Янги ҳукумат раҳбари мамлакатнинг ички сиёсий йўналишини ўзгартира оладими, бу Лондоннинг ташқи сиёсатига қандай таъсир қилади ва Қозоғистон ва Марказий Осиёни нима кутмоқда? Янги бош вазир мамлакатнинг ички сиёсий йўналишини ўзгартира оладими ёки йўқми, бу Лондоннинг ташқи сиёсатига қандай таъсир қилади ва Қозоғистон ва Марказий Осиёни нима кутмоқда, Kazinform халқаро кузатувчиси Султан Акимбековнинг ушбу материалида ўрганилади.
Ҳокимиятни ўзгартирган мағлубият
Бундай радикал кадрлар ўзгаришларининг сабаби май ойида бўлиб ўтган шаҳар сайловлари натижалари бўлиб, у ҳукмрон партияга жиддий зарба берди. Кейин Лейбористлар қаттиқ мағлубиятга учрадилар, жами 5000 та парламентдаги ўрнидан 1500 тасини, шунингдек, 136 та маҳаллий кенгашдан 38 тасини назорат қилишни йўқотдилар. Шундан сўнг, танқидчилар партия мамлакатни бошқаришда давом этишнинг маънавий ҳуқуқини йўқотганини ва муддатидан олдин умумий сайловлар ўтказиши кераклигини эълон қилишди.
Аммо бу ҳолда, ўнг қанот Reform UK ҳукумат тузмаса ҳам, ҳеч бўлмаганда марказчи кучлар учун қийинчиликлар яратиш учун етарли овоз тўплаши эҳтимоли юқори эди. Бундай вазият Британия сиёсий тизими учун мажоритар сайлов тизимига эга бўлган ҳолда жуда ноқулай бўлар эди. Шунинг учун, агар Лейбористлар мағлубиятга учраганига қарамай, 2029 йилда ваколат муддати тугагунига қадар ҳокимиятда қолса, ҳамма учун анча қулайроқ бўлар эди.
Аммо Лейбористлар ҳам ҳеч нарса бўлмагандек ўзини тута олмасди. Улар бу вазиятга олиб келган хатоларни бартараф этишлари керак бўлса, ўз мавқеларини мустаҳкамлаш учун янги асослар топишга ҳаракат қилишлари керак эди. Шунчаки ҳокимиятда қолиш энди етарли эмас эди. Шунинг учун сиёсий кун тартибини қайта тиклаш ва лейбористларнинг қўллаб-қувватлашини тиклаши керак бўлган Энди Бернхем номзоди кўтарилди.
Бернем нима учун танланган
Лейбористларнинг бунга маълум асослари бор. Катта Манчестернинг собиқ мэри Буюк Британиядаги 3 миллион аҳолига эга Лондондан кейинги энг йирик мегаполис ҳудудни бошқарган ва сезиларли натижаларга эришган. Хусусан, ҳудуддаги иқтисодий ўсиш миллий ўртача кўрсаткичдан юқори бўлган. Бернем мўътадил марказчи-сўл сиёсатчи. Унинг раҳбарлиги остида Манчестерда ижтимоий уй-жой қурилиши ва қашшоқликнинг камайиши кузатилди. У аҳоли учун энг муҳим бўлган соҳаларда, масалан, жамоат транспортида давлатнинг ролини оширишни қўллаб-қувватлайди. Шунингдек, у сўнгги ўн йилликларда Буюк Британия иқтисодий сиёсатига хос бўлган неолиберализмни танқид қилади ва мамлакатнинг кўплаб муаммоларини шу билан боғлайди.
Манчестер мэри сифатидаги фаол роли ва харизмаси учун у "Шимолдаги қирол" лақабини олди, бу "Тахтлар ўйини" культ фильмидаги қаҳрамонга ишора. Шунинг учун ҳам бош вазирни сайлайдиган лейбористлар депутатлари унга кўпчилик овоз беришди. Улар учун у кейинги парламент сайловларига қадар қолган вақт ичида партиянинг обрўсини тиклашнинг деярли охирги умидидир.
Минтақавий етакчи глобал майдонга кирмоқда
Бурнем — Британия сиёсатида ғайриоддий шахс. У амалдаги Британия бош вазири бўлиб, католик динига амал қилади, бу монарх Англикан черковини бошқарадиган мамлакатда камдан-кам учрайдиган ҳолат. Бироқ, унинг диний мансублигидан анча муҳимроқ нарса шундаки, у Даунинг кўчасига келишдан олдин асосан муваффақиятли минтақавий сиёсатчи сифатида танилган эди. Энди у глобал сиёсат масалалари бўйича қарорлар қабул қилиш билан дуч келади. Хусусан, у АҚШ президенти Дональд Трамп билан муносабатларини яхшилаши керак бўлади.
