Астана – Исломобод: стратегик мулоқот "лойиҳага асосланган" хусусиятга эга бўлмоқда
ASTANA. Kazinform - 3-4 февраль кунлари Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев Покистонга давлат ташрифи билан боради. Давлат раҳбарининг ташрифи икки томонлама муносабатларни "лойиҳага асосланган" режимга ўтказиш, аниқ йўналишлар, шартномалар, бозорга кириш, логистика ва транзитга эътибор қаратиш йўлидаги қадам сифатида қаралмоқда Kazinformнинг таҳлилий кузатувчиси Қозоғистон-Покистон ҳамкорлигини ривожлантириш истиқболлари ва режаларини ўрганади.
Астана ва Исломобод ҳамкорлик форматини ўзгартирмоқда
Ҳозиргача Қозоғистон ва Покистон кўпинча бир-бирларини "узоқ шериклар" деб билган: сиёсий алоқалар мавжуд эди, бироқ иқтисодий ҳамкорлик узоқ вақтдан бери икки мамлакатнинг географияси ва салоҳиятига мос кела олмас эди. Бу мантиқ энди ўзгармоқда. Қозоғистон учун Покистон нафақат Жанубий Осиёдаги бозор, балки бутун дунё бир ёки иккита йўналишга таяниш тобора қийинлашиб бораётган бир пайтда Араб денгизидаги портларга ва натижада муқобил экспорт йўлакларига кириш нуқтасидир.
Ушбу контурлар ҚР Ташқи ишлар вазирлиги ҳузуридаги Ташқи сиёсат тадқиқотлари институти бошқаруви раисининг ўринбосари Манарбек Қабазиев томонидан аниқ шакллантирилган. Унинг сўзларига кўра, бўлажак ташриф "бир марталик эпизод" эмас, балки кенгроқ минтақавий дипломатия ва иқтисодий ўзгаришларнинг элементидир.
"Бўлажак ташриф иккала жиҳатни бир вақтнинг ўзида акс эттиради. Бир томондан, у икки томонлама ҳамкорликни сифат жиҳатидан чуқурлаштириш ва уни амалий ва лойиҳаларга асосланган қилишга қаратилган. Бошқа томондан, у Марказий ва Жанубий Осиёнинг ўзаро боғлиқлигини мустаҳкамлашга қаратилган минтақавий дипломатиянинг кенгроқ контекстига мос келади. Қозоғистон Покистонни Жанубий Осиёдаги асосий шерик, Покистон эса Қозоғистонни Марказий Осиёдаги етакчи иқтисодиёт ва муҳим Евроосиё алоқаси сифатида кўради, бу эса мулоқотга стратегик чуқурлик қўшади", - деб таъкидлайди мутахассист.
Бошқача қилиб айтганда, Қозоғистон учун жанубий йўналишни ўз иқтисодиётига шимолий ва шарқий йўналишлар интеграция қилинганидек, прагматик равишда интеграция қилиш муҳимдир. Ва бу ерда Покистоннинг ўзига хос рақобатбардош устунлиги бор: халқаро таъминот занжирларининг бир қисмига айланиши мумкин бўлган портларга кириш ва ривожланган инфратузилма.
“Ташриф кун тартиби Қозоғистоннинг ташқи иқтисодий алоқаларини диверсификация қилиш ва чекланган миқдордаги бозорлар ва йўналишларга қарамликни камайтиришга содиқлиги билан бевосита мос келади. Асосий эътибор савдони кенгайтириш, инвестицияларни жалб этиш ва муқобил транспорт йўлакларини ривожлантиришга қаратилган. Покистон орқали Араб денгизи портларига кириш барқарор экспорт ва логистика занжирларини яратиш ҳамда Қозоғистоннинг Жанубий Осиё, Яқин Шарқ ва Африка бозорларидаги иштирокини кенгайтиришда муҳим элемент сифатида қаралмоқда”, - деб таъкидлади Манарбек Қабазиев.
Савдо ўсди, лекин уни ассортимент ва лойиҳаларга «тақсимлаш» керак
Савдо айланмаси ҳақиқатан ҳам сезиларли ўсишни кўрсатди: 2025 йил январидан ноябргача у 101,3 миллион долларни ташкил этди, бу 2024 йилнинг шу даврига (48,7 миллион доллар) нисбатан 2,1 баравар кўп. Қозоғистон экспорти янада сезиларли даражада ўсди - беш бараварга ўсиб, 56,4 миллион долларга етди, импорт эса 44,9 миллион долларни ташкил этди (+19,9% га ўсиш).
