Кредит рейтингига қандай омиллар таъсир қилади?
Қозоғистонда кредит тарихи ва шахсий кредит рейтинги ҳақидаги маълумотлар Биринчи кредит бюроси (БКБ) ва Давлат кредит бюроси (ДКБ) томонидан сақланади.
Молиявий хизматлар ва чакана савдо маҳсулотлари соҳасидаги мутахассис, БКБ бошқарма бошлиғи Индира Қарлибаеванинг сўзларига кўра, рейтингга биринчи навбатда тўлов тартиби, кредит юки ва кредит тарихининг давомийлиги таъсир қилади.
– Кечикишларнинг мавжудлиги ва уларнинг давомийлиги кредит рейтингини шакллантиришда энг муҳим омиллар ҳисобланади, – деди Индира Қарлибаева.
Шунинг учун қарзни ўз вақтида тўлаш кредит тарихини сақлашнинг асосий шартидир. Қарзни узоқ вақт давомида қайтармаслик қарз олувчининг хавфини оширади. Кредит тўлиқ қайтарилган тақдирда ҳам, аввалги кечикишлар ҳақидаги маълумотлар кредит тарихидан дарҳол ўчирилмайди.
Рейтингга таъсир қилувчи яна бир омил — бу кредит юки, яъни мавжуд кредитлар ва уларни тўлаш учун сарфланган ойлик тўловлар. Мажбурият ошгани сайин, янги кредитни тўлаш қобилиятини баҳолаш муҳимроқ бўлиб қолади. Шунинг учун, даромадни ҳисобга олмасдан бир нечта кредит олиш молиявий вазиятни мураккаблаштириши мумкин.
Кредит тарихининг давомийлиги ва барқарорлиги ҳам ҳисобга олинади. Ўтмишдаги ва жорий мажбуриятлар учун тўлов жадвали молия институтларига қарз олувчининг жавобгарлигини баҳолаш имконини беради.
— Қарз олувчининг кредит тарихи қанчалик узоқ ва барқарор бўлса, молия институти учун уни таҳлил қилиш ва тўловни амалга оширмаслик эҳтимолини баҳолаш шунчалик осон бўлади, — деб ҳисоблайди иқтисодчи Бауржан Исқақов.
Кредит карталари, истеъмол кредитлари, тўлов кредитлари, ипотека ва автомобиль кредитлари ҳақидаги маълумотлар ҳам кредит тарихида акс этиши мумкин. Бироқ, кўп миқдордаги кредит маҳсулотларига эга бўлиш рейтингни автоматик равишда оширмайди. Энг муҳими, мажбуриятларни ўз вақтида бажаришдир.
Юқори рейтинг кредитни кафолатлайдими?
Юқори шахсий кредит рейтинги банк кредитни маъқуллашини англатмайди. Ҳар бир молия муассасасининг ўз кредит сиёсати ва хавфни баҳолаш талаблари мавжуд.
Масалан, баъзи банклар сўнгги уч йил давомида тўловларни кечиктирмаган мижозларга устувор аҳамият беришади, бошқалари учун эса икки йиллик муддат етарли бўлиши мумкин. Ипотека каби узоқ муддатли кредитлар учун эса бутун кредит тарихи текширилиши мумкин.
– Қозоғистон қонунчилигига кўра, кредит бюроси кредит тарихи ҳақидаги маълумотларни охирги маълумот берилган кундан бошлаб беш йил давомида сақлайди. Шунинг учун, аввалги кечикишлар молия муассасасининг қарорига таъсир қилиши мумкин. Қарзни тўлаш кредит тарихидаги тўғри маълумотларни дарҳол ўчириб ташламайди, – деб тушунтирди Бауржан Исқақов.
Шу билан бирга, тасдиқланган кредит ёки кредит картадан воз кечиш ўз-ўзидан рейтингга салбий таъсир кўрсатмайди. Шунинг учун кредит олиш тўғрисидаги қарор нафақат унинг маъқулланишига, балки ҳақиқий эҳтиёж ва тўлов қобилиятига ҳам асосланиб қабул қилиниши керак.
