Товар айланмаси 30 фоизга ошди
Тожикистон Президенти ҳузуридаги Статистика агентлиги маълумотларига кўра, 2026 йилнинг январь-август ойларида икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 1,02 миллиард долларга етди. Шундан 950,5 миллион доллари Қозоғистондан Тожикистонга етказиб берилган импортга, 70,3 миллион доллари эса Тожикистоннинг Қозоғистонга экспортига тўғри келди. Ўтган йилнинг дастлабки саккиз ойида товар айланмаси 773,4 миллион доллар бўлган. Демак, бир йил ичида мазкур кўрсаткич 34,6 фоизга ўсган.
Сўнгги йилларда икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси асосан 1,2-1,4 миллиард доллар оралиғида бўлиб келмоқда. 2023 йилда икки давлат президентлари белгилаган 2 миллиард долларлик марра ҳалигача бажарилмаган. Агар ойлик савдо ҳажми ҳозирги даражада сақланиб қолса, 2026 йил якунига келиб товар айланмаси қарийб 1,5 миллиард долларга етиши мумкин.
Қозоғистон учун Тожикистон ҳозирча экспорт ҳажми нисбатан кичик бўлган бозор ҳисобланади. Тожикистон учун эса Қозоғистондан келадиган товарлар катта аҳамиятга эга — мамлакат импортининг тахминан 13 фоизи Қозоғистон ҳиссасига тўғри келади. 2026 йилнинг январь-август ойларида Тожикистоннинг умумий импорти 42,5 фоизга ўсиб, 7,26 миллиард долларга етди.
Қозоғистон Тожикистонга нималар сотади?
Қозоғистоннинг Тожикистонга етказиб берадиган асосий маҳсулоти — дон. Тожикистоннинг ички ишлаб чиқариши мамлакатнинг буғдой ва унга бўлган эҳтиёжини тўлиқ қондира олмайди. Шунинг учун Қозоғистон ушбу мамлакатнинг асосий дон етказиб берувчиларидан бири ҳисобланади. 2025 йилда Тожикистон Қозоғистондан 1,2 миллион тонна дон сотиб олди. 2026 йилда Тожикистон томони бу кўрсаткични 1,3 миллион тоннага етказишни мақсад қилган.
Шу билан бирга, Тожикистонда ун тортиш ишлаб чиқариши кенгайиб бормоқда: 2026 йилнинг биринчи ярмида ун ишлаб чиқариш ҳажми 31,6 фоизга ошди. Бу жараён қозоғистонлик ишлаб чиқарувчилар учун икки йўналишда имконият яратади. Бир томондан, Тожикистонда донни қайта ишлаш қувватларининг ортиши тайёр ун импортини чеклаши мумкин. Иккинчи томондан, ун тортиш корхоналарининг ривожланиши донга бўлган талабни ошириши мумкин. Якуний натижа маҳаллий ишлаб чиқариш қай даражада тез ўсишига, хомашё билан таъминланишига ва импорт таркибининг ўзгаришига боғлиқ бўлади.
Тожикистон Қозоғистондан нафақат буғдой, балки арпа, ун, макарон маҳсулотлари, гуруч, кунгабоқар ёғи ва қандолат маҳсулотларини ҳам сотиб олади.
Иккинчи муҳим йўналиш — энергетика ресурслари. Қозоғистон Тожикистонга табиий газ, нефть маҳсулотлари ва кўмир етказиб беради. Келтирилган маълумотларга кўра, Тожикистоннинг суюлтирилган газ импортининг 60,1 фоизи Қозоғистон ҳиссасига тўғри келади.
Учинчи йўналиш — металлар ва қурилиш материаллари. Алюминий оксидлари ва гидроксидлари саноатда, жумладан, TALCO алюминий заводида ишлатилади. Цианидлар эса олтин қазиб олувчи корхоналар учун зарур. Қозоғистон, шунингдек, пўлат прокати, арматура, цемент ва бошқа қурилиш материалларини етказиб беради. Тожикистон шаҳарларидаги қурилиш ишлари ва Роғун гидроэлектр станцияси қурилиши ушбу маҳсулотларга бўлган талабни оширмоқда.
Қозоғистон экспортни қайси йўналишларда ошириши мумкин?
Қозоғистонлик тадбиркорлар учун асосий имконият — тайёр маҳсулотлар ва қўшилган қиймати юқори бўлган товарлар экспортини кенгайтириш. QazTrade ва Қозоғистон Савдо ва интеграция вазирлиги маълумотларига кўра, Тожикистонга етказиб бериш ҳажмини ошириш мумкин бўлган 85 турдаги товар аниқланган.
Истиқболли йўналишлардан бири — донни қайта ишлаш маҳсулотлари. Улар қаторига юқори навли ун, ёрма, макарон маҳсулотлари ва омухта ем киради. Тайёр озиқ-овқат маҳсулотлари бозорида ҳам имкониятлар мавжуд. Жумладан, ёғ маҳсулотлари, сут ва гўшт маҳсулотлари, консерва маҳсулотлари етказиб беришни кўпайтириш мумкин.