Бурнем марказнинг чап томонида жойлашганлиги ва, хусусан, Исроилни қўллаб-қувватлашни қаттиқ танқид қилганлиги сабабли, бу осон бўлмайди. У аллақачон ушбу мамлакатдан шахслар ва ташкилотларга қарши санкциялар қўллашга тайёрлигини, шунингдек, ноқонуний Исроил аҳоли пунктлари билан савдо қилишни тақиқлаш имкониятини билдирган. Шунингдек, у лейбористлар партияси Исроилнинг Ғазо секторидаги ҳарбий операциясига жавобан "хато қилганини" айтди.
Трампнинг сиёсати ҳар доим умуман Исроилни қўллаб-қувватлашга қаратилганлигини ҳисобга олсак, бу янги ҳукуматнинг Қўшма Штатлар билан муносабатларида мураккабликлар яратиши мумкин. Бундан ташқари, Трамп яқинда Британиянинг аввалги бош вазири Кир Стармерни дастлаб Британия базаларидан Эронга қарши Америка зарбалари учун фойдаланишга рухсат бермагани учун танқид қилди. Бироқ, Стармер сўлчи Бурнемга қараганда лейбористлар партиясининг сиёсий марказига яқинроқ эди. Шунинг учун, янги бош вазирнинг Эронга қарши Америка кампаниясига, масалан, Буюк Британиянинг Ҳормуз бўғозини миналардан тозалашда иштирок этиши мумкинлиги ҳақида қандай ёндашиши тўлиқ номаълум. 20 июль куни Трамп бу ҳақда янги бош вазир билан муҳокама қилишини айтди.
Бироқ, Бурнем The Times газетаси учун мақола ёзди, унда у Британиянинг глобал саҳнадаги йўналишига ва барча мавжуд иттифоқларни сақлаб қолишга содиқлигини билдирди. Шунинг учун, халқаро ишларда у Британия сиёсатининг узлуксизлигини сақлаб қолади деб тахмин қилиш мантиқан тўғри келади, бу унинг сиёсий қарашларининг лейбористлар партиясининг сўл қанотидан унинг марказига қисман эволюциясини англатади.
Бюджет чекловларига қарши сўлчилар сиёсати
Аммо бу ерда хавф-хатарлар мавжуд. Масалан, Бурнем ижтимоий уй-жойларни қўллаб-қувватлашни ўз ичига олган янада фаол ижтимоий сиёсатни қўллаб-қувватлайди. Бу давлат харажатларининг сезиларли даражада ошишини англатади ва Буюк Британиянинг НАТО доирасида ҳарбий харажатларни кўпайтиришга содиқлиги каби бошқа соҳаларда қисқартиришларга олиб келиши мумкин. Сўлчи сиёсатчилар ҳар доим давлат харажатлари устуворликлари борасида катта дилеммага— хавфсизликка ёки ижтимоий масалаларга эътибор қаратиш кераклиги масаласига дуч келишади.
Янги бош вазир ички сиёсатда, айниқса ижтимоий харажатларни кўпайтириш соҳасида чап қанот кун тартибини сақлаб қолишга ҳаракат қилади деб тахмин қилиш мумкин. Шу билан бирга, ташқи сиёсатда у янада прагматик шахс бўлади ва Буюк Британиянинг одатий стратегик йўналишига амал қилади. Ташқи сиёсат фаолияти унинг учун янги соҳа эканлигини ҳисобга олсак, ундан олдингисининг тажрибасига таяниш мантиқан тўғри келади. Бу, айниқса, Reform UKдан ўнг қанот билан рақобат асосан ички бўлгани учун тўғри келади. Бурнем учун ўнг қанот унинг асосий рақиби. Аммо шу билан бирга, у аллақачон чап қанотни ёқтирмайдиган қарор қабул қилган.
Буюк Британиянинг янги бош вазири Шимолий денгизда нефть қидирув ишларига рухсат бериш ниятини эълон қилди. Бу муҳим сиёсий қадам, чунки лейбористлар чап қанотда ўта чап қанотли яшилллар партияси билан рақобатга дуч келмоқдалар, бу партия май ойидаги шаҳар сайловларида ҳам ўз мавқеини мустаҳкамлади. Бироқ, Бернем қисман ижтимоий дастурларни амалга ошириш учун ҳукумат даромадларини оширишга муҳтож. Шунинг учун у бир вақтнинг ўзида ҳам ўта ўнг, ҳам ўта чап қанотларга қарши туриши керак бўлади.
