Агар тўлов ҳали кечикмаган бўлса: сиз профилактика чораларини кўришингиз мумкин
"Банклар ва банк фаолияти тўғрисида"ги Қонуннинг 57-моддаси, 4-банди банкка қарз олувчи учун кредит шартномаси шартларини яхшилаш имконини беради.
Буларга қуйидагилар киради:
- комиссиялар ва бошқа тўловларни камайтириш ёки бекор қилиш;
- жарималар ва пенияларни камайтириш ёки бекор қилиш;
- фоиз ставкасини пасайтириш;
- тўловни ёки бўлиб-бўлиб тўлашни кечиктириш;
- ипотека кредитини хорижий валютадан тенгега конвертация қилиш.
Яъни, агар шахс ҳали кредит тўловини кечиктирмаган бўлса ва келажакда уни тўлаш қийин бўлишини англаса, у банк билан олдиндан боғланиб, ушбу ўзгаришлардан бирини ёки бир нечтасини сўраши мумкин. Бунинг учун молиявий аҳволнинг ёмонлашаётганини исботловчи ҳужжат бўлиши керак. Бундай далилларсиз банк кредит шартномасини қайта кўриб чиқиши эҳтимолдан йироқ.
Қандай ҳолатлар асос бўлиши мумкин?
Молия бозорини тартибга солиш ва ривожлантириш агентлигининг 2026 йил 28 апрелдаги 83-сонли қарори мавжуд. Ушбу қарорда юқоридаги имтиёзлар учун қандай ҳаётий ҳолатлар асос бўлиши аниқ кўрсатилган.
Оилада бола туғилиши ёки турмуш ўртоғининг туғруқ таътилига чиқиши.
Ҳужжатлар: боланинг туғилганлик ҳақидаги гувоҳномаси; ҳомиладорлик ва туғиш туфайли таътилни ёки болани парвариш қилиш учун таътилни тасдиқловчи ҳужжат.
Ажрашиш.
Ҳужжатлар: ажрашиш тўғрисидаги гувоҳнома ёки суд қарори; агар керак бўлса, даромаднинг ўзгаришини тасдиқловчи ҳужжатлар (алимент мажбуриятлари тўғрисидаги гувоҳнома ва бошқалар).
Оиладаги боқувчидан бирининг вафоти.
Ҳужжатлар: ўлим тўғрисидаги гувоҳнома, марҳумнинг даромади тўғрисидаги маълумот, банк кўчирмаси.
Ишсизлик ёки даромаднинг камайиши.
Ҳужжатлар: ишсиз сифатида рўйхатдан ўтганлик тўғрисидаги гувоҳнома, ишдан бўшатилганликни тасдиқловчи ҳужжат, даромад тўғрисидаги маълумот, банк кўчирмаси.
Фирибгарларнинг ҳаракатлари натижасида етказилган моддий зарар.
Ҳужжатлар: ҳуқуқни муҳофаза қилиш органига ариза берилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар (жиноий иш қўзғатилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома, қарз олувчининг жабрланувчи эканлиги тўғрисидаги гувоҳнома) ва етказилган моддий зарарни тасдиқловчи ҳужжатлар.
Ушбу ҳолатларнинг мавжудлиги банк автоматик равишда маълум бир нафақа бериши кераклигини англатмайди. Банк фақат қарз олувчи ўзининг молиявий аҳволининг ёмонлашишини қатъий ва малакали асослаб берган тақдирдагина розилик бериши мумкин.
Агар тўлов кечиктирилган бўлса: 61-моддага мувофиқ 10 та вариант
Агар тўлов муддати ўтиб кетган бўлса, масала "Банклар ва банк фаолияти тўғрисида"ги Қонуннинг 61-моддасида назарда тутилган қарзларни тартибга солиш тартибига бўйсунади.
Банк қарз олувчига кечиктирилган тўлов ҳақида 10 календарь кундан кечиктирмай хабар бериши керак. Қарз олувчи билдиришномани олган кундан бошлаб 30 кун ичида ўз таклифини банкка тақдим этиши мумкин.
Қонун қарз олувчига қуйидаги 10 та вариантдан бирини ёки бир нечтасини тақдим этишга рухсат беради.
