ҚЖРИ маълумотларига кўра, 2020 йилда респондентларнинг 92,4% оилани жуда муҳим деб ҳисоблаган ва унинг маъноси ҳақида сўралганда, кўпчилик севги, бахт ёки оилани давом эттириш каби вариантларни танлаган.
2022 йилда бу кўрсаткич 93,5% гача кўтарилди, бу эса фуқаролар учун оиланинг барқарор юқори аҳамиятини тасдиқлайди. Шу билан бир қаторда, 2022 йилда оилавий муносабатлардан қониқиш даражаси бўйича тўғридан-тўғри сўровнома ўтказилди: респондентларнинг 95,4% оилавий ҳаётдан қониқишларини таъкидладилар. 2024 йилдаги маълумотлар шуни кўрсатадики, бу тенденциялар давом этади.
Никоҳ шароитлари
Қозоғистонликларнинг аксарияти учун никоҳ ҳали ҳам оила учун яратилган иттифоқ сифатида қабул қилинади. 2024 йилги сўровнома натижаларига кўра, респондентларнинг 58,5% никоҳни оила яратиш мақсади билан тузилган никоҳ иттифоқи, 18,7% муносабатларини қонунийлаштиришни истаган одамларнинг ўзаро розилиги ва 10,6% умумий ҳаёт ва оилавий бюджет сифатида белгилайди. Турмуш қуришнинг асосий сабаби севги (59,9%), ундан кейин умумий қарашлар ва қизиқишлар (17%) ва болалар туғилиши (10,7%).
Оилавий роллар
Оиланинг анъанавий модели устунлик қилса-да, ҚЖРИ тадқиқоти оила ичидаги шериклик муносабатларининг ўсишини қайд этади. Шундай қилиб, 2020 йилда респондентларнинг аксарияти оила бошлиғи эркак эканлигини таъкидлади; тенг ҳуқуқли оилаларнинг улуши тахминан чорак қисмни ташкил этди ва аёл фақат кам сонли ҳолларда оила бошлиғи сифатида тан олинган.
2024 йилда бу тенденция умуман сақланиб қолмоқда, бироқ муҳим қарорлар биргаликда қабул қилинишини кўрсатган респондентларнинг улуши тахминан 35% гача ўсди. Шу билан бирга, эркакларнинг расмий раҳбарлиги ҳали ҳам устунлик қилади: респондентларнинг тахминан 55% ҳали ҳам эркакни оила бошлиғи деб атайди.
Оилавий мажбуриятларни тақсимлашда анъанавий ва тенг ҳуқуқли ёндашувларнинг комбинацияси сақланиб қолган. Шундай қилиб, 2022 йилда респондентларнинг 47,3% оиладаги мажбуриятлар тенг тақсимланиши керак, 28% эса уй асосан аёллар масъулият соҳаси деб ҳисоблаган. Шу билан бирга, аёллар болаларни тарбиялашга анча кўп вақт сарфлайди: аёлларнинг 44,5% доимий равишда болалар билан шуғулланади, эркаклар орасида эса бу кўрсаткич 25,6% ни ташкил этади.
Демографик тенденциялар
Институт таъкидлаганидек, бугунги кунда мамлакатда биринчи никоҳнинг ўртача ёши ортиб бормоқда ва аёлнинг туғруқ пайтидаги ёши ортиб бормоқда.
Миллий статистика бюроси маълумотларига кўра, 2025 йилда никоҳнинг ўртача ёши эркаклар учун 27,9 ёш ва аёллар учун 25,3 ёшни ташкил этган, 2014 йилда эса мос равишда 27,1 ва 24,6 ёшни ташкил этган. Шу билан бир қаторда, бир неча йиллар давомида ажралишлар сони ҳам камайди - 2019 йилдаги 60 мингдан 2025 йилда 45,7 минггача.
Бундан ташқари, 2025 йилда Қозоғистонда 335 минг бола туғилган ва умумий туғилиш даражаси 1000 кишига 16,43 ни ташкил этган.
Туғилишнинг энг юқори даражаси жанубий ва ғарбий ҳудудларда — асосан Туркистон вилояти, Чимкент ва Манғистау вилоятларида қайд этилган. Энг паст кўрсаткичлар шимолий ҳудудларда, жумладан, Шимолий Қозоғистон ва Қостанай вилоятларида кузатилган.
Қишлоқ жойларида туғилиш даражаси ҳали ҳам юқори, шаҳар жойларида эса кечроқ турмуш қуриш ва кейинроқ оналик кузатилган.
Онгли ота-оналик ва репродуктив саломатлик
2024 йилги тадқиқотда респондентларнинг 73,5% бола туғилишини режалаштириш зарур деб ҳисоблаши айтилган. Бироқ, амалда тиббий кўрикни ўз ичига олган тизимли машғулотлар ҳамма томонидан ҳам ўтказилмайди: респондентларнинг атиги 17% буни мунтазам равишда амалга оширади.
ҚЖРИ ҳисоботига кўра, репродуктив саломатлик соҳасидаги хизматлардан фойдаланиш имконияти камайди: агар 2022 йилда 44,8% бундай хизматлардан фойдаланган бўлса, 2024 йилда - 39,5%. Шу билан бирга, ушбу хизматлардан қониқишнинг ўртача даражаси Лайкерт шкаласи бўйича 3,85 баллни ташкил этди, бу ўртача кўрсаткичдан юқори, бироқ юқори эмас.
Шаҳар жойларда 77% туғилишни режалаштириш ғоясини, қишлоқ жойларда - 67,3% қўллаб-қувватлайди. Шу билан бирга, шаҳар ва қишлоқ ўртасида репродуктив саломатлик хизматларидан фойдаланишдаги тафовут минимал: 39,6% ва 39,2%.
Ҳудудий бўлимда бола туғилишини режалаштириш ғоясини қўллаб-қувватлашнинг энг юқори даражаси Абай вилоятида (99%), Улитау вилоятида (97,1%), Қостанай вилоятида (87,5%), Ақтўбе вилоятида (82%) ва бошқаларда, Алмати шаҳрида (83,7%) қайд этилган.