Инвесторлар манфаатдор йўналиш
Расмий ташрифни тартиб билан баён қиламиз. Германияга борган давлат раҳбари аввал бизнес вакиллари билан учрашди. У ерда у инвесторлар учун қизиқарли соҳаларни таъкидлаб, уларни бир нечта йўналишларда ишлашга чақирди. Хусусан, Қасим-Жомарт Тоқаев Германия банк секторининг темир интизоми, муҳандислик ечимлари ва кичик ва ўрта бизнеснинг барқарорлигига қойил қолишини билдирди. Унинг сўзларига кўра, Қозоғистон барча соҳаларда инвесторларни қабул қилишдан ва мамлакатга илғор технологияларни олиб киришдан манфаатдор. Давлатнинг халқаро кредит рейтингидаги ВВВ даражаси бундай қадамни қўйишга имкон беради.
Иқтисодчи Динара Мамирбекова Президентнинг немис бизнес вакилларини мамлакатга таклиф қилиш истагининг сабабини тушунтирди.
– Германия юқори технологиялар, саноат маданияти ва инновацион салоҳиятга эга мамлакатдир. Шунинг учун саноат, машинасозлик, агросаноат, энергетика, рақамлаштириш ва "яшил" технологиялар каби соҳаларга немис инвестицияларини жалб қилиш муҳимдир. Шунинг учун бизнес соҳасидаги ҳамкорлик Қозоғистонга нафақат капитал, балки янги технологиялар, бошқарув тажрибаси, замонавий ишлаб чиқариш стандартлари ва малакали кадрларни ҳам тақдим этади. Бу, шунингдек, маҳаллий корхоналарнинг халқаро ишлаб чиқариш занжирига қўшилиши учун йўл очади, — дейди эксперт.
Ҳозирда Қозоғистонда немис капитали иштирокидаги 1400 дан ортиқ компаниялар рўйхатдан ўтган. Ўтган йили икки томонлама савдо айланмаси 4,5 миллиард долларни ташкил этган бўлса, бу йил 7 ой ичида 2,6 миллиард доллардан ошди. Келажакда савдо кўламини ошириш вазифаси турибди. Шу мақсадда CLAAS Group, Rhenus Logistics, Siemens Energy, Linde билан мунтазам алоқалар ўрнатилди. Энди бозорга янги инвесторларни жалб қилиш керак.
Хўш, немис инвесторлари қайси соҳаларга келиши мумкин? Германиянинг қизиқиш доираси кўп, аммо энг муҳимлари минераллар, транспорт ва логистика ҳамда рақамлаштиришдир. Германия компаниялари ҳам Марказий Осиёдаги биринчи "ақлли шаҳар" — Alatau City қурилишида иштирок этиши мумкин.
— Биз немис компанияларини ўз салоҳиятини маълумотларни қайта ишлаш марказлари, энергия самарадорлиги технологиялари, "булутли" инфратузилма ва киберхавфсизликка қаратишга таклиф қиламиз, — деди Президент.
Сиёсатшунос Рустем Мустафиннинг сўзларига кўра, Европа мамлакатлари учун ўрта державаларнинг аҳамияти ортиб бормоқда. Қозоғистон ҳам ушбу тоифага кирганини ҳисобга олсак, Германиянинг ҳамкорлигининг сабаби шу.
— 2023 йилда Германия ўз тарихида биринчи марта Миллий хавфсизлик стратегиясини қабул қилди. Унда хомашё ва энергия етказиб берувчиларга қарамлик бевосита хавфсизлик масаласи эканлиги айтилган. Худди шу йили Хитой билан алоқаларни узмасдан қарамликни камайтиришга қаратилган стратегия ишлаб чиқилди. Бундан ташқари, икки йил олдин Европа Иттифоқи муҳим хомашё бўйича низомни қабул қилди, яъни улар саноат ва мудофаа учун катта аҳамиятга эга бўлган 34 та минерал ва материалларни эълон қилишди, — дейди Рустем Мустафин.
