Шу муносабат билан Kazinform мухбири икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорликнинг ҳозирги ривожланиш тенденциялари ва келажакдаги истиқболларини кўриб чиқди.
Стратегик ўзгариш
Жорий йил март ойида икки мамлакат президентлари - Қасим-Жомарт Тоқаев ва Владимир Путин телефон орқали суҳбатлашдилар ва бўлажак давлат ташрифининг стратегик шериклик ва иттифоқчилик муносабатларини мустаҳкамлашдаги алоҳида аҳамиятини таъкидладилар. Ушбу мулоқот икки томонлама кун тартибидаги юқори даражадаги ишонч ва барқарор мулоқотнинг давоми ҳисобланади.
Ушбу сиёсий доирада Қозоғистон ва Россия ўртасидаги ҳамкорлик сўнгги бир йил ичида сезиларли даражада кенгайди. Агар илгари кун тартибида асосан энергетика ва савдо устунлик қилган бўлса, энди интеграциялашган рақамлаштириш, транспорт ва логистика инфратузилмаси, саноат кооперацияси, таълим, маданият, туризм ва гуманитар соҳаларни ҳам ўз ичига олган кўп қиррали тизимга айланмоқда.
Шунга қарамай, иқтисодиёт икки мамлакатнинг яқинлашувида асосий ҳаракатлантирувчи куч бўлиб қолмоқда. Ўтган йил натижаларига кўра, икки томонлама савдо айланмаси 27,4 миллиард долларни ташкил этди ва Россия Қозоғистоннинг энг йирик савдо-иқтисодий шерикларидан бири мақомини сақлаб қолди. Томонлар келгуси даврда ўзаро савдо ҳажмини 30 миллиард долларга етказиш ниятида эканликларини таъкидламоқдалар.
Экспорт таркибига келсак, Қозоғистон томонидан Россияга етказиб бериладиган асосий товарлар анъанавий равишда металлар, минерал хом ашё, кимё саноати ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари бўлиб келган. Сўнгги йилларда ушбу тузилмада қайта ишланган маҳсулотлар ва саноат товарларининг улуши ортиб бормоқда.
Россиядан импорт янада хилма-хил. Ускуналар, машиналар, нефть маҳсулотлари, автомобиллар, кимё ва металлургия маҳсулотлари, шунингдек, озиқ-овқат маҳсулотлари қўшни давлатдан етказиб берилади.
Иқтисодий ва саноат алоқаларининг чуқурлашиши икки мамлакат ўртасидаги муносабатлар сифат жиҳатидан янги босқичга қадам қўяётганидан далолат беради. ҚР Ташқи ишлар вазирлиги ҳузуридаги Ташқи сиёсат тадқиқотлари институти бошқаруви раисининг ўринбосари Манарбек Қабазиевнинг сўзларига кўра, бу жараён расмий ҳужжатлар билан тасдиқланган.
“Биз 2025 йилда икки мамлакат президентлари томонидан имзоланган декларацияда белгиланган кенг қамровли стратегик шериклик даражасига кўтарилдик. Бу - аввалги стратегик шерикликнинг эволюцион давоми бўлиб, янги мазмун билан тўлдирилди.
Шу билан бирга, ҳозирги босқичда ҳамкорликнинг асосий йўналиши ўзгармоқда. Технологик ҳамкорлик, қўшма инфратузилма лойиҳалари, рақамлаштириш ва глобал иқтисодий ўзгаришлар шароитида юқори қўшимча қийматга эга барқарор ишлаб чиқариш занжирларини шакллантиришга устувор аҳамият берилмоқда”, — деди эксперт.
Интеграциянинг янги босқичи
Сўнгги йиллардаги иқтисодий кўрсаткичлар Қозоғистон ва Россия ўртасидаги юқори даражадаги ўзаро таъсирни кўрсатади. Бу нафақат савдо ҳажмининг ошиши, балки икки мамлакат иқтисодиётининг чуқур интеграцияси билан ҳам тавсифланади.