Масалан, 2026 йилнинг биринчи ярмида Тожикистоннинг товуқ гўшти импорти 64,7 фоизга ошди. Ушбу бозорда Қозоғистоннинг улуши 8,1 фоизни ташкил этган бўлса, Россиянинг улуши 58,2 фоизга етди. Бундай нисбат қозоғистонлик ишлаб чиқарувчилар учун бозорда ҳали эгалланмаган ўринлар мавжудлигини кўрсатади. Бироқ экспортни ошириш учун компаниялар нархлар бўйича рақобатни, логистика харажатларини ва Тожикистон бозори талабларини ҳисобга олиши лозим.
Яна бир имконият — нефть маҳсулотлари. 2025 йилда Тожикистон 959,3 миллион долларлик нефть маҳсулотларини импорт қилди. Уларнинг тахминан 84 фоизи Россиядан етказиб берилган. Қозоғистоннинг улуши эса атиги 3 фоиз атрофида бўлган.
Қозоғистоннинг ушбу бозордаги улуши кичиклигининг сабабларидан бири — айрим турдаги ёқилғи экспортига қўйилган чекловлардир. Россия бензини етказиб бериш ҳажми камайган шароитда Тожикистон Эрон ва Хитойни ҳам ўз ичига олган муқобил етказиб берувчиларни кўриб чиқмоқда. Бироқ Қозоғистоннинг имкониятлари амалдаги экспорт чекловлари, етказиб бериш мумкин бўлган ёқилғи ҳажми ва тижорат шартларига боғлиқ.
Машинасозлик соҳасида ҳам салоҳият мавжуд. Қозоғистон корхоналари Тожикистонга автомобиллар, темир йўл техникаси, кранлар ва насос ускуналарини таклиф қилиши мумкин. Тожикистонда транспорт воситаларига талаб юқори бўлса-да, Қозоғистонда ишлаб чиқарилган автомобилларнинг улуши ҳозирча кам.
Шунга қарамай, йирик ҳажмда маҳсулот етказиб бериш тажрибаси мавжуд. Қостанайда йиғилган JAC русумли мингта автомобиль Душанбе шаҳридаги такси хизмати учун мўлжалланган. Бундай лойиҳалар икки мамлакат ўртасидаги саноат ҳамкорлигини янада кенгайтириш учун асос бўла олади.
Қурилиш соҳаси ҳам экспортни ошириш имконини беради. Шаҳарларнинг кенгайиши ва инфратузилма лойиҳаларининг амалга оширилиши металл прокати, цемент, том ва фасад материаллари, қувурлар ҳамда бўёқ маҳсулотларига бўлган талабни оширади.
Қозоғистон хизматлар экспортини ҳам кенгайтириши мумкин. Савдо ва интеграция вазирлиги истиқболли йўналишлар қаторига ахборот технологиялари ечимлари, давлат бошқарувини рақамлаштириш, Ерни масофадан зондлаш технологиялари ва қишлоқ хўжалиги учун сунъий йўлдош алоқасини киритган. Бу бозорда мустаҳкам ўрин эгаллаш учун қозоғистонлик компаниялар ўз технологияларини тарғиб қилиш билан чекланиб қолмасдан, уларни жорий эта оладиган ва кейинчалик техник хизмат кўрсата оладиган маҳаллий ҳамкорларни топиши зарур.
Қозоғистон Тожикистондан нималар сотиб олади?
Икки мамлакат ўртасидаги тескари савдо ҳажми Қозоғистон экспортига нисбатан анча кам. Сўнгги саккиз йилда Тожикистоннинг Қозоғистонга экспорти қарийб тўрт баравар қисқарди: 2017 йилдаги 324,3 миллион доллардан 2025 йилда 85 миллион долларгача тушди. 2026 йилнинг январь-август ойларида эса ушбу кўрсаткич 70,3 миллион доллар бўлди.
Асосий товарлардан бири — қўрғошин ва рух концентратлари. Улардан Қозоғистоннинг металлургия корхоналари фойдаланади. 2026 йилнинг биринчи ярмида Тожикистоннинг Қозоғистонга етказиб берган экспортининг учдан икки қисмини ушбу маҳсулотлар ташкил этди.
Икки мамлакат савдосида мева-сабзавот маҳсулотлари ҳам мавжуд. Бироқ уларнинг ҳажми ҳосилдорлик, нархлар ва рақобатга қараб ўзгариб туради. 2024 йилда Тожикистоннинг қуритилган мева экспорти 5,6 фоизга, янги узилган мева импорти эса 32 фоизга ошди. Пиёз ва саримсоқ етказиб бериш ҳажми эса уч баравар камайди. Бунга Қозоғистонда ҳосилнинг мўл бўлиши, бошқа етказиб берувчилар билан рақобат ва айрим маҳсулотларни импорт қилишга қўйилган чекловлар таъсир кўрсатган бўлиши мумкин.
Тожикистон экспортида муҳим ўрин тутадиган бир қатор товарлар Қозоғистон бозорида ҳозирча сезиларли улушга эга эмас. Улар қаторига алюминий, пахта толаси ва электр энергияси киради. Ушбу йўналишларнинг ҳар бирида савдони кенгайтириш имконияти мавжуд, бироқ уларни амалга ошириш шартлари турлича.