Дарҳақиқат, Қозоғистон Европани керакли минераллар билан таъминлай олади. Бизда Европа Иттифоқи томонидан стратегик ресурслар сифатида тан олинган 34 та хомашёдан 21 таси мавжуд. Шунингдек, биз Германияга хомашё етказиб бериш учун ишончли ва қарам бўлмаган йўлни таклиф қила оламиз.
Қозоғистон нефти Германияга қандай етиб боради?
Қозоғистон Европа Иттифоқига импорт қилинадиган нефтнинг тахминан 13 фоизини ва табиий ураннинг 20 фоизини таъминлайди. Ўтган йили Германияга етказиб бериладиган нефть ҳажми 10 миллион тоннадан ошди.
Шуни таъкидлаш керакки, Германия 2023 йил 1 январдан бошлаб Россия нефтини қувур орқали импорт қилишни тўхтатди. Энди Берлин ва шарқий Германияга ёқилғи етказиб берадиган Шведт шаҳридаги завод Россия нефтини алмаштириш учун шунга ўхшаш сифатли хомашёга муҳтож. Бундай рақобатда Қозоғистоннинг "қора олтини" энг мақбул ечим бўлар эди.
— 2023 йилда бизнинг нефтимиз биринчи марта Шведт аҳрига "Дўстлик" қувури орқали жўнатилди. Биз биламизки, 2024 йилда Германия канцлери Олаф Шольц 14 йилдан сўнг Қозоғистонга ташриф буюрди ва 55 миллиард долларлик 66 та қўшма лойиҳани тақдим этди. Ўша пайтда Германияга нефть етказиб бериш шартномаси узайтирилди ва базавий ҳажм йилига 1 миллион тоннадан 1,4 миллион тоннагача оширилди, — дея қўшимча қилди Рустем Мустафин.
Қозоғистон Германияга етказиб бериладиган нефть ҳажмини ошириш имкониятига эга бўлса-да, бу ҳали ҳам етарлими? Бу савол очиқ қолмоқда. Чунки транзит муаммоси мавжуд. Мамлакат нефти Россия, Беларусь ва Польша орқали Шведт шаҳрига етказиб берилади. Сиёсатшунос Рустем Мустафиннинг сўзларига кўра, ҳозирда Қозоғистон хомашёсини ташишда тўсиқлар мавжуд.
— Бошқа мамлакатлардан ўтадиган қувурлар кўпинча муаммоларга дуч келади. Масалан, 2024 йил баҳорида Польшада қувур линиясининг ҳисоблаш қурилмаси бўйича низо келиб чиқди, бу эса кечикишга олиб келди. Бу баҳорда эса вазият янада мураккаблашди. 22 апрель куни техник қийинчиликлар туфайли нефтимиз 1 майдан бошлаб “Дўстлик” қувури орқали Германияга умуман жўнатилмагани маълум бўлди. Ўша пайтда етказиб бериш йилига 2,1 миллион тоннага етган эди. Шунинг учун биз уни бошқа портлар орқали Шведт заводига етказиб бериш йўлини қидираётган эдик, — дея тушунтирди маърузачи.
Европага ташиладиган хомашё Каспий қувури консорциуми орқали Новороссийскдаги терминалга етиб бориши керак. Ушбу терминалга қилинган ҳар бир ҳаво ҳужуми иқтисодиётимизга жиддий юк бўлади. Масалан, 2025-2026 йилларда қувурлар ва танкерларга қилинган ҳужумлар натижасида Европа 3,8 миллион тонна Қозоғистон нефтини тўлиқ қабул қила олмади.