“Ижобий динамикани сақлаб қолиш учун саноат кооперациясини кенгайтириш, транспорт ва логистика тизимини ривожлантириш, қишлоқ хўжалиги инфратузилмасини, энергетика ва рақамли савдони асосий соҳалар сифатида такомиллаштириш муҳимдир. Машинасозлик, нефть-кимё, озиқ-овқат ишлаб чиқариш ва транзит коммуникацияларини ривожлантириш алоҳида стратегик аҳамиятга эга”, – дейди молиявий таҳлилчи Бауиржан Исқақов.
Иқтисодчининг сўзларига кўра, савдонинг ҳозирги ўсишига бир нечта асосий омиллар таъсир кўрсатмоқда. Биринчидан, бу - Евроосиё иқтисодий иттифоқи доирасидаги узоқ муддатли интеграция жараёнлари. Иккинчидан, жаҳон логистика занжирларининг ўзгариши ва санкциялар босимининг кучайиши, бу савдо йўлларини қайта қуриш ва қуруқлик транспорт йўлаклари ролининг ошишига таъсир кўрсатди.
Мутахассисларнинг фикрига кўра, икки томонлама ҳамкорлик аста-секин хомашё алмашинуви доирасидан чиқиб, иқтисодий алоқаларнинг мураккаб тизимига айланиб бормоқда. Бунинг исботи сифатида Қозоғистонда Россия иштирокидаги 22 мингдан ортиқ компания фаолият юритмоқда. Сўнгги 20 йил ичида Россиянинг Қозоғистон иқтисодиётига инвестициялари 28,5 миллиард долларни ташкил этди, Қозоғистоннинг Россия иқтисодиётига инвестициялари эса қарийб 9 миллиард долларга етди.
Россия капитали энергетика, нефть ва газ, саноат, банк, қишлоқ хўжалиги ва логистика соҳаларида фаол ишламоқда.
“Россия иштирокидаги 22 мингга яқин компаниянинг фаолияти инвестиция базасини кенгайтиришга, янги иш ўринларини яратишга ва саноат алоқаларини мустаҳкамлашга ёрдам беради. Шу билан бирга, бу иқтисодиётнинг айрим соҳаларида қарамликни ҳам оширади. Шунинг учун, Қозоғистон учун хорижий инвестицияларни жалб этиш билан бир қаторда, иқтисодиётни диверсификация қилиш асосий вазифалардан бири бўлиб қолмоқда”, - деди Бауиржан Исқақов.
122 та лойиҳа ва янги саноат кун тартиби
Ўтган йил давомида Қозоғистон ва Россия қўшма саноат кун тартибини сезиларли даражада мустаҳкамладилар ва иқтисодий ҳамкорликни янги босқичга кўтардилар. Бу тенденция икки томонлама муносабатлар фақат савдо билан чекланиб қолмай, балки чуқур саноат ҳамкорлигига айланганидан далолат беради.
Бу йўналишдаги муҳим воқеалардан бири сифатида, жорий йилнинг март ойида Қасим-Жомарт Тоқаев икки мамлакат умумий қиймати тахминан 25 миллиард долларга тенг 122 та йирик қўшма лойиҳани амалга оширганини маълум қилди.
Воқеа фақат хомашё сектори билан чекланиб қолмайди. Амалдаги лойиҳалар машинасозлик, нефть-кимё, транспорт инфратузилмаси, рақамлаштириш ва энергетика каби стратегик муҳим соҳаларни ҳам қамраб олади. Бу, ўз навбатида, иқтисодий шериклик сифат жиҳатидан ўзгараётганидан далолат беради.
Манарбек Қабазиевнинг сўзларига кўра, ҳозирги босқичдаги муносабатларнинг асосий хусусияти тизимли ҳамкорликка ўтишдир.
“Биз алоҳида лойиҳалардан тизимли ва кенг қамровли интеграцияга ўтмоқдамиз. Энергетика асосий ресурсларни таъминлайди, транспорт ва логистика бозорларни боғлайди, рақамлаштириш жараёнлар самарадорлигини оширади ва гуманитар ҳамкорлик ушбу лойиҳаларни амалга оширадиган инсон капиталини шакллантиради. Натижада синергетик эффект юзага келади. Яъни, бир соҳадаги муваффақият бошқа соҳалардаги натижаларни мустаҳкамлайди. Бундай ёндашув ўзаро таъсирни ташқи зарбаларга нисбатан бардошлироқ қилади ва иккала томон иқтисодиёти учун узоқ муддатли фойда келтиради”, – деди у.