Кредит тарихимни қаерда текшириш мумкин?
Молиявий муассасаларга тақдим этилган маълумотларнинг тўғрилигини кузатиш учун шахсий кредит ҳисоботимни мунтазам равишда текшириб туриш тавсия этилади. Бу хатоларни аниқлашга, қайтарилган кредитларнинг ҳолатини кузатишга ва менинг номимга берилган рухсатсиз кредитларни ўз вақтида аниқлашга ёрдам беради.
Қозоғистонликлар кредит ҳисоботини онлайн ёки офлайн режимда олишлари мумкин.
Онлайн:
- 1CB.kz веб-сайти ёки Биринчи кредит бюроси мобил иловаси орқали;
- eGov.kz порталидаги "Шахсий кредит ҳисоботини олиш" хизмати орқали.
Хизматни олиш учун сизга электрон рақамли имзо (ЭРИ) ёки тизим томонидан талаб қилинадиган идентификация усули керак бўлиши мумкин.
Офлайн:
- "Фуқаролар учун ҳукумат" давлат корпорацияси филиалларида;
- "Қазпочта" филиалларида;
- Биринчи кредит бюросининг Алматидаги офисида.
Агар қайтарилган кредит сизнинг кредит ҳисоботингизда ҳали ҳам фаол бўлса ёки бошқа хато аниқланса, сиз маълумот берган банкка ёки тегишли кредит бюросига мурожаат қилишингиз мумкин. Агар сиз ариза бермаган кредит рўйхатдан ўтган бўлса, дарҳол кредит берувчига мурожаат қилишингиз ва вазиятни аниқлаштиришингиз керак. Қўшимча хавфсизлик учун банк операциялари ҳақида SМS ёки пуш-билдиришномаларни ёқиш яхшироқдир.
Кредит олиш учун ариза беришда молиявий имкониятларни қандай баҳолаш мумкин?
Яхши кредит тарихи кредит олиш молиявий жиҳатдан хавфсиз дегани эмас. Шунинг учун, янги кредит олишдан олдин, ойлик даромадингизни ва мажбурий тўловларни таққослаш ва кундалик эҳтиёжлар учун қанча пул қолганлигини ҳисоблаш муҳимдир.
Иқтисодчи Бауржан Исқақов буни аниқ мисол билан тушунтирди.
– Масалан, фуқаронинг ойлик даромади 320 минг тенге, мавжуд кредитлар бўйича ойлик тўлов эса 180 минг тенге дейлик. Бу унинг даромадининг 56,25 фоизи қарзни тўлашга сарфланишини англатади. Қолган 140 минг тенгедан у озиқ-овқат, коммунал хизматлар, саёҳат ва бошқа оилавий эҳтиёжлар учун пул ажратиши керак.
Бундай вазиятда янги кредит олиш молиявий юкни янада ошириши мумкин. Қарзга боғлиқлик хавфи ортади, айниқса даромад беқарор бўлса ёки эски кредитни қоплаш учун янги кредит олинса, — дейди эксперт.
Шунинг учун, кредит олишдан олдин унинг эҳтиёжини, ойлик тўлов миқдорини, фоиз ставкасини ва умумий ортиқча тўловни баҳолаш керак. Кутилмаган харажатлар учун молиявий захирага эга бўлиш тўловларни кечиктирмасликка ҳам ёрдам беради.
– Энг яхши ечим — имкониятларингиз доирасида яшаш, мажбуриятларингизни ўз вақтида бажариш ва молиявий имкониятларингизни олдиндан ҳисоблаш. Молиявий саводхонликнинг мақсади нафақат кредит олиш имконини бериш, балки кредит олгандан кейин иқтисодий барқарорлик ва молиявий эркинликни сақлаб қолишдир, – деди Бауржан Исқақов.