Электр энергияси — юқори салоҳиятга эга йўналишлардан бири. 2024 йил ноябрь ойида томонлар Роғун гидроэлектр станциясидан Қозоғистонга келгуси 20 йил давомида электр энергияси етказиб бериш тўғрисидаги келишув лойиҳасини муҳокама қилди. Лойиҳа шартларида энергия тақчиллиги кузатилган соатларда бир киловатт-соат электр энергиясини 3,4 центдан сотиб олиш назарда тутилган. Бундай лойиҳани амалга ошириш учун электр энергиясини Ўзбекистон энергетика тизими орқали транзит қилиш масаласини келишиб олиш зарур. Ёз ойларида электр энергияси тақчиллиги кузатиладиган Қозоғистоннинг жанубий ҳудудлари учун
Тожикистон гидроэнергетикаси қўшимча энергия манбаига айланиши мумкин. Умуман, 2025 йилда Тожикистон 5,36 миллиард киловатт-соат электр энергиясини экспорт қилган.
Янги электр ишлаб чиқариш қувватларининг ишга туширилиши мамлакатнинг экспорт салоҳиятини ошириши мумкин. Бироқ Қозоғистонга аниқ қанча электр энергияси етказиб берилиши ишлаб чиқаришнинг мавсумий хусусиятлари, электр тармоқларининг ўтказиш қуввати ва келишилган тижорат шартларига боғлиқ бўлади. Бундан ташқари, Қозоғистон Энергетика вазирлиги 2027 йилда электр энергияси қуввати тақчиллигини бартараф этишни, 2029 йилга келиб эса ортиқча қувватга эга бўлишни мақсад қилган.
Иккинчи истиқболли йўналиш — мева-сабзавот маҳсулотлари. Тожикистон, айниқса, мавсумлараро даврда Қозоғистон бозорини мева ва сабзавотларнинг айрим турлари билан таъминлаши мумкин. Улар қаторига эрта пишар ўрик ва гилос, лимон, анор, узум, қуритилган мевалар ҳамда ёнғоқ киради.
Етказиб бериш ҳажмини оширишда нафақат ҳосил миқдори, балки маҳсулотни сақлаш, ташиш ва сотиш шароитлари ҳам муҳим аҳамиятга эга. Тожикистон Экспорт агентлиги умумий майдони 50 минг квадрат метрдан ортиқ бўлган, паст ҳароратда сақлаш омборларига эга логистика марказларини қуришни режалаштирмоқда.
Бундай объектлар Қозоғистоннинг савдо тармоқлари ва дистрибьюторлари фаолиятини енгиллаштириб, ишлаб чиқарувчилар билан тўғридан-тўғри шартномалар тузиш имконини бериши мумкин.
Учинчи йўналиш — Қозоғистон саноати учун зарур бўлган хомашё ва материаллар. Қўрғошин-рух концентратлари ҳозирнинг ўзидаёқ Қозоғистон заводларига етказиб берилмоқда. Шунинг учун узоқ муддатли шартномалар савдони барқарор ва олдиндан режалаштириш мумкин бўлган даражага олиб чиқиши мумкин. 2025 йилда Тожикистон экспортининг қисқариши умумий савдо кўрсаткичлари айрим товар гуруҳларига қанчалик боғлиқ эканини кўрсатди.
Пахта толаси ва ип-калава ҳам қўшимча имкониятлар яратади. Бу маҳсулотлар Қозоғистоннинг жанубидаги тўқимачилик корхоналари учун зарур бўлиши мумкин. Алюминий соҳасидаги ишлаб чиқариш ҳамкорлигини ҳам ривожлантириш мумкин. Бироқ бундай ишлаб чиқариш занжирларининг иқтисодий самарадорлигини алоҳида баҳолаш зарур.
Ушбу йўналишларни ривожлантириш Тожикистоннинг 2025 йил декабрь ойида қабул қилинган 2026-2030 йилларга мўлжалланган экспортни ривожлантириш дастурининг устувор вазифаларига мос келади. Дастурда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш, тўқимачилик саноати, металлга ишлов бериш, электр энергетикаси ва хизматлар соҳаси устувор йўналишлар сифатида белгиланган.
Дастурдаги режавий кўрсаткичларга кўра, Тожикистон товар экспортини 2025 йилдаги 2,5 миллиард доллардан 2030 йилга келиб ўртача сценарий бўйича 2,8 миллиард долларга, фаол сценарий бўйича эса 4,5-4,8 миллиард долларга етказишни мақсад қилган.
Қозоғистон учун бу Тожикистондан харид қилинадиган товарлар ҳажмини ошириш билан бирга, икки мамлакат корхоналари иштирок этадиган қўшма ишлаб чиқариш занжирларини яратиш имконини ҳам беради. Бироқ бозорга кириш шартларини, жумладан, ҳар бир товар тоифаси ва амалдаги савдо келишувларини ҳисобга олган ҳолда тариф имтиёзларини баҳолаш зарур.