1. Фоиз ставкасини пасайтириш
2. Ойлик тўловни камида 50% га камайтириш
3. Чет эл валютасидаги кредитни тенгега конвертация қилиш
4. Асосий қарз ёки фоизларни кечиктириш
5. Қарзни тўлаш усули ёки кетма-кетлигини ўзгартириш
6. Кредит муддатини ўзгартириш
7. Муддати ўтган қарзни кечириш ва қўшимча тўловлар
8. Ипотека мол-мулкини ўз-ўзидан сотиш (Қарз олувчининг ўзи томонидан ипотека мол-мулкини сотиш орқали қарзни тўлаш вариантини таклиф қилиш мумкин).
9. Гаров ёки бошқа мол-мулкни банкка ўтказиш
10. Ипотека мол-мулкини кредит мажбурияти билан бирга сотиш
61-модда учун қандай ҳолатлар асос бўлиши мумкин?
Ҳаётнинг асосий ҳолатлари ўзгармайди:
- агар бола туғилса ёки турмуш ўртоғи туғруқ таътилига чиқса - туғилганлик ҳақидаги гувоҳнома, туғруқ ёки бола парвариши таътилини тасдиқловчи ҳужжат;
- агар турмуш ўртоғи ажрашса - ажрашиш тўғрисидаги гувоҳнома ёки суд қарори ва зарур бўлганда даромаднинг ўзгаришини тасдиқловчи ҳужжат;
- агар пул топадиган оила аъзоси вафот этса - ўлим ҳақидаги гувоҳнома;
- агар шахс ишсиз бўлиб қолса ёки даромади камайган бўлса - ишдан бўшатилганлигини ёки ишсиз сифатида рўйхатдан ўтганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар, даромад ҳақида маълумот;
- агар моддий зарар учинчи шахсларнинг ноқонуний ҳаракатлари натижасида келиб чиқса - ҳуқуқни муҳофаза қилиш органининг ҳужжатлари ва моддий зарарни тасдиқловчи ҳужжатлар.
Ушбу ҳолатларга қараб, қарз олувчи ўз ҳолатига энг мос келадиган юқоридаги 10 та таклифдан бирини ёки бир нечтасини танлаши мумкин.
Масалан, ишсиз бўлиб қолган шахс бир вақтнинг ўзида кредит муддатини узайтириш ва тўловларни вақтинча кечиктириш учун ариза бериши мумкин. Агар оиланинг даромади туғруқ таътили туфайли камайган бўлса, сиз тўловларни камайтиришни, муддатни узайтиришни ёки асосий қарз ва фоизларни кечиктиришни сўрашингиз мумкин.
Чет эл валютасидаги кредитни тенгега айлантириш ёки ипотека уйини сотиш каби вариантлар кўриб чиқилаётган кредит турига боғлиқ.
Банкка қандай мурожаат қилиш керак?
Аризада молиявий аҳвол нима учун ўзгаргани, бу кредит тўловига қандай таъсир қилгани ва банкдан қандай аниқ ўзгаришларни сўраётганингиз кўрсатилиши керак.
Масалан:
"Турмуш ўртоғим 2026 йил сентябрь ойида бола парвариши бўйича таътилга чиқди. Шу муносабат билан оиланинг ойлик даромади 600 минг тенгедан 350 минг тенгегача камайди. Шу муносабат билан мен ойлик тўловни камайтиришни ва кредит муддатини узайтиришни сўрайман."
Аризага вазиятни тасдиқловчи ҳужжатлар илова қилинади.
Агар тўлов ҳали кечикмаган бўлса, сиз банкка олдиндан мурожаат қилишингиз мумкин. Бу ҳолда, 57-модданинг 4-бандида қарз олувчи учун қулай шартларни ўзгартириш механизми қўлланилади.
Агар тўлов кечиктирилса, банк хабарномасини олгандан кейин 30 кунлик муддатни ўтказиб юбормаслик муҳимдир. Қарз олувчи 61-моддадаги 10 та таклифдан бирини ёки бир нечтасини тақдим этиши мумкин.