Асосий қийинчилик — миграция ва ўнг қанотнинг юксалиши
Бу сиёсий марказ учун кураш бўлиб, марказ-сўлга урғу берилади. Лекин бу асосан ички сиёсатда бўлади. Бироқ, Бурнем аслида Reform UKдан ўнг қанотнинг юксалишига олиб келган масалаларни, айниқса миграцияни қандай ҳал қилиши тўлиқ номаълум.
Буюк Британияга миграция бироз камайганига қарамай, мигрантлар масаласи Британия жамиятининг катта қисми учун энг кўп муҳокама қилинадиган ва нозик масала бўлиб қолмоқда. Бу нафақат кимлик масаласи, балки турли мафкураларнинг тўқнашувидир. Буюк Британиядаги сўл-либерал доиралар инсон ҳуқуқлари ва гуманитар масалаларга устувор аҳамият беришади. Уларнинг рақиблари бунга қўшилмайди, шунинг учун ўнг қанотнинг юксалиши кузатилмоқда.
Буюк Британиянинг иммиграция масалалари бўйича энг юқори трибуналининг яқинда қабул қилган қарорларидан бири айниқса жиддий мунозараларга сабаб бўлди. 18 июль куни трибунал илгари Буюк Британияда бошпана олган ғазолик муҳожирнинг 18 қариндошини "оилавий ҳуқуқлар"га асосланиб кўчиришга рухсат берди. Ушбу прецедент Британия жамоатчилигининг ўнг қанот Reform UK гуруҳига бўлган қизиқишини янада ошириши аниқ.
Шундай қилиб, умуман олганда, янги бош вазир ички сиёсий жабҳада қийин муаммоларга дуч келмоқда. Бироқ, Буюк Британия ташқи сиёсатида катта ўзгаришларни кутиш керак эмас. Бу ерда Бернем анъанага содиқ қолиши ва вазиятни ҳисобга олиши керак. Шунинг учун у Трампнинг ўзи билан музокара олиб бориши керак бўлади. Бундан ташқари, Британия институтлари — молиявий ва бошқа соҳаларда — анъанавий равишда глобал иқтисодиётда муҳим рол ўйнаган ва хизмат кўрсатиш соҳаси миллий иқтисодиётнинг катта қисмини ташкил қилади. Ҳар қандай сўлчи британиялик сиёсатчи буни ҳисобга олиши керак, чунки глобал жараёнлар билан боғлиқ бозор ресурсларни, жумладан, ижтимоий сиёсат учун ҳам таъминлайди.
Қозоғистон ва Марказий Осиё учун нималар ўзгаради?
Қозоғистон ва Марказий Осиё давлатлари учун Лондоннинг ташқи сиёсатидаги ўзгаришлар даражаси Буюк Британиядаги ички сиёсий курашдан анча муҳимроқдир. Буюк Британия глобал миқёсда кучлар мувозанатини сақлашда рол ўйнайдиган стратегик жиҳатдан муҳим давлатлардан биридир. Бу глобал иқтисодиёт учун муҳимдир ва Қозоғистон глобал савдода ва уни қўллаб-қувватловчи институтларда, жумладан, Британия институтларида ҳам улушга эга. Бу глобал сиёсат учун ҳам муҳимдир. Буюк Британия нафақат БМТ Хавфсизлик Кенгашининг бешта доимий аъзосидан бири, балки ядровий давлат ҳамдир. Бошқа нарсалар қатори, унинг сезиларли ташқи сиёсий имкониятлари анъаналар ва ўзаро таъсир тажрибасига асосланган, масалан, Британия Ҳамдўстлиги доирасида.
Қозоғистон учун Буюк Британия муҳим ташқи сиёсат ҳамкори ва йирик инвестор ҳисобланади. Британия компаниялари Қарашиғанақ конини ўзлаштириш ва Air Astanaни ташкил этиш каби кўплаб муҳим лойиҳаларда иштирок этган. Ноёб ер металлари бўйича шартномалар Rio Tinto ва Maritim House билан аллақачон имзоланган. Британия қонунчилиги асосида фаолият юритадиган Астана халқаро молия маркази ҳам эътиборга лойиқдир.
Шундай қилиб, Энди Бернемнинг келиши Буюк Британиянинг глобал тизимдаги ўрнини ўзгартиришдан кўра, унинг ички сиёсатини қайта тиклашга уринишдир. Қозоғистон учун бу унинг асосий Европа шерикларидан бири ва йирик инвесторларидан бири билан муносабатларда узлуксизликни сақлашни англатади. Бироқ, асосий савол қолмоқда: янги бош вазир сайловчиларнинг ишончини қайтариб олишга ва Reform UKнинг тобора оммалашиб бораётган машҳурлигини тўхтата оладими? Жавоб асосан Буюк Британиянинг 2029 йилги умумий сайловларга қадар сиёсий келажагини белгилайди.