Хомашё рентасидан фаол субъективликка қадар
Давлат раҳбари музокараларининг, шунингдек, бизнес-форумнинг бой кун тартиби кун тартибининг жиддийлигини ва ҳамкорликка амалий ўлчам бериш истагини намойиш этди. Диққат саноат ва таълим, хомашё ва янги технологияларни боғлайдиган лойиҳаларга қаратилган.
Қозоғистон ижтимоий ривожланиш институти бошқаруви раисининг ўринбосари Азамат Байғалиевнинг сўзларига кўра, ҳамкорликни ривожлантиришнинг энг истиқболли йўналиши рақамлаштиришга ишора қилади.
— Корея рақамлаштириш ва реал ҳаётда сунъий интеллектни жорий этиш бўйича глобал етакчилардан биридир. Ҳеч бўлмаганда, Корея мобил телефонлари ва автомобилларидан фойдаланувчилар буни ҳар куни аниқ кўришлари мумкин, - деди эксперт.
Агар хомашёдан технологик ҳамкорликка ўтиш ҳақида гапирадиган бўлсак, экспертнинг фикрича, бу аллақачон тўлиқ суръатда.
— Йирик Корея корхоналари мамлакатимизда фаолият юритмоқда ва уларнинг маҳаллийлаштирилишини чуқурлаштириш, глобал бозор талабларига жавоб берадиган маҳсулот турларини кенгайтириш ва экспорт салоҳиятини ошириш бўйича музокаралар олиб борилмоқда. Бошқача қилиб айтганда, биз аллақачон янада мураккаб саноат ҳамкорлигига ўтмоқдамиз. Албатта, қозоғистонлик мутахассислар халқаро тажрибани иложи борича тезроқ ўзлаштириши ва корхоналаримизни замон талабларига мослаштириши муҳимдир, — дейди Азамат Байғалиев.
Сиёсатшунос Серик Белгибаев таъкидлаганидек, ташриф меморандумлар сони билан эмас, балки бир неча йил ичида реал лойиҳалар қаерда пайдо бўлишига қараб баҳоланиши керак. Шу нуқтаи назардан, асосий натижа сиёсий эмас, балки саноатдир.
— QazaqGaz, Hyundai Engineering ва SICIM Kazakhstan компаниялари Ғарбий Қозоғистонда газни қайта ишлаш заводини қуриш бўйича келишувлар алмашдилар. Корея биринчи марта нафақат савдо шериги, балки Қозоғистоннинг энергетика хавфсизлигини ҳал қилишда иштирокчи сифатида ҳам ҳаракат қилмоқда. Аммо хомашёдан технологияга ҳақиқий ўтиш Корея компаниялари ўз капиталини инвестиция қилганда ва таваккалчиликларни, масалан, литий ва ноёб ер элементларини қайта ишлаш ва ишлаб чиқаришда баҳам кўрганда бошланади. Hyundai KIA автомобилларини йиғиш каби муваффақиятли мисоллар аллақачон мавжуд, — дейди эксперт.
Икки томонлама ҳамкорликнинг истиқболли соҳалари энергетика, муҳим материаллар, фан ва таълимни ўз ичига олиши мумкин. Қозоғистон ҳозирда ҳамкорларни ўз ишлаб чиқариш корхоналарини шу ерда жойлаштиришга фаол равишда рағбатлантирмоқда, шу билан бирга инновациялар ва илғор муҳандислик кўникмаларини баҳам кўрмоқда. Қозоғистон бу ерда катта истиқболларга эга.
Хулоса қилиб айтганда, Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Сеулга давлат ташрифи Қозоғистоннинг ташқи иқтисодий стратегиясини концептуал қайта қуришни англатади: нотинч глобал тартиб шароитида пассив хомашё ижараси қидирувидан фаол геоиқтисодий агентликка ўтиш. ҚарМТУ сиёсатшунослик ва социология кафедраси катта ўқитувчиси Олжас Темирқуловнинг сўзларига кўра, Астана учун Корея Республикаси билан яқинлашиш технологик суверенитет, ташқи хавфларни институционал ҳимоя қилиш ва модернизация векторини диверсификация қилиш каби фундаментал масалаларни ҳал қилади.
— Иккала томоннинг ҳам ўзаро манфаати бозор парчаланиши ва технологик узилиш даврида хомашё инерциясини енгиб ўтишдан иборат. Сеул яримўтказгичлар саноати ва энергетика ўтиши учун муҳим минераллар (литий, никель, кобальт ва тантал) нинг ишончли таъминотига жуда муҳтож, Қозоғистон эса ўзининг ресурс базасини инструментализация қилиб, соф руда экспорти моделидан технология трансфери ва мамлакат ичида чуқур қайта ишлашни маҳаллийлаштиришни талаб қиладиган моделга ўтмоқда, — деб изоҳ беради эксперт.
Капитални узоқ муддатли кучга айлантириш
Қасим-Жомарт Тоқаевнинг Сеулга давлат ташрифининг асосий мавзуси технология ва таълим синтези эди. Саноат лойиҳалари ва нодир металлар KAIST филиалининг очилиши ва “Алатау” кампусининг қурилиши билан бир қаторда кун тартибида эди.
Ушбу соҳаларнинг бундай ёнма-ён қўйилиши янги стратегиянинг рамзий кўринишига эга: Қозоғистон нафақат капитални жалб қилишга, балки уни узоқ муддатли кучга айлантиришга — илғор технологиялар билан ишлаш, ўз мутахассисларини ўқитиш ва мамлакатда қоладиган ишлаб чиқариш қувватларини ишга тушириш қобилиятига интилади. Шунинг учун ташрифнинг таълим компонентини саноат сиёсатининг элементи деб ҳисоблаш мумкин.