Банк аризани 15 календарь куни ичида кўриб чиқиши ва таклиф қилинган ўзгаришларга рози бўлиши, ўз версиясини тақдим этиши ёки рад этиш сабабларини кўрсатиши керак.
Аризани ва банкнинг жавобини тасдиқловчи ҳужжатларни сақлаш тавсия этилади.
Агар банк рад этса, сиз Молиявий омбудсманга мурожаат қилишингиз керак
Агар банк таклифни қабул қилмаса ёки томонлар умумий ечимга кела олмаса, қарз олувчи Молиявий омбудсманга мурожаат қилиши мумкин.
Бунинг учун аввал банкка ариза ва унинг жавобини тасдиқловчи ҳужжатлар керак бўлади. омбудсманга ариза банк қарори олинган кундан ёки томонлар келишувга эриша олмаган кундан бошлаб уч ой ичида берилиши керак.
Омбудсман судга мурожаат қилишдан олдин банк ва қарз олувчи ўртасидаги низони ҳал қилишга ёрдам беради.
Кредит бўйича эксперт Бейбит Бексултанованинг сўзларига кўра, қозоғистонликлар орасида энг кўп учрайдиган хато - бу қўрқувдан банкдан қочиб кетиш ва қийинчилик туғилганда молиявий аҳволи ҳақида хабар бермасликдир.
- Қонунга кўра, банклар молиявий аҳволи туфайли кредит сўраб мурожаат қилган мижознинг кредит шартномасини кўриб чиқишга мажбурдирлар. Нафақат бизнесда, балки оилавий молиявий қийинчиликларда ҳам буни исботлашингиз керак. Масалан, агар чақалоқ туғилса, бу молиявий қийинчилик деб ҳам ҳисобланиши мумкин. Агар сиз кекса ота-онангизга ғамхўрлик қилсангиз ҳам, бу молиявий қийинчилик деб ҳисобланиши мумкин. Агар бизнесингиз яхши кетмаётган бўлса, буни аввалги молиявий айланмани ҳам, ҳозирги айланмани ҳам тақдим этиш орқали исботлашингиз мумкин. Банкдан кредит чегирмасини сўраш учун оёқларингизни ва бошингизни синдиришингиз шарт эмас. Яқинда битта банк ўз мижозига кредит шартларини қайта кўриб чиқишни оқлайдиган сабаблар рўйхатини берди. Ногиронлик. Тўртинчи босқич саратони каби даҳшатли ҳолатлар санаб ўтилди. Ва асосан, чегирма учун асос бўлган ҳаётий ҳолатлар қонунчиликда аниқ кўрсатилган.
Агар қийинчиликни исботловчи ҳужжат бўлса, банк кредит шартномасини кўриб чиқишга ва уни камайтиришнинг бир нечта усулларини таклиф қилишга мажбурдир. Менинг тажрибамда, яқинда бир киши қонун қарз олувчи томонида эканлигини билиб, фоиз ставкасини 35 фоиздан 19 фоизгача туширишга муваффақ бўлган ҳолат юз берди. Агар банк кредит шартларини қайта кўриб чиқишдан бош тортса, унинг фаолиятини кузатиб борадиган Миллий банк ва Молия бозорини тартибга солиш ва ривожлантириш агентлиги мавжуд. Бу муассасаларга шикоят қилиш керак. 1 июлдан бошлаб finkelisim.kz. портали ишга туширилди. Шунингдек, электрон ариза орқали шикоят қилиш мумкин, — дейди мутахассис.
У айтаётган finkelisim.kz - бу бир нечта молия институтларидан қарз олган ва тўловларни 90 кундан ортиқ кечиктирган қозоғистонликларнинг муаммоларини ҳал қилиш учун мўлжалланган платформа, уларнинг умумий қарз миқдори битта ариза асосида 150-600 ойлик ҳисоблаш кўрсаткичини ташкил этади, бу "ягона дарча" хизматида амалга оширилади.
Хулоса қилиб айтганда, кредитни қайтариш қийинлашганда, банк билан муносабатларни узмаслик, аксинча, тўлов кечиктирилишидан ёки муддати ўтган қарздорлик кўпайишидан олдин ҳаракат қилиш муҳимдир.