Бироқ, сифатли манзара муҳимроқ: экспортнинг ўсиши асосан битта асосий товар - хом нефтнинг пайдо бўлиши билан боғлиқ. 2025 йилда нефть етказиб бериш 52,9 миллион долларни ташкил этди, бу Қозоғистоннинг Покистонга амалга оширган экспортининг 93,8 фоизига тенг. Бу яхши бошланиш, бироқ хавфли модель: динамикани бир маҳсулот бераётганида, агар етказиб бериш бир марталик ёки нотўлиқ бўлса, у осонликча пасайиши ҳам мумкин.
Шу билан бирга, савдо фақат нефть билан чекланмаганлиги аниқ. Қозоғистон Покистонга дуккакли экинлар, зиғир уруғи, донли маҳсулотлар ва сули маҳсулотлари етказиб беради, бироқ 2025 йилда бир қатор маҳсулотлар бўйича пасайиш қайд этилди: масалан, пиёз ва саримсоқ етказиб бериш тўхтатилди, сули уруғи, зиғир уруғи ва бошқа қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари эса камайди. Бу шуни кўрсатадики, савдонинг қишлоқ хўжалиги таркибий қисми бозор шароитлари ва логистика шароитларига жуда боғлиқ бўлиб қолмоқда.
Ўз навбатида, Покистондан импорт иқтисодиётларнинг чинакам бир-бирини тўлдиришини акс эттиради. Қозоғистон картошка, цитрус мевалари, фармацевтика маҳсулотлари, кийим-кечак ва трикотаж буюмлар сотиб олади. Статистика картошка импортининг кескин ўсишини кўрсатяпти ва 9,28 миллион долларга етди. Аксинча, фармацевтика импорти 2025 йилда камайди, қадоқланган дори-дармонлар етказиб бериш 5,51 миллион долларга тушди.
Бу ерда иккала томоннинг позициялари бир-бирига яқинлашади: савдо нафақат ҳажм жиҳатидан, балки тузилма жиҳатидан ҳам кенгайтирилиши керак, акс ҳолда у ҳар доим турли маҳсулот тоифалари ўртасида ўзгариб туради. Мутахассис тўсиқлар ҳақидаги саволга жавоб берар экан, бунга тўғридан-тўғри ишора қилади.
"Савдо айланмасининг ўсиши нафақат мумкин, балки ижобий суръатни кўрсатади. 2025 йил январь ойидан ноябргача ўзаро савдо 100 миллион доллардан ошди, бу ўтган йилга нисбатан икки баравар кўп. Савдо ҳажмини янада ошириш учун логистика тўсиқларини бартараф этиш, транзит тартибларини соддалаштириш, стандартларни уйғунлаштириш ва маъмурий тўсиқларни камайтириш зарур. Шу нуқтаи назардан, транзит савдо шартномасини ишлаб чиқиш жуда муҳимдир", - деб таъкидлади у.
Аслида, бу асосий бизнес саволига жавоб: товарларни ишончли ва олдиндан айтиб бўладиган тарзда ташиш мумкинми? Агар шундай бўлса, узоқ муддатли шартномалар ва улар билан бирга кенгроқ маҳсулот турлари пайдо бўлади.
Инвестициялар, Агросаноат комплекси, IT
Расмий ҳужжатларда Астана ва Исломобод ўртасидаги ҳамкорлик кенг қамровли деб таърифланади: сиёсий компонент асос яратади, амалий кун тартиби эса уни аниқ лойиҳалар билан тўлдириши керак. Қозоғистон Покистонга ҳам бозор, ҳам транзит платформаси сифатида қизиқиш билдирмоқда, Қозоғистон эса Марказий Осиёдаги энг йирик иқтисодиёт ва Евроосиё минтақасига кириш эшиги ҳисобланади.
Мутахассис таъкидлаганидек, устувор соҳалар қаторига агросаноат комплекси, энергетика, логистика, фармацевтика ва IT киради. Қозоғистон дон ва мойли уруғлар экспортини кенгайтиришдан, шунингдек, қайта ишлаш корхоналарини ташкил этишдан манфаатдор. Покистон, ўз навбатида, фармацевтика манбаи ва рақамли технологиялар ва стартап экотизимларида шерик сифатида қизиқиш уйғотади.
"Рақамлаштириш, электрон ҳукумат ва киберхавфсизлик соҳаларидаги ҳамкорликка алоҳида эътибор қаратилмоқда", - деди Манарбек Қабазиев.