Қисқа йўл: Ўрта йўлак ривожланади
Хитойдан Европага қуруқлик орқали ташиладиган юкларнинг қарийб 85 фоизи Қозоғистон ҳудудидан ўтади. Шунинг учун транспорт ва логистика соҳасига янги инвесторларни жалб қилиш жуда долзарбдир. Шу билан бирга, Президент немис компанияларини транспорт ва логистикани, айниқса ҳаво юкларини ривожлантиришга чақирди ва илгари келишилган келишувларни бажаришга содиқдир.
Масалан, Deutsche Bahn, DB Engineering&Consulting йўловчи ва юк ташишни ривожлантиришга ҳисса қўшади. Бундан ташқари, контейнерли юк ташишни ривожлантириш учун DB Cargo Eurasia билан ҳамкорлик ўрнатилди.
Икки йил олдин Брюсселда бўлиб ўтган инвестиция форумида молия институтлари Ўрта йўлакни ривожлантириш учун 10 миллиард евро ажратишга қизиқиш билдиришган эди. Европа Иттифоқи Қозоғистон билан тузилган 12 миллиард евролик савдо шартномасининг 3 миллиард евросини транспорт соҳасига йўналтиришни режалаштирмоқда.
– Бугунги кунда Қозоғистон-Германия муносабатларининг асосий ҳужжати 2026-2028 йилларга мўлжалланган Йўл харитаси ҳисобланади. У саноат, технологик ва хомашё ҳамкорлигини мустаҳкамлайди. Ҳужжатдаги келишувлар қисман амалга оширилиши мумкин ва Транскаспий йўналиши бўйлаб юк ташиш ҳажми ошиб бораверади, – дейди эксперт Рустем Мустафин.
Made in Germany Қозоғистон брендига қандай таъсир қилади?
Ташқи сиёсат тадқиқотлари институтининг бош эксперти Валерий Ситенконинг сўзларига кўра, музокараларнинг ушбу босқичида устувор вазифа қўшма иқтисодий битимдир. Бунинг исботи 2 миллиард долларлик 30 та тижорат ҳужжатининг имзоланишидир. Транспорт, молия, металлга ишлов бериш ва озиқ-овқат саноати каби турли соҳаларда турли немис компаниялари билан шартномалар тузилди.
– Икки мамлакат ўртасида 2026-2028 йилларга мўлжалланган саноат, технологик ва хомашёни ривожлантириш бўйича Йўл харитаси мавжуд. Айтганча, бу йил Қозоғистон-Германия ҳукуматлараро комиссиясининг 16-йиғилишида имзоланган. Йўл харитасида муҳим хомашёларни қайта ишлаш ва Қозоғистонда Made in Germany брендидан фойдаланишни ўз ичига олган қўшма ишлаб чиқаришни ташкил этиш кўзда тутилган, яъни маҳсулотларимиз немис сифати билан ишлаб чиқарилади. Бу яқин келажакда амалга ошириладиган йўналиш, — деб ҳисоблайди Валерий Ситенко.
Унинг сўзларига кўра, Германия Қозоғистоннинг энергия ресурслари, муҳим хомашё ва транспорт коммуникацияларига қизиқиш билдирмоқда. Ташриф давомида қўшма ишлаб чиқаришни ривожлантириш ҳақида тез-тез тилга олинишига айнан шу омил сабаб бўлган.
Қўшма саноат ҳамкорлик, билим алмашинуви ва инновацион платформаларни талаб қилади. Шунинг учун Қозоғистон томони икки мамлакат учун умумий молиявий платформа яратишни таклиф қилди. Унда инвестиция ва молиявий ҳамкорлик масалалари муҳокама қилинади ва мувофиқлаштирилади.
Сунъий интеллект ва рақамли трансформациянинг жорий этилиши бу борада ёрдам беради. "Маълумотларни қайта ишлаш марказлари водийси"ни яратишдаги тажрибамизни ҳисобга олган ҳолда, бундай қадам тез натижалар берадиганга ўхшайди.
