Қозоғистонга тўғридан-тўғри инвестициялар оқими
2019-2026 йиллар оралиғида Қозоғистонга 155 миллиард доллардан ортиқ тўғридан-тўғри хорижий инвестиция жалб этилди.
Хорижий инвестициялар оқими Давлат раҳбарининг халқаро ташрифлари ва музокаралари давомида пухта танланган инвестиция лойиҳалари ҳамда эришилган келишувлар ҳисобига таъминланмоқда.
Бугунги кунда Қозоғистон Республикасида янги инвестиция циклини ривожлантириш йўналиши белгилаб олинган. Бунда иқтисодиётни диверсификация қилиш ва хомашёга асосланган иқтисодий моделдан саноат салоҳиятини ривожлантиришга босқичма-босқич ўтиш масалалари устувор аҳамият касб этмоқда.
Сўнгги етти йилда қайта ишлаш саноати, кимё саноати, транспорт, алоқа ва молия секторига инвестициялар оқими сезиларли даражада кучайганини кузатиш мумкин.
Қайта ишлаш саноатининг улуши 2019 йилдаги 14,2 фоиздан 2025 йилда 21,3 фоизгача ўсди.
Кимё саноатига киритилган инвестициялар 2019 йилдаги 98,8 миллион доллардан 2025 йилда 1,2 миллиард долларгача, яъни 12,6 баробарга ошди. Алоқа секторига йўналтирилган инвестициялар эса 105 миллион доллардан 1,3 миллиард долларгача ўсиб, 12,4 баробарни ташкил этди.
Молия ва суғурта хизматлари соҳасида ҳам сезиларли ўсиш кузатилмоқда. Бу йўналишда тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳажми 1 миллиард доллардан 4,2 миллиард долларгача, яъни 4,1 баробарга ошди.
Энг йирик инвесторлар қаторига Россия, Хитой, АҚШ, Нидерландия, Швейцария ва Франция киради. Шу билан бирга, сўнгги йилларда Яқин Шарқ ва Осиё мамлакатларининг иштироки сезиларли даражада кучайди.
Хусусан, БААдан жалб этилган инвестициялар ҳажми 2019 йилдаги 158,2 миллион доллардан 2025 йилда 1,6 миллиард долларгача, Қатардан жалб этилган инвестициялар 1,3 миллиард долларгача, Сингапурдан жалб этилган инвестициялар эса 1,4 миллиард долларгача ошди.
Марказий Осиё мамлакатларига тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар оқими глобал миқёсда қисқариб бораётганига қарамай, Қозоғистон минтақада хорижий инвестицияларни энг кўп жалб этувчи мамлакат сифатидаги мавқеини сақлаб қолмоқда.
БМТнинг ЭСКАТО маълумотларига кўра, 2025 йилда Қозоғистон янги лойиҳаларга инвестиция жалб этиш бўйича сезиларли ўсишни қайд этиб, 19 миллиард доллар миқдорида маблағ жалб этган. Бу 2024 йилги кўрсаткичдан 266 фоизга юқори. Ушбу ҳажм Шимолий ва Марказий Осиёда янги лойиҳаларга йўналтирилган жами минтақалараро тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларнинг қарийб 89 фоизини ташкил этади. Бу эса мамлакатнинг мазкур макроминтақадаги етакчи мавқеини тасдиқлайди.
Қозоғистон Республикасининг инвестиция сиёсатини амалга ошириш воситалари
2021 йилда йирик инвестиция лойиҳаларини қўллаб-қувватлашнинг янги механизми — Инвестиция тўғрисидаги битимлар жорий этилди.
Ушбу механизм инвестиция ҳажми камида 7 500 000 ойлик ҳисоб-китоб кўрсаткичидан (32 миллиард тенгедан ортиқ) юқори бўлган лойиҳаларга нисбатан қўлланилади. Моҳиятан, бу Ҳукумат қарори асосида тузиладиган давлат ва инвестор ўртасидаги келишув ҳисобланади.
Механизмда томонларнинг ўзаро мажбуриятлари ва лойиҳани амалга ошириш шартлари аниқ белгилаб қўйилади. Бизнес учун энг муҳим жиҳатлардан бири эса инвестиция цикли давомида асосий шартларнинг барқарорлиги кафолатланишидир.
Айнан шундай башорат қилиш мумкин бўлган муҳит ва узоқ муддатли кафолатлар инвесторларнинг Қозоғистонда йирик лойиҳаларни амалга ошириш тўғрисида қарор қабул қилишидаги асосий омиллардан бири ҳисобланади.