Евроосиё алоқаси: транспорт, рақамлаштириш ва энергетика
Жаҳон савдо йўлларини қайта қуриш шароитида Қозоғистон Хитой, Россия, Марказий Осиё, Яқин Шарқ ва Европани боғлайдиган асосий транзит йўлакларидан бирига айланиш салоҳиятини мустаҳкамлади. Бу жараёндаги асосий ташаббуслар қаторида “Шимол-Жануб” халқаро транспорт йўлаги ҳам бор. Бугунги кунда Астана ва Москва даражасида Қозоғистонни Евроосиё маконидаги асосий транзит хабларидан бирига айлантириш масаласи очиқ муҳокама қилинмоқда.
“Агар рақамлаштириш, “Шимол-Жануб” йўлагини ривожлантириш ва чегара инфратузилмаси лойиҳаларини модернизация қилиш тўлиқ амалга оширилса, Қозоғистон Евроосиёдаги асосий транзит хабларидан бирига айланиши мумкин. Бу мамлакатнинг муҳим логистика маркази сифатидаги мавқеини мустаҳкамлайди. Транзит даромадларининг ўсиши логистика соҳасига инвестицияларни жалб этиш учун қўшимча имконият яратади”, — дейди Бауиржан Исқақов.
Ушбу мақсадларга эришишда транспорт соҳасини рақамлаштириш ҳамкорликнинг энг тез ривожланаётган соҳаларидан бирига айланиб бормоқда. Жорий йилнинг февраль ойидан бошлаб Қозоғистон транзит юк ташиш учун навигация муҳрлари тизимини жорий этди, бу юк ҳаракатини масофадан бошқариш ва чегарадан ўтиш вақтини қисқартириш имконини беради.
Бундан ташқари, икки мамлакат ўртасидаги темир йўл ҳужжатлари айланиши босқичма-босқич электрон форматга ўтказилмоқда. Ушбу йўналишдаги ишлар апрель ойида Қозоғистон ва Россия ўртасида учувчисиз транспорт ва транспорт соҳасини рақамлаштириш бўйича алоҳида меморандум имзоланиши билан давом эттирилди. Ҳужжат электрон товарлар ва транспорт ҳужжатларини ишлаб чиқиш, рақамли рухсатнома тизимини жорий этиш ва янги транспорт технологиялари билан ишлайдиган ходимларни ўқитишни назарда тутади.
Транспорт ва логистика соҳасидаги кенг қамровли ўзгаришлар билан бир қаторда, инфратузилмани модернизация қилиш бўйича ҳам ишлар олиб борилмоқда. Қозоғистон ва Россия чегарасидаги назорат-ўтказиш пунктларини босқичма-босқич модернизация қилиш бошланди ва бу йил 30 та назорат-ўтказиш пунктини реконструкция қилиш режалаштирилган.
Инфратузилма ва логистика лойиҳалари билан бир қаторда, энергетика соҳасидаги ҳамкорлик ҳам стратегик аҳамиятга эга. Улар орасида Қозоғистонда биринчи атом электр станциясини қуриш алоҳида ўрин тутади.
Мутахассисларнинг фикрига кўра, лойиҳани Улкен қишлоғида амалга ошириш Қозоғистон иқтисодиётига кенг қамровли трансформациявий таъсир кўрсатади. Бу янги энергия манбаи эмас, балки юқори технологияли саноатни ривожлантириш, муҳандислик кадрларини тайёрлаш ва янги ишлаб чиқариш занжирларини шакллантириш имкониятидир.
Шу билан бирга, нефть-газ сектори ва электр энергетикаси соҳасидаги ҳамкорлик ҳам барқарор ривожланмоқда. Май ойи бошида Қозоғистон энергетика вазири Ерлан Ақкенженов Москвада россиялик ҳамкасблари билан бир қатор музокаралар ўтказди, уларда инфратузилма лойиҳалари, нефть-газ соҳасидаги ҳамкорлик, электр энергияси ва энергия хавфсизлиги масалалари муҳокама қилинди.
