақд тўловларнинг маълум бир улуши доимо сақланиб қолади, бу нормал ҳолатдир.
Асосий эътибор молиявий технологик инновацияларга қаратилади. Рақамли тенге лойиҳаларини ўз ичига олган янги тўлов воситалари босқичма-босқич жорий этилиши мумкин. Асосий устуворлик транзакцияларнинг тезлиги ва қулайлигидир.
Шу билан бирга, глобал молиявий технологиялар платформаларининг ривожланиши давлатларнинг молиявий назорат қилиш имкониятларига ҳисса қўшади. Назарий жиҳатдан, рақамли активлар орқали трансчегаравий ҳисоб-китоб механизмлари кенгайиши мумкин.
— Сиз глобал технологиялар давлатнинг молиявий суверенитетига таъсир қилишини айтдингиз. Буни батафсилроқ тушунтириб берсангиз.
— Бу — кенг, фалсафий масала. Bitcoin ёки Litecoin каби криптовалюталар ва глобал рақамли активлар анъанавий давлат фиат валюталарига альтернатива сифатида қаралади. Классик молиячи сифатида айтишим мумкинки, бу ҳар доим давлатнинг молиявий суверенитетига таъсир қилади. Шунинг учун уларнинг тарқалиши молиявий суверенитет тушунчаси билан бевосита боғлиқ.
Транзакцияларнинг бир қисми ички миқёсда қайта ишланиши мумкин ва ҳақиқий тўлов трансчегаравий форматда амалга оширилиши мумкин. Бундай норасмий тўлов тизимлари тарихда мавжуд бўлган. Масалан, Гавала тизими асрлар давомида қўлланилган.
Замонавий технологик ўзгаришлар бундай механизмларнинг тезлигини ошириши мумкин. Шунинг учун рақамлаштириш ва молиявий назорат ўртасидаги мувозанат масаласи келажакда ҳам долзарб бўлиб қолади.
Шу билан бирга, эксперт коррупция хавфининг рақамли муҳитга ўтиш эҳтимолини истисно қилмайди. Унинг фикрича, технологияларнинг глобаллашуви давлатларнинг молиявий назорат қилиш имкониятларига таъсир қилади. Шунинг учун, бу тенденция молиявий суверенитет ва тартибга солиш механизмларини такомиллаштириш масаласини кун тартибига қўяди.
— Ҳозирда Bitcoin ва бошқа криптовалюталар орқали ҳам пора олиш ҳолатлари мавжуд. Шунинг учун, бу тенденция ҳар доим давлатга таъсир қилади, яъни давлат назорати ва молиявий тизимга маълум бир босим ўтказади, — дея хулоса қилди эксперт.
Эслатиб ўтамиз, ҳар бир Қозоғистон фуқаросида ўртача 232 минг тенге нақд пул бор. 2024 йилда бу кўрсаткич 216 минг тенгени ташкил этган. 2025 йилда банкоматлар орқали 27,3 триллион тенге миқдорида нақд пул ечиб олинган. Бир йил олдин бу кўрсаткич 25,4 триллион тенгени ташкил этган эди. Ўсиш 8% ни ташкил этди.
Бундан ташқари, 2025 йилда Қозоғистоннинг ташқи савдоси 143,9 миллиард долларни ташкил этди. Бу 2024 йилга нисбатан 1,3% га кўп. Бироқ, биз савдо балансида таркибий ўзгаришлар кузатилганини ёзган эдик.
Шунингдек, 2026 йил январь ойида Қозоғистонда улгуржи савдо ҳажми 3048,5 миллиард тенгени ташкил этди, бу 2025 йилнинг мос даврига нисбатан 103,2% ни ташкил этади.