Бугунги кунда мамлакатда қарийб 70 та битим тузилган бўлиб, инвесторлар улар доирасида лойиҳаларни амалга ошириш бўйича фаол иш олиб бормоқда.
Асосий тенденция яққол кўзга ташланмоқда: Қозоғистон хомашё экспортидан юқори қўшилган қийматга эга ишлаб чиқаришни йўлга қўйишга босқичма-босқич ўтмоқда. Айнан шу ёндашув узоқ муддатли иқтисодий ўсишни таъминлайди, сифатли иш ўринларини яратади ва мамлакатнинг технологик мустақиллигини мустаҳкамлайди.
Фармацевтика соҳасидаги инвестиция лойиҳалари
Жорий йилнинг ўзида фармацевтика соҳасидаги саккизта йирик инвестиция лойиҳаси бўйича битимлар тузилди. Бу стратегик ва узоқ муддатли аҳамиятга эга, чунки бугунги кунда Қозоғистон дори-дармонларнинг 80 фоиздан ортиғини импорт қилади.
Давлат раҳбари дори-дармон бозорида маҳаллий ишлаб чиқариш улушини 50 фоизгача ошириш вазифасини қўйган.
Натижада мамлакат фармацевтика хавфсизлигини мустаҳкамлайди, импорт таъминотига қарамликни камайтиради, соғлиқни сақлаш тизимининг ташқи таҳдидларга бардошлилигини оширади, янги иш ўринларини яратади ҳамда аҳолини арзонроқ ва сифатлироқ дори-дармонлар билан таъминлайди.
Шу билан бирга, маҳаллий ишлаб чиқаришни ривожлантириш Қозоғистон фармацевтика маҳсулотларини Марказий Осиё ва бошқа мамлакатлар бозорларига экспорт қилиш истиқболларини ҳам очади.
Агросаноат мажмуаси тармоқларидаги инвестиция лойиҳалари
Агросаноат мажмуасининг турли йўналишларида, фермер хўжаликларини ташкил этишдан тортиб чуқур қайта ишлашгача бўлган соҳаларда 100 дан ортиқ инвестиция лойиҳалари амалга ошириляпти.
Қозоғистон хомашё экспортидан юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришга ўтмоқда. Тадбиркорлар донни хомашё сифатида сотиш ўрнига, тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқаришни йўлга қўймоқда.
Бундай ёндашув Қозоғистон хомашёсининг ҳар бир тоннаси ҳисобига яратиладиган маҳсулот қийматини бир неча баробар ошириш имконини беради. Шунингдек, у қайта ишлаш саноатини ривожлантириш ва маҳаллий қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчилари маҳсулотларига барқарор талабни шакллантиришга ёрдам беради.
Ушбу қарорларнинг муҳим натижаларидан бири - Dalian Hesheng Holdings, Fufeng Group ва Tiryaki Agro каби йирик хорижий компаниялар лойиҳаларининг амалга оширилаётганидир.
Бундан ташқари, Алмати вилоятида араб инвестори Solico Group томонидан пишлоқ ишлаб чиқариш лойиҳасининг амалга оширилиши маҳсулотларни жаҳон бозорига олиб чиқиш йўлидаги муҳим қадам ҳисобланади.
Сўнгги йилларда Давлат раҳбарининг икки томонлама учрашувлари давомида Швейцариянинг Stadler компанияси (2021 йил), Франциянинг Alstom компанияси (2022 йил) ва Американинг Wabtec компанияси (2025 йил) лойиҳалари бўйича ҳужжатлар ва битимлар имзоланди. Бу эса мамлакат саноатини ривожлантириш ва ички қўшилган қийматни оширишга катта туртки бериб, натижада мамлакат ялпи ички маҳсулотига ҳам таъсир кўрсатди.
Бундан ташқари, бундай лойиҳаларни амалга ошириш хомашё ҳисобига эмас, балки юқори қўшилган қийматга эга тайёр маҳсулотлар ҳисобига экспорт салоҳиятини ривожлантиришга хизмат қилади. Бу эса савдо баланси, солиқ тушумлари ва иқтисодиётнинг технологик ривожланишига ижобий таъсир кўрсатади.
Қозоғистон озиқ-овқат саноатини ривожлантириш ва экспорт салоҳиятини оширишга Mars, Carlsberg, PepsiCo ва Coca-Cola каби йирик трансмиллий корпорациялар ҳам сезиларли ҳисса қўшди.
Рақамлаштириш ва IT-технологияларни ривожлантириш соҳасидаги инвестиция лойиҳалари
Экибастуз шаҳрида «Маълумотларни қайта ишлаш марказлари водийси»ни ташкил этиш муҳим лойиҳалардан бири ҳисобланади. Ушбу лойиҳа маълумотлар марказлари, булутли хизматлар ва сунъий интеллект инфратузилмасини бирлаштирган халқаро кластерни шакллантиришни назарда тутади.
Лойиҳа Firebird ва NVIDIA халқаро технологик компаниялари билан умумий қиймати 10 миллиард АҚШ долларигача бўлган келишувлар пакети доирасида амалга оширилмоқда. Келишув энг сўнгги авлодга мансуб 100 мингтагача график процессорни жойлаштириш ва рақамли хизматлар экспортини ривожлантириш истиқболига эга юқори унумли ҳисоблаш кластерини яратишни кўзда тутади.
Сунъий интеллект, булутли технологиялар ва рақамли хизматлар жаҳон иқтисодиётининг янги асосига айланмоқда. Маълумотларни қайта ишлаш марказлари эса ушбу жараённинг асосий инфратузилмаси ҳисобланади.
Миллий телекоммуникация инфратузилмасини ривожлантиришда ҳам сезиларли натижаларга эришилди. Миллий алоқа оператори «Қазақтелеком» АЖ 828 та қишлоқ аҳоли пунктида оптик толали алоқа тармоқларини қуриш лойиҳасини амалга ошириб, қарийб 14,4 минг километр оптик тармоқ ётқизди.
Каспий денгизи тубидан Ақтау — Сумғайит йўналиши бўйлаб узунлиги қарийб 370 километр бўлган Транскаспий оптик толали алоқа тармоғини қуриш бўйича стратегик лойиҳа амалга оширилмоқда. Шунингдек, ички алоқа тармоғини кенгайтириш ишлари ҳам олиб борилмоқда.
Лойиҳа «Қазақтелеком» АЖ томонидан Озарбайжоннинг AzerTelecom International компанияси билан ҳамкорликда амалга оширилмоқда.
Бундай лойиҳаларни амалга ошириш нафақат йирик халқаро IT-компаниялар ва булутли хизматлар провайдерларини жалб қилиш, балки маҳаллий рақамли иқтисодиёт, сунъий интеллект, финтех ва юқори технологияли хизматларни ривожлантириш учун ҳам мустаҳкам асос яратиш имконини беради.
Замонавий энергетика инфратузилмасини ривожлантириш ва ишлаб чиқариш қувватларини ошириш
Яна бир стратегик муҳим йўналиш — замонавий энергетика инфратузилмасини ривожлантириш ва электр энергияси ишлаб чиқариш қувватларини оширишдир
Ақтау шаҳрида қуввати 160 МВт бўлган буғ-газ қурилмасини қуриш бўйича Huadian Kazakhstan Energy Ltd. компаниясининг лойиҳасига доир инвестиция битими амалга оширилмоқда. Бу ташаббус Қозоғистоннинг замонавий электр энергияси ишлаб чиқариш қувватларини барпо этиш ва минтақаларнинг энергетика хавфсизлигини мустаҳкамлаш учун йирик халқаро энергетика компанияларини жалб этаётганининг ёрқин намунасидир.
Чиқиндиларни бошқариш ва қаттиқ маиший чиқиндилардан энергия олиш бўйича инвестиция лойиҳалари
Хитойнинг чиқиндиларни бошқариш соҳасидаги тажрибаси шунга ўхшаш шароитларда қўллаш учун устувор йўналиш ҳисобланади.
Масалан, Хитойнинг Hunan Junxin Environmental Protection компанияси Алмати шаҳрида чиқиндилардан энергия олиш лойиҳасини амалга оширмоқда. Бу чиқиндиларни анъанавий усулда кўмишдан уларни энергия ишлаб чиқариш учун ресурс сифатида фойдаланишга ўтишнинг намунасидир.