— Гуманитар соҳа, эҳтимол, энг катта салоҳиятни таклиф этади: Қозоғистон ёшларининг Кореяга катта қизиқиши бор. 2014 йилда визалар бекор қилингандан сўнг, Кореяда ноқонуний ишлаётган қозоғистонликлар сони 2019 йилга келиб 359 дан 12 000 гача ошди. Қозоғистоннинг Кореянинг EPS меҳнат миграцияси дастурига киритилиши норасмий оқимни ҳуқуқлар ва суғурта билан қонуний оқимга айлантиради. Серик Белгибаевнинг сўзларига кўра, бу ташрифнинг энг муҳим гуманитар натижаси бўлиши мумкин, гарчи дастур бўйича биринчи ишчилар фақат 2028 йилда етиб келишади, - деди у.
Азамат Байғалиевнинг сўзларига кўра, гуманитар соҳада тил дастурлари, академик алмашинувлар ва маданий ташаббусларнинг кенгайишини ҳам кутиш мумкин. Корея томони аллақачон таълим ва ёшлар алмашинувларини ривожлантиришни ҳамкорликнинг устувор йўналиши сифатида белгилаб олган.
"МО Корея" формати: Ҳамкорликнинг минтақавий ўлчами
Саноат, инновацион ва таълим интеграцияси мавзулари ҳам биринчи “Марказий Осиё – Корея Республикаси” саммити кун тартибида устунлик қилди. Президент Қасим-Жомарт Тоқаев технологияларни узатиш ва хорижий бозорларга чиқиш билан боғлиқ қўшма ишлаб чиқариш лойиҳаларини ишлаб чиқиш мақсади бўлган Саноат ва технологик ривожланиш бўйича ҳамкорликни бошлашни таклиф қилди.
— Марказий Осиё ва Корея ўртасидаги ҳамкорлик истиқболларини жуда ижобий баҳолаш мумкин — бу жуда истиқболли соҳа. Бу ерда кўплаб омилларни, жумладан, тарихий асосни, аниқ натижалар ва янги лойиҳаларнинг мавжудлигини, мавжуд ҳужжатлар базасини ва ҳамкорлик механизмларининг мавжудлигини ҳисобга олиш керак. Бундан ташқари, энг муҳими, ўзаро манфаатдорлик мавжуд: Корея ишончли ресурс таъминоти ва янги бозорларга, Марказий Осиё мамлакатлари эса инвестициялар, технологиялар ва инфратузилмага қизиқиш билдирмоқда. Бироқ, барқарорлик мунтазам учрашувлар, молиялаштириш манбаларини аниқлаш ва лойиҳаларни амалга оширишни қатъий мониторинг қилишни талаб қилади, — деди эксперт.
Серик Белгибаев таъкидлаганидек, “Корея — Марказий Осиё” ҳамкорлик формати ҳарбий ҳолат, импичмент ва Кореянинг ўзида президент алмашинувидан омон қолди.
— Бу эса яхши белгидир. Аммо Евроосиё минтақасидаги Корея сиёсатининг одати бор: ҳар бир янги президент ташқи кўринишини ўзгартиради, моҳият эса секин ҳаракатланади. Кореянинг кучи бошқа жойда: у геосиёсий шартларсиз шерик, — дейди эксперт.
Олжас Темирқуловнинг фикрича, айнан шундай ўзаро таъсир, босимсиз, лекин реал иқтисодиётга функционал инвестициялар орқали ушбу платформани минтақавий элиталар учун ниҳоятда барқарор қилади. Мутахассиснинг башорат қилишича, 1-2 йил ичида МО Корея формати аниқ кўрсаткичларга айланади: муҳим металлургия секторида офтейк-шартномалар имзоланиши, Doosan Enerbility ва KEPCO каби йирик корейс чеболларининг энергетика ва логистика инфратузилмасини модернизация қилишга киришиши ва мавжуд автомобил заводлари атрофида кичик ва ўрта хизмат кўрсатиш саноатининг ривожланиши.
— Бу ўзгариш реал секторга ҳам таъсир қилади: саноат ҳамкорлиги "йиғиш" форматидан автомобиль компонентларини чуқур маҳаллийлаштириш, CKD ишлаб чиқариш ва тегишли муҳандислик кластерларини яратишга ўтмоқда. Шу билан бирга «K-Silk Road» ташаббуси доирасида кўп томонлама "Корея — Марказий Осиё" форматининг институционализацияси минтақавий мувозанатни сезиларли даражада ўзгартирмоқда. Хитойнинг иқтисодий таъсири ва Россиянинг ҳарбий-сиёсий оғирлиги ўртасидаги анъанавий мувозанатлашув фонида Сеул конструктив "учинчи қутб" - юқори технологияли, прагматик ва геосиёсий, реваншистик амбициялардан холи сифатида пайдо бўлмоқда, — деб изоҳ берди Олжас Темирқулов.
Шундай қилиб, "МО Корея" формати икки томонлама ташаббусларга қўшимча ўлчам қўшади: улар миллий лойиҳалардан ташқарига чиқади ва минтақавий ҳамкорлик архитектурасига айланади. Ушбу доирада биз техник стандартларнинг мослиги, савдо процедураларини соддалаштириш ва турли мамлакатлардаги компаниялар ўртасида ишлаб чиқариш занжирларини ривожлантириш масалаларини муҳокама қилишимиз мумкин. Бундай қадамлар Марказий Осиёни узоқ муддатли Корея инвестициялари учун янада жозибадор қилиши ва Қозоғистон учун унинг минтақадаги ишлаб чиқариш, транспорт ва технологик марказ сифатидаги ролини кучайтириши мумкин.