Шаҳар бошқарувининг янги модели
Рақамли эгизак — компьютердаги оддий 3D модел эмас. Бу — ҳақиқий объектнинг виртуал нусхаси. Бундай тизим бино, завод, транспорт тармоғи, муҳандислик коммуникациялари, турар жой майдони ёки бутун шаҳарнинг ҳолатини реал вақт режимида кўрсатади.
Тизим минглаб сенсорлар ва ахборот тизимларидан доимий равишда маълумотларни қабул қилади. Қувурлардаги босим сенсорлари, ақлли светофорлар, сунъий интеллектга эга камералар ва жамоат транспорти навигаторлари маълумотларни ягона марказга юборади. Бунга асосланиб, тизим тирбандликни, сув босимининг пастлигини ёки ҳаво сифатининг ёмонлигини дарҳол аниқлай олади ва вазият қандай ривожланишини башорат қила олади.
Шунинг учун рақамли эгизак шаҳар инфратузилмасини бошқариш учун самарали воситага айланмоқда. Бу нуқсонларни эрта аниқлаш, ресурслардан оқилона фойдаланиш ва бошқарув қарорларини тезкор қабул қилиш имконини беради.
Технологиянинг самарадорлиги халқаро тадқиқотлар билан ҳам тасдиқланган. McKinsey & Company маълумотларига кўра, рақамли эгизаклардан фойдаланиш инвестицияларнинг даромадлилигини 30% га ошириши мумкин. Бундан ташқари, технология лойиҳалаш босқичида потенциал хавфларни аниқлайди, қурилиш вақтини ва харажатларини камайтиради ва аҳоли учун ноқулайликларни камайтиради.
Хитойнинг янги рақамли ечимлари
Рақамли эгизакларнинг имкониятлари энди объектларнинг виртуал нусхаларини яратиш билан чекланмайди. Кейинги босқич — фазовий интеллект. Ушбу технология сунъий интеллектга атроф-муҳитнинг уч ўлчовли тузилишини аниқлаш, объектларни юқори аниқликда моделлаштириш ва мумкин бўлган сценарийларни олдиндан башорат қилиш имконини беради.
Ушбу йўналишдаги янги ишланмалар WAIC 2026 сунъий интеллект бўйича Бутунжаҳон конференциясида тақдим этилди. Хитойлик мутахассислар бир неча сония ичида шаҳар ҳудудларининг тўлиқ 3D моделини яратадиган «Чжэнжун» (Zhengrong) тизимини тақдим этдилар. У автоматик равишда йўллар, бинолар ва бошқа объектларни аниқлайди, шаҳар инфратузилмасини бошқариш учун рақамли асос яратади.
Тизим шунингдек, табиий офатларнинг тарқалишини моделлаштиради. Бу қутқарув хизматларига хавфни олдиндан баҳолаш ва фавқулодда вазиятларда тезкор қарорлар қабул қилиш имконини беради.
Рақамли эгизаклар ишлаб чиқаришда ҳам кенг қўлланила бошланди. COSMOPlat Industrial World платформаси саноат объектларининг рақамли моделини сунъий интеллект билан бирлаштиради. Decision Intelligence Platform эса платформаси корхонадаги барча бизнес жараёнларини ягона рақамли муҳитда бошқаради.
WAIC 2026 кўргазмасида жами 1100 дан ортиқ иштирокчи 300 дан ортиқ янги технологияларни тақдим этди. Улар орасида транспорт оқими, коммунал тармоқлар ва шаҳарсозлик маълумотларини ягона тизимга бирлаштирган платформалар ҳам бор.
Сюнань тажрибаси нимани кўрсатди?
Хитой Ахборот ва коммуникация технологиялари академиясининг (CAICT) 2026 йилги ҳисоботига кўра, мамлакат шаҳар бошқарувига рақамли эгизак технологияларни жорий этиш босқичига кирди.
Ўтган йили Хитойда рақамли эгизакларга оид икки мингдан ортиқ лойиҳалар амалга оширилди. Уларнинг аксарияти шаҳарлар ва саноат паркларини бошқариш, саноат ва сув хўжалигини рақамлаштиришга қаратилган эди.
Ушбу туртки учун ягона давлат маълумотларини бошқариш тизими асос бўлди. 2023 йилда ХХР Давлат ривожланиш ва ислоҳотлар комиссияси қошида Давлат маълумотлар бошқармаси ташкил этилди. У рақамли иқтисодиётни ривожлантириш, давлат маълумотларини интеграция қилиш ва "Рақамли Хитой" стратегиясини амалга ошириш учун масъулдир.
Рақамли эгизаклар ҳам сунъий интеллект билан бирлаштирилмоқда. Платформаларга кенг кўламли тил моделлари, фазовий интеллект, мультимодал таҳлил ва генератив технологиялар жорий этилмоқда.
Ушбу ёндашувнинг самарадорлиги Хитойнинг янги шаҳар лойиҳаларида яққол кўриниб турибди. Энг ёрқин мисол — 1770 квадрат километр майдонни эгаллаган Сюнань янги тумани. Бу ерда ҳақиқий шаҳар ва унинг рақамли эгизаги ёнма-ён қурилмоқда. Сюнань тумани саноат, ахборот технологиялари ва маълумотлар бюроси директори Лян Чжихаонинг сўзларига кўра, бу — Хитойдаги биