Янги рекорд
Бугунги кунда «Google солиғи» деб хорижий компанияларнинг электрон хизматларига солинадиган қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) аталади. Қозоғистонда ушбу механизм 2022 йилдан буён қўлланиб келинмоқда.
Бироқ мазкур солиқ фақат Google компаниясига тааллуқли эмас. Ҳозирда Давлат даромадлари қўмитаси рўйхатида 138 та хорижий компания мавжуд. Улар қаторига Apple, Amazon, Alibaba, AliExpress, Adobe, Canva, eBay, Google, Meta, Microsoft, Netflix, Nintendo, OpenAI, Ozon, Pinduoduo, Samsung, Sony, Temu, TikTok ва Zoom каби машҳур компаниялар киритилган.
Солиқ тушумларининг ўсишини фақат компаниялар сони билан боғлаш қийин. 2025 йилда рўйхатда 120 та компания бўлган бўлса, ҳозир уларнинг сони 138 тага етди. Яъни бир йил ичида рўйхатга яна 18 та компания қўшилган. Бюджетга тушган маблағ эса ўтган йилга нисбатан 11,7 млрд тенгега кўпайган.
R-finance компанияси иқтисодчиси ва молиявий маслаҳатчиси Арман Байғановнинг фикрича, солиқ тушумларига бизнеснинг рақамли хизматларга сарфлаётган харажатлари таъсир кўрсатмоқда.
“Рақамли маркетинг ва интернет-реклама бозори жадал ривожланмоқда. Кўплаб компаниялар реклама учун ажратадиган маблағларини Google, Instagram, TikTok ва бошқа рақамли платформаларга йўналтирмоқда. Натижада хорижий платформаларнинг даромади ҳам ошиб, ҚҚС ҳисобланадиган сумма кўпаймоқда”, — дейди эксперт.
Демак, бюджетга тушадиган маблағнинг кўпайишига нафақат солиқ назоратининг кучайтирилиши, балки рақамли хизматлар бозорининг ривожланиши ҳам ёрдам бермоқда.
Қўшилган қиймат солиғи
Жорий йилда солиқ солиш тартиби ўзгарди. Осиё-Тинч океани минтақасидаги халқаро компаниянинг минтақавий офиси директори Назгул Таимованинг айтишича, янги Солиқ кодекси IT-компаниялар устидан назоратни бирмунча кучайтирди.
“2026 йилда ҚҚС ставкаси 12 фоиздан 16 фоизга оширилди. Хорижий компанияларни мажбурий рўйхатдан ўтказиш учун асос бўладиган йиллик айланма чегараси эса 78,6 млн тенгедан 40 млн тенгегача пасайтирилди. Натижада Қозоғистон солиқ тизимида рўйхатдан ўтиб, солиқ тўлаши шарт бўлган компаниялар сони ортди. Шунингдек, рақамли хизматлар истеъмоли кўпайгани сари ҚҚС ҳисобланадиган солиқ базаси ҳам кенгайганини инобатга олиш керак”, — дейди Назгул Таимова.
Солиқ ставкаси қанчалик юқори бўлса, бюджетга тушадиган маблағ ҳам шунчалик кўпаяди. ҚҚСнинг 12 фоиздан 16 фоизга оширилиши солиқ суммасини тахминан 33 фоизга кўпайтириши тушунарли.
Шунинг учун 2026 йилда солиқ тушумларининг ўсишини учта асосий омил орқали кўриб чиқиш лозим:
- ҚҚС ставкасининг оширилиши;
- солиқ тўлаши шарт бўлган компаниялар сонининг кўпайиши;
- рақамли хизматлар ҳажмининг ортиши.
Солиқ юки кимнинг зиммасига тушади?
Қонунга кўра, солиқ тўловчи — хорижий компания. Бироқ солиқни ким тўлаши ва унинг иқтисодий юки кимнинг зиммасига тушишини фарқлаш керак.
Иқтисодчи Арман Байғановнинг фикрича, рақамли платформалар солиқ харажатларини қоплашнинг бир нечта усулидан фойдаланиши мумкин: компаниялар солиқни хизмат нархига қўшади, харажатларнинг бир қисмини ўз фойдаси ҳисобидан қоплайди ёки қўшимча юкни хизмат нархлари ва ички харажатларга киритиши мумкин.
“Қонун бўйича солиқни рақамли компаниянинг ўзи тўлайди. Бироқ йирик платформалар бозорда катта таъсир кучига эга. Шунинг учун улар қўшимча харажатларни хизмат тарифларини белгилашда ҳисобга олиши мумкин. Масалан, интернет-реклама қимматлашса, унинг юки Қозоғистондаги бизнес зиммасига тушади. Реклама учун сарфланган маблағ компания харажатларига қўшилади, бу эса кейинчалик товар ва хизматлар нархига таъсир қилиши мумкин”, — деб тушунтирди эксперт.
Шу билан бирга, ҚҚСнинг барчаси автоматик равишда истеъмолчилар зиммасига юкланади, деб бўлмайди. Чунки хорижий платформалар Қозоғистондаги хизматлар нархига солиқнинг қанча қисмини қўшаётгани ҳақида тадқиқот мавжуд эмас.
Иқтисодчи Сапарбай Жобаев компанияларнинг солиқ харажатларини қандай режалаштириши ҳам муҳим эканини таъкидлади.
“Агар компания ҚҚСнинг бутун суммасини хизмат нархига қўшса, фойдаланувчи нархнинг дарҳол ошганини сезади. Агар солиқнинг бир қисмини ўз фойдаси ҳисобидан қопласа, тариф сезиларли даражада ўзгармаслиги мумкин. Шунинг учун ҳаммаси муайян бозор шароити ва компаниянинг нарх белгилаш сиёсатига боғлиқ. Солиқнинг бутун суммаси албатта истеъмолчи зиммасига юкланади, деб бир томонлама хулоса чиқариб бўлмайди”, — дейди у.
Солиқ талаблари барчага бир хилми?
Янги Солиқ кодексидаги ўзгаришнинг мазмуни тушунарли: хорижий рақамли компаниялар ҳам бошқалар каби ҚҚС тўлаши керак. Бироқ бошқа тўловлар-чи?
Хорижий компания Қозоғистонда ҚҚС тўловчиси сифатида рўйхатдан ўтиши мумкин, бироқ бу уни тўлақонли юридик шахсга айлантирмайди. Шу сабабли у маҳаллий компаниялар зиммасига юкланган барча талабларни бажаришга ҳам мажбур эмас. Эксперт Назгул Таимова айнан шу фарққа эътибор қаратди.
“Қозоғистонда фақат ҚҚС тўловчиси сифатида рўйхатдан ўтган йирик хорижий IT-компаниялар корпоратив даромад солиғи, ижтимоий тўловлар, мол-мулк солиғи ва Қозоғистон юридик шахслари зиммасига юкланган қатор бошқа тўловлардан озод қилинган. Шунинг учун солиқ солишда тўлиқ тенглик ўрнатилди, деб айтишга ҳали эрта”, — дейди эксперт.
Албатта, Қозоғистон компаниялари тўлайдиган солиқларни хорижий платформалар тўлайдиган ҚҚС билан таққослаш тўғри бўлмайди. Чунки уларнинг бизнес моделлари, харажатлари ва солиқ базалари турлича. Солиқ юкини баҳолашда ушбу омилларни ҳисобга олиш лозим.
Хорижий рақамли хизматлар Қозоғистон компанияларининг кундалик фаолиятида ажралмас қисмга айланди. Бизнес реклама, дастурий таъминот, пуллик обуналар ва сунъий интеллект воситалари учун маблағ сарфлайди. Шунинг учун бундай хизматларнинг қимматлашиши компаниялар харажатларига таъсир қилиши мумкин.
Назгул Таимова масаланинг яна бир жиҳатига эътибор қаратди.
“Маҳаллий бизнеснинг хорижий дастурлар ва рақамли ечимларга сарфлаётган харажатлари тобора ортиб бормоқда. Бунинг ўзига яраша қийинчиликлари бор. Кўпчилик хорижий компанияларга чет эл валютасида тўлов қилади, маблағни қайтариш жараёни мураккаб, халқаро тўлов тизимларидан фойдаланиш билан боғлиқ муаммолар ҳам мавжуд. Айрим хорижий компанияларнинг маҳаллий инфратузилмаси ҳам йўқ. Бу маҳаллий тадбиркорлар учун қийинчиликлар туғдиради”, — дейди эксперт.
Назорат блоклашдан муҳимроқ
Жорий йилдан бошлаб давлат солиқ талабларига риоя этилишини таъминлаш учун қатъийроқ механизмни қўллаши мумкин. Жумладан, солиқ талаблари бажарилмаган тақдирда, шунингдек, компания ҚҚС тўловчиси сифатида рўйхатдан ўтишдан бош тортса, унинг интернет-ресурсини блоклаш имконияти кўзда тутилган.
Бу бюджет тушумларини оширишнинг қўшимча воситаси экани аниқ. Бироқ бундай чоранинг бозор учун оқибатлари анча мураккаб бўлиши мумкин. Чунки йирик платформа фаолияти тўхтатилса, бу фақат компаниянинг ўзига таъсир қилмайди. Қозоғистонлик тадбиркорларнинг кўпчилиги ўз товарларини хорижий платформаларда сотади ва истеъмолчиларни зарур маҳсулотлар билан таъминлайди.
Иқтисодчи Сапарбай Жобаев интернет-ресурсни блоклашни энг сўнгги чора сифатида кўриб чиқиш керак, деб ҳисоблайди.
“Агар хорижий компания бозорда фаолият юритиб, шу ердан даромад олса ва солиқ тўлаши шарт бўлса, давлат ундан қонун талабларига риоя қилишни талаб этишга ҳақли. Бироқ блоклаш — энг сўнгги чора. Унга қадар музокаралар олиб бориш ва маъмурий усуллардан фойдаланиш керак. Йирик платформанинг фаолиятини чеклаш сотувчилар ва харидорларга ҳам таъсир қилади. Шунинг учун бундай қарорнинг оқибатларини олдиндан баҳолаш зарур”, — дейди иқтисодчи.
Арман Байғанов эса платформаларнинг масъулияти муҳим эканини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, Қозоғистонда офиси бўлмаса-да, мамлакат бозорида хизмат кўрсатаётган халқаро компаниялар мунтазам назорат қилиниши лозим.
“Агар рақамли платформа Қозоғистон бозоридан даромад олса-ю, белгиланган солиқни тўлашдан бош тортса, давлат унга таъсир кўрсатиш механизмларини қўллай олиши керак. Акс ҳолда, қонунга риоя қилиб ишлаётган маҳаллий бизнес хорижий компанияларга нисбатан ноқулай аҳволда қолиши мумкин”, — дейди Арман Байғанов.
Қозоғистон ўз бозоридан даромад олаётган глобал рақамли компаниялардан ҚҚС ундиришни бошлади. «Google солиғи» давлат учун бюджет даромадларини ошириш воситаси бўлса, хорижий платформалар учун у Қозоғистон бозорида фаолият юритиш харажатининг бир қисмига айлангани кўринмоқда. Энди солиқ юки кимнинг зиммасига тушаётганини ва бу жараён иқтисодиётга қандай таъсир кўрсатаётганини ўрганиш муҳим аҳамият касб этади.