— Биз Қозоғистон-Германия ишлаб чиқариш ваколат марказлари тармоғини яратишни таклиф қиламиз. Буни илғор лойиҳаларни амалга ошириш билан бевосита боғлаш мумкин, яъни ҳар бир йирик инвестиция лойиҳаси кадрлар учун ўқув майдони бўлиши керак деган оддий тамойилга таяниш керак. Шундагина капитал билимга, билим эса барқарор иқтисодий ўсишга айланади, — деди Президент.
Валерий Ситенко ишлаб чиқариш ваколат маркази иқтисодий моделни ўзгартиради, деб ҳисоблайди. Шунинг учун мамлакат нафақат тайёр хомашё ва табиий ресурслар етказиб берувчиси, балки қайта ишланган маҳсулотлар ишлаб чиқарувчисига айланади.
Астананинг Берлинга таклифи шу билан чекланиб қолмайди. Бизнинг томонимиз Қозоғистон-Германия инвестиция ва молиявий платформасини яратиш лойиҳасини тилга олди. Давлат раҳбарининг сўзларига кўра, бундай платформа Европа ва Германия капиталини қозоғистон томонининг биргаликда молиялаштириш, кафолатлаш ва биргаликда таваккал қилиш механизмлари билан бирлаштиради. Баитерек холдинги эса мақсадли лойиҳаларни тузишга ёрдам беради.
Аниқ қурилиш материалларига йўналтирилган лойиҳалар
2022 йилда Европа Иттифоқи ва Қозоғистон хомашё, батареялар ва "яшил" водород соҳасида стратегик шериклик тўғрисида меморандум имзоладилар. Ўшандан бери энергетика соҳасида сезиларли ютуқларга эришилди. Масалан, Германия-Швеция компанияси Svevind Energy Group "яшил" водород ишлаб чиқариш билан боғлиқ лойиҳани муваффақиятли амалга оширмоқда. Уларнинг Мангистау ҳудудида "яшил" водород ишлаб чиқариш бўйича дунёдаги энг йирик Hyrasia One мега-лойиҳаси 40 ГВт қувватга эга. Бу шамол ва қуёш электр станциялари кўпайишини англатади, бу эса "яшил" энергияни ривожлантиришни рағбатлантиради.
Сиёсатшунос Лидия Пархомчик водород дипломатиясининг катта истиқболлари борлигига ишонади.
– Бу йил Астанада Германия водород дипломатияси идораси очилди. Бунинг сабаби, Қозоғистон 2060 йилга бориб углерод нейтраллигига эришишни мақсад қилган. Шунинг учун Европа Иттифоқи билан минераллар, аккумляторлар ва қайта тикланадиган водород соҳасида стратегик ҳамкорлик муҳим аҳамиятга эга. Менимча, янги офис турли соҳалардаги лойиҳалар учун катализатор бўлади, – дейди Лидия Пархомчик.
Яна бир янгилик: Сув ресурслари ва ирригация вазирлиги Сув ресурслари бўйича ахборот-таҳлил маркази учун марказ яратмоқчи. Лойиҳа концепцияси тайёр. Соҳа вазири Нуржан Нуржигитов ҳужжатни Берлинга олиб борди. Ташриф давомида у сув соҳасидаги 300 дан ортиқ компанияларни бирлаштирган German Water Partnership (GWP)Германия ассоциациясига тақдим этилди.
Ўтган йилнинг октябрь ойида Сув ресурслари ва ирригация вазирлиги ва GWP сув ресурсларини бошқариш соҳасида стратегик шериклик тўғрисида шартнома имзоладилар. Энди, агар янги лойиҳа амалга оширилса, икки мамлакатнинг давлат органлари, бизнес вакиллари, илмий ва эксперт ҳамжамиятлари сув секторини такомиллаштиришда иштирок этишлари мумкин.
Берлин Alatau City қурилишида иштирок этадими?