Бу ерда муҳими шундаки, бу соҳаларнинг барчаси ягона занжирга бирлаштирилиши мумкин. Қишлоқ хўжалиги сектори логистикасиз ўсиб бўлмайди, логистика аниқ транзит қоидаларисиз миқёслана олмайди ва транзит қоидалари мувофиқлаштирилган идоралараро қарорларсиз ишламайди. Фармацевтика ва IT ҳамкорликнинг "иккинчи даражаси" ҳисобланади: улар хомашё ёки мавсумий товарлар савдоси ўзгаришни бошлаганда қўшимча қиймат ва барқарорликни таъминлайди.
Материалларнинг алоҳида бўлими қишлоқ хўжалиги - карантин ва ўсимликларни ҳимоя қилиш, шунингдек, ветеринария тиббиёти бўйича ҳужжатларни қамраб олади. Бир қарашда, булар "техник ҳужжатлар", бироқ амалда улар етказиб беришни бузиши ёки уларнинг нархини ошириши мумкин бўлган чекловларни олиб ташлайди.
Кун тартибининг инвестиция қисми ҳам аниқ кўринади: Fauji компаниялар гуруҳи билан қўшма инвестиция платформасини яратиш бўйича меморандум эълон қилинди.
Бундай механизм лойиҳаларга қизиқишни шунчаки баёнотлардан реал маблағлар ва процедураларни амалга оширишга ўтказиши мумкин.
Томонлар ўзаро инвестицияларни, биринчи навбатда, инфратузилма, энергетика ва саноат лойиҳаларига кўпайтиришдан манфаатдор. Қозоғистон компаниялари
Покистондаги лойиҳаларда - энергетика, логистика ва қишлоқ хўжалиги соҳаларида - иштирок этиш имкониятларини ўрганмоқда, Покистон бизнеслари эса ўз навбатида Марказий Осиё бозорига тобора кўпроқ қизиқиш билдирмоқда.
Келажак учун ишлайдиган алоқа
Иқтисодий ҳамкорлик инсоний ва маданий алоқаларсиз камдан-кам ҳолларда барқарор бўлади. Мутахассис таъкидлаганидек, Исломободда Ясавий, Сатпаев ва Ал-Фаробий марказларини, шунингдек, «Достық» спорт марказини очиш режалаштирилган. 2026-2027 йилларга мўлжалланган маданий ва гуманитар ҳамкорлик бўйича алоҳида ҳаракатлар режаси ҳам киритилган.
Бир йил ичида кўриниши мумкин бўлган нарсалар
Ташриф натижалари имзоланган ҳужжатлар сони билан эмас, балки уларнинг амалда қўлланилганлиги билан ўлчанади. Мутахассис бевосита амалий натижалар ҳақида гапиради.
"Қисқа муддатда биз қўшма инвестиция лойиҳаларини ишга туширишни, Қозоғистон қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етказиб беришни кенгайтиришни, синов логистика йўналишларини ишлаб чиқишни ва бизнес алоқаларини фаоллаштиришни кутамиз. Қўшимча амалий фойда гуманитар ва таълим алмашинувларини, шунингдек, оммавий ахборот воситалари ва эксперт ҳамжамиятлари ўртасидаги ҳамкорликни чуқурлаштиришни ўз ичига олади. Буларнинг барчаси Қозоғистон-Покистон ҳамкорлигида барқарор ва узоқ муддатли ўсиш учун замин яратади", - деб таъкидлайди мутахассис.
Хулоса қилиб айтганда, ташриф учта асосий мақсадни мустаҳкамлаши керак. Биринчидан, жанубий портларга самарали иқтисодий восита сифатида кириш.
Иккинчидан, савдо диверсификацияси, шунда ўсиш битта товар билан чекланиб қолмайди. Учинчидан, ҳамкорлик тизимли бўлиши мумкин бўлган қишлоқ хўжалиги сектори, логистика, фармацевтика ва IT соҳаларида лойиҳаларни ишга тушириш.
Шунинг учун бугунги кунда Қозоғистон ва Покистон ҳақидаги мунозаралар нафақат савдо кўрсаткичлари ҳақида. Савол шундаки, Қозоғистон 2026 йилга келиб Жанубий Осиёни "узоқ масофали манзил"дан портлар, транзит, шартномалар ва инвестициялар билан тўлақонли иқтисодий йўлга айлантира оладими ёки йўқми.