Энергия истеъмолининг ички ўсиши шароитида Россия билан энергетика соҳасидаги ҳамкорликнинг аҳамияти ортиб бормоқда.
“Энергетика соҳасидаги қўшма лойиҳалар энергия хавфсизлигини мустаҳкамлаш, инфратузилмани модернизация қилиш ва электр энергияси ва ёқилғи таъминоти барқарорлигини таъминлаш имконини беради. Биргаликда фойдаланиладиган энергия тизимлари саноат ишлаб чиқаришининг барқарорлигига ижобий таъсир кўрсатади”, - деди Бауиржан Исқақов.
ЕОИИнинг янги босқичи
Икки томонлама ҳамкорликнинг муҳим қисми ЕОИИ механизмлари орқали амалга оширилади. Бу - икки мамлакат ўртасидаги иқтисодий алоқаларни чуқурлаштириш имконини берувчи платформадир.
Шу муносабат билан, Қозоғистоннинг бу йилги ЕОИИга раислиги ва ташкилотнинг Астанадаги форуми йилнинг энг йирик сиёсий тадбирларидан бири ҳисобланади. Бу келгуси даврда минтақавий иқтисодий интеграциянинг устувор йўналишларини белгилайди.
Манарбек Қабазиевнинг сўзларига кўра, жаҳон муаммоларига қарамай, ЕОИИнинг интеграция маркази сифатидаги салоҳияти янада мустаҳкамланмоқда.
“Иккала мамлакат учун ҳам ЕОИИ тўртта эркинликни таъминлайди. Булар - товарлар, хизматлар, капитал ва ишчи кучининг эркин ҳаракатланишидир. Жаҳон муаммоларга қарамай, жаҳон иқтисодиётининг фрагментация шароитида ЕОИИнинг интеграция маркази сифатидаги салоҳияти ортиб бормоқда”, – дейди эксперт.
Бугунги кунда иттифоқ доирасидаги ҳамкорликнинг асосий йўналиши рақамлаштириш, саноат кооперацияси ва қўшма логистика инфратузилмасини ривожлантиришга қаратилган.
Музокаралар қайси йўналишда ривожланади?
Владимир Путиннинг Астанага ташрифи икки томон учун ҳам стратегик аҳамиятга эга воқеа деб ҳисобланади. Музокаралар барча соҳалардаги масалаларни қамраб олиши кутилмоқда. Хусусан, энергетика ва транспорт, рақамлаштириш, саноат ҳамкорлиги ва гуманитар лойиҳалар каби соҳалар муҳокама қилиниши мумкин. Умумий мазмун Қозоғистон ва Россия ўртасидаги ҳамкорликни ҳозирги ўзгарувчан глобал шароитларга мослаштириш зарурлигини кўрсатади.
Бугунги кунда икки мамлакат ўртасидаги муносабатлар аста-секин классик "экспорт-импорт" моделидан узоқлашиб, янада мураккаб ва кўп даражали ўзаро таъсир тизимига айланмоқда.
“Қозоғистон Москва билан ўзаро манфаатли соҳаларда ҳамкорликни чуқурлаштирмоқда, шунингдек, Хитой, Европа Иттифоқи мамлакатлари, АҚШ, Туркия ва бошқа шериклар билан фаол мулоқотни ривожлантирмоқда. Бундай сиёсат стратегик мослашувчанлик ва барқарорликни сақлашга имкон беради”, - деди Манарбек Қабазиев.
Жаҳон беқарорлик шароитида прагматизм Қозоғистон-Россия муносабатларининг асосий тамойилига айланиб бормоқда. Қозоғистон учун Россия энг йирик савдо шериги, муҳим транзит қўшниси ва асосий инвесторлардан бири бўлиб қолмоқда. Россия учун Қозоғистон Евроосиё маконида муҳим логистика ва инфратузилма бўғини ҳисобланади. Шу муносабат билан, Астанада бўлиб ўтадиган бўлажак музокаралар нафақат икки томонлама кун тартибини, балки Евроосиё интеграциясининг янги йўналишларини ҳам белгилаб бериши мумкин.