Давлат раҳбари ҳамкорликни янги босқичга кўтарадиган истиқболли сунъий интеллект соҳасига алоҳида эътибор қаратди. Хусусан, у ёш мутахассисларни биргаликда тайёрлаш зарур, деб ҳисоблайди. Бунинг учун технологияга қизиқувчи ёшлар немис компаниялари ва тадқиқотчилари билан алоқада бўлишлари керак. Шунинг учун Қозоғистон амалий рақамли ечимлар ва Индустрия 4.0 технологияларини синовдан ўтказиш учун платформа яратди.
Астана рақамли технологиялар соҳасида "ақлли шаҳар"га умид қилмоқда. Айниқса, Alatau Cityнинг келажагига катта умид бор. Шунинг учун Германияда Alatau City Authority вакиллари Myron AG (Santa Capital), Rhenus, D.A.R. Metall AG, Wilo ва Siemens Healthineers билан музокаралар олиб боришди. Ушбу компаниялар янги шаҳарда логистика, чиқиндиларни қайта ишлаш, муҳандислик ва тиббий инфратузилма, саноат изоляцияси ва рақамли молия соҳаларида ишлашлари мумкин.
Биз немис компаниялари турли соҳаларда фаол қурилиш ишларини олиб бораётганини биламиз. Келинг, улардан бир нечтасини айтиб ўтамиз.
Асосийси — Linde компанияси. Компания Темиртаудаги «Qarmet» заводи билан биргаликда янги ҳаво ажратиш заводини қурмоқда. Лойиҳага тахминан 100 миллион доллар сармоя киритилмоқда.
Иккинчи немис компанияси — Wilo Алмати вилоятида ишлаб чиқариш мажмуасини очади ва Алатауда насос ускуналари учун минтақавий хизмат кўрсатиш ва муҳандислик марказини қуради.
Кейинги босқичда Rhenus Group компанияси Ақтау порти ва Ўрта йўлак бўйлаб транспорт ва логистика терминаллари қурилишига инвестиция киритишни режалаштирмоқда.
Президент Марказий Осиёдаги биринчи "ақлли шаҳар" бошиданоқ рақамли даврнинг барча талабларига мувофиқ лойиҳалаштирилганини айтди ва рақамли технологияларга инвестиция қилиш ғоясини немис компанияларига етказди.
Умуман олганда, соҳада ҳамкорликнинг аниқ тажрибаси мавжуд. Алмати қурилиш-техник коллежи кўп йиллардан бери Германиянинг GROHE, KNAUF ва BOSCH компаниялари билан ҳамкорлик қилиб келади. Коллеж базасида замонавий ваколат марказлари фаолият юритади. KNAUF билан 20 йилдан ортиқ вақт давомида икки мингдан ортиқ талабалар таҳсил олди.
Иқтисодчи Динара Мамирбекова сунъий интеллект йўналишидаги янги алоқани юқори баҳолайди. Унинг фикрича, Қозоғистоннинг рақамли экотизими индивидуал лойиҳалар даражасидан ягона иқтисодий инфратузилмага айланди. Ҳозирда давлат хизматлари, бизнес, молиявий операциялар ва маълумотларни бошқаришни рақамли муҳитга интеграциялаш бўйича тизимли ишлар олиб борилмоқда. 2026 йилда қабул қилинган Digital Qazaqstan стратегияси иқтисодиётга сунъий интеллектни кенг жорий этишга қаратилган.
– Шу нуқтаи назардан, Германия билан ҳамкорлик қилиш салоҳияти жуда юқори. Қозоғистоннинг рақамли платформалари, финтех ечимлари ва маълумотлар инфратузилмаси немис муҳандислик технологиялари, саноат автоматлаштириш ва сунъий интеллект соҳасидаги тажрибаси билан бирлаштирилганда, биз рақамлаштиришнинг кейинги босқичига ўтамиз. Музокаралар бизга "ақлли ишлаб чиқариш" ва маълумотларга асосланган иқтисодиётга ўтиш имконини беради, – дея хулоса қилади эксперт.
