Қозоғистон Республикаси Адлия вазирлиги Қонунчилик ва ҳуқуқий ахборот институти Иқтисодий ва ижтимоий соҳалардаги қонунчилик бўлими мудири, фалсафа доктори (PhD) Маржангул Акимжанованинг сўзларига кўра, янги Фуқаролик кодекси фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишни иқтисодий ривожланишнинг ҳозирги даражасига мос келадиган ягона тизимга келтириш учун зарур. Амалдаги Кодекс бозор шароитида мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, шартнома эркинлиги ва тадбиркорлик тамойилларидан иборат мустаҳкам пойдевор яратди. Бироқ, сўнгги ўттиз йил ичида иқтисодий муҳит ҳам, мулкий муносабатлар ҳам, фуқаролик муомаласида иштирок этиш усуллари ҳам сезиларли даражада ўзгарди.
— Президент Қасим-Жомарт Тоқаев Қозоғистон халқига йўллаган Мурожаатномасида янги Кодекснинг қабул қилинишини келажак иқтисодиётига ўтиш билан бевосита боғлади. Бу қадам фуқаролик ҳуқуқларининг янги объектларини ўз ичига олади, уларни амалга ошириш ва ўтказиш тартибини ўзгартиради, платформа тадбиркорлигини кенгайтиради, шартномавий муносабатларни автоматлаштиради, шунингдек, мажбуриятларни бажариш ва таъминлашнинг янги усулларини шакллантиради. Ушбу жараёнлар таъсирида анъанавий институтлар ҳам ўзгармоқда: мулк ҳуқуқлари, битимлар, мажбуриятлар, фуқаролик жавобгарлиги. Янги Кодекс тузилмани белгиловчи асосий тамойиллар ва институтларнинг узлуксизлигини сақлаб қолиши ва шу билан бирга янги иқтисодий муносабатлар учун универсал ҳуқуқий тузилмаларни тақдим этиши керак. У нафақат мавжуд рақамли институтларни бирлаштириши, балки кейинги ҳар қандай ўзгаришларга нисбатан қўлланиладиган умумий, технологик жиҳатдан нейтрал нормаларни ҳам ўз ичига олиши муҳимдир. Бу — унинг аниқ тузатишлардан тубдан фарқи, — деди М. Акимжанова.
Шу билан бирга, фуқаролик қонунчилигини янгилаш эришилган натижаларни рад этиш эмас, балки уни ривожлантиришнинг кейинги босқичи бўлиши керак.
Экспертнинг фикрича, янги Фуқаролик кодекси фуқаро учун тушунарли, бизнес учун олдиндан айтиб бўладиган, юридик амалиётчи учун самарали ва юриспруденция нуқтаи назаридан концептуал жиҳатдан изчил бўлиши керак.
— Янги Конституцияда тасдиқланган мулк объектларини тенг ҳимоя қилиш кафолати фақат уни амалда қўллашнинг ишлайдиган механизми мавжуд бўлгандагина мазмунли бўлади. Шунинг учун, мулкдорларнинг кафолатларини мустаҳкамлаш, ҳалол харидорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва мажбуриятларни бажариш ишончлилигини ошириш алоҳида вазифалар эмас, балки мулк айланмаси барқарорлигининг ўзаро боғлиқ шартларидир. Мулкдор ўз мулкининг сақланишига, харидор томонидан тўлов амалга оширилган тақдирда ҳуқуқнинг тасдиқланишига ва кредитор мажбурият бузилган тақдирда ўз манфаатларини тиклашга ишонч ҳосил қилиши керак, — деди Қонунчилик ва ҳуқуқий ахборот институти вакили.
Шу мақсадда эксперт қонунчиликни такомиллаштириш суд амалиётини таҳлил қилиш, таклиф қилинган қарорларни илмий текшириш ва уларнинг мулкий муносабатлар барқарорлигига таъсирини баҳолашга асосланган бўлиши кераклигини таъкидлади. Ислоҳот натижаси ҳалол шахснинг тегишли ҳуқуқий ҳимоясига ва ҳуқуқларнинг бузилиши қурбонининг мулкий манфаатларини самарали тиклашга олиб келадиган фуқаролик ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг яхлит ва олдиндан айтиб бўладиган тизимини шакллантириш бўлиши керак.
— Шартнома эркинлиги фуқаролик ҳуқуқининг асосий тамойилларидан бири бўлиб, тадбиркорлик фаолияти эркинлиги ва барча мулк шаклларини тенг ҳимоя қилиш тўғрисидаги конституциявий қоидаларга мос келади. Шунинг учун янги Кодексни диспозитивлик презумпциясига асослаш мақсадга мувофиқдир: фуқаролик муомаласининг профессионал иштирокчилари ўртасидаги муносабатларда томонлар шартнома мазмунини мустақил равишда белгилайдилар ва императив тартибга солиш фақат заиф томон ёки жамоат манфаатларини ҳимоя қилиш талаб қилинган ҳолларда, яъни асосли истисно сифатида қўлланилади. Шу билан бирга, императив нормалар томонларнинг ҳақиқий тенгсизлиги ҳолатларида — уланиш нуқтаи назаридан, мазмуни бир томон томонидан белгиланадиган стандарт истеъмолчи, банк ва рақамли шартномаларда ўз функциясини сақлаб қолади, — деди М. Акимжанова.
Экспертнинг фикрига кўра, янги Кодексни ишлаб чиқиш янги конституциявий қоидаларни ҳисобга олган ҳолда амалдаги қонунчилик ва суд амалиётини ҳар томонлама таҳлил қилишга асосланган бўлиши керак. Бу ҳолда, якуний тамойил қуйидагича: шартнома эркинлиги асосий қоида, императив нормалар тажриба билан тасдиқланган ва оқланган истиснодир.