Лойиҳа суткасига 2 минг тоннагача чиқиндини қайта ишлаш ва 60 МВтгача электр энергияси ишлаб чиқаришни назарда тутади. Лойиҳани амалга ошириш полигонларга юбориладиган чиқиндилар ҳажмини камайтириш, шаҳарга тушадиган экологик юкни пасайтириш, электр энергияси ишлаб чиқаришни таъминлаш ҳамда халқаро экологик талабларга жавоб берадиган чиқиндиларни бошқаришнинг замонавий технологияларини жорий этиш имконини беради.
Тоғ-кон металлургия мажмуасида юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқариш
Тоғ-кон металлургия мажмуасида хомашёга йўналтирилган моделдан чуқур қайта ишланган маҳсулотлар ишлаб чиқаришга ўтиш устувор йўналишга айланмоқда.
Қозоғистон иқтисодий моделини тубдан ўзгартириб, тоғ-кон металлургия мажмуасини дастлабки руда етказиб берувчидан юқори технологияли металлар ва юқори қўшилган қийматга эга тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқарувчи соҳага айлантирмоқда.
Фаолият юритаётган корхоналар модернизация қилинмоқда ва янги заводлар қурилмоқда.
Балқаш шаҳрида қиймати 750 миллиард тенге бўлган «Qazaq Smelter» МЧЖнинг мис эритиш заводини ишга тушириш режалаштирилган. У нафақат тоза катод мис ишлаб чиқариш ҳажмини оширади, балки илғор технологиялар ҳисобига минтақадаги зарарли чиқиндиларни 12 баробарга камайтиради.
Павлодар вилоятида қурилаётган Иртиш гидрометаллургия комбинати 600 миллион долларлик инвестиция эвазига стратегик қўллаб-қувватлаш мақомини олди. Ушбу корхона олтинга бой концентратларни қайта ишлаш учун автоклавли оксидлаш технологиясини жорий этади. Лойиҳа Қозоғистонга тоза олтин ишлаб чиқаришнинг тўлиқ циклини мамлакат ичида йўлга қўйиш имконини беради.
Устувор йўналишлардан бири — кўмир кимёсини ривожлантириш. Жорий йилда Қарағанди вилоятида йилига 1 миллион тонна маҳсулот ишлаб чиқарадиган замонавий металлургик кокс заводини қуриш бўйича битим тузилди. Бу лойиҳа хомашёни оддий экспорт қилишдан уни чуқур қайта ишлаш ва юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришга ўтиш мақсадига тўлиқ мос келади.
Барча лойиҳаларнинг амалга оширилиши Қозоғистон иқтисодиётининг таркибий ўзгаришини намоён этади. Мамлакат хомашё экспортига асосланган моделдан замонавий ишлаб чиқариш корхоналарини ташкил этиш, чуқур қайта ишлашни ривожлантириш ва рақамли инфратузилмага таянган иқтисодий моделга ўтмоқда.
Айнан шу ёндашув узоқ муддатли иқтисодий ўсишни таъминлайди, сифатли иш ўринларини яратади ва мамлакатнинг технологик мустақиллигини мустаҳкамлайди.
Миллий рақамли инвестиция платформаси
Давлат раҳбарининг топшириғига мувофиқ Миллий рақамли инвестиция платформаси (кейинги ўринларда — МРИП) ишлаб чиқилди. У инвесторлар ва давлат органлари ўртасида самарали ва тезкор ҳамкорликни таъминлаш, шунингдек, инвестиция ташаббуслари ва лойиҳаларини шаффоф тарзда қўллаб-қувватлашга қаратилган.
Ушбу тизим инвестиция лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш жараёнини рақамлаштириш имконини берди. Бу эса инвестиция муҳитига ижобий таъсир кўрсатмоқда.
Ҳозирги вақтда МРИПда умумий қиймати қарийб 106 триллион тенгени ташкил этувчи 3,5 мингдан ортиқ инвестиция лойиҳаси қайд этилган.
Рақамлаштирилган тизим барча давлат органлари ва миллий компанияларга ҳар бир лойиҳани мунтазам равишда қўллаб-қувватлаш ҳамда ҳар бир инвесторга индивидуал ёндашувни таклиф қилиш имконини берди.
Реал вақт режимида жараённинг ҳар бир иштирокчиси лойиҳанинг амалга оширилишини кузатиши, зарур ҳолларда эса керакли хизматлар рўйхатини тезкорлик билан олиши мумкин.
Бугун қабул қилинаётган ташаббуслар ва қарорлар Қозоғистон иқтисодиётининг ривожланиши ҳамда ялпи ички маҳсулотнинг барқарор ўсишини таъминлашга хизмат қилади.