Берлин: Сиёсий мулоқот ва Қозоғистоннинг позицияси
Иқтисодий кун тартиби билан бир қаторда, халқаро кун тартиби ҳам ташрифнинг асосий таркибий қисмларидан бирига айланди. Эслатиб ўтамиз, Қасим-Жомарт Тоқаев шу йил июль ойида Россияга ташрифи чоғида урушни вақтинча тўхтатишга чақирган эди. Гап нафақат иқтисодий ҳисоб-китобларда, балки икки мамлакатнинг ярашиш имкониятига эга бўлиш истагида ҳам эди. Германияга ташрифи чоғида оммавий ахборот воситалари вакиллари Қасим-Жомарт Тоқаевдан ушбу баёнот ҳақида сўрашди.
Президент можаро бошланганидан бери Қозоғистон БМТ Низоми тамойилларини, жумладан, барча давлатларнинг ҳудудий яхлитлигини ҳурмат қилиш тамойилини қўллаб-қувватлаб келаётганини таъкидлади. Шунингдек, у Қозоғистоннинг Россия билан муносабатларининг муҳимлигини ва тўғридан-тўғри мулоқот имкониятини сақлаб қолиш зарурлигини таъкидлади.
Шундай қилиб, Берлинда ўзаро боғлиқ бўлган иккита муҳим баёнот берилди. Биринчиси, Қозоғистон Европа билан стратегик ҳамкорликни мунтазам равишда ривожлантирмоқда. Иккинчиси, Европа алоқаларини кенгайтириш мустақил ташқи сиёсат йўналишидан ва бошқа таъсир марказлари билан конструктив муносабатлардан воз кечишни англатмайди.
Айнан турли шериклар билан мулоқотни давом эттириш қобилияти Қозоғистон ташқи сиёсатининг муҳим элементи бўлиб қолмоқда. Бу позиция Германия Президенти Франк-Вальтер Штайнмайер билан учрашувдан сўнг қабул қилинган қўшма декларацияда ҳам акс этган.
Дўстлик даражаси
Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Германияга ташрифи нафақат ишбилармонлик сафари бўлди. Биз шунингдек, илиқ, эски дўстликни ҳам пайқадик. Масалан, Қасим-Жомарт Тоқаев ва Германия Федератив Республикаси Президенти Франк-Вальтер Штайнмайер ташқи ишлар вазирликларига раҳбарлик қилганларидан бери бир-бирларини билишади. Бугунги кунда 20 йиллик ўзаро ҳурмат сўнмади ва улар президентлик лавозимида яна бирлашдилар.
Қасим-Жомарт Тоқаев эски дўстига «Алтын Қыран» орденини топшираётганда ўтган воқеаларни эслади ва Франк-Вальтер Штайнмайер дўстона муносабатларнинг намунасини кўрсатди. Буларнинг барчаси, эҳтимол, Қозоғистон-Германия муносабатлари протоколга эмас, балки инсоний тамойилларга асосланганлигини кўрсатади.
Президентнинг ташрифи Германиянинг саноат ва иқтисодий маркази Баварияда якунланди. Бу ерда Қасим-Жомарт Тоқаев Бавария Бош вазири Маркус Зёдер ва бизнес вакиллари билан учрашди. Учрашув давомида Siemens AG компанияси Давлат раҳбарига маълумотларни қайта ишлаш маркази лойиҳасини ва Linde компанияси - ҳаво ажратиш қурилмасини тақдим этди.
Хулоса қилиб айтганда, сўнгги йилларда Астана ва Берлин ўртасидаги алоқалар нафақат савдо-иқтисодий ҳамкорликда, балки сиёсий ва стратегик даражаларда ҳам ривожланиб бормоқда. Президентнинг Германияга ташрифи бу муносабатларни янги босқичга олиб чиққани аниқ. Энди натижалар келишувларнинг амалга оширилиши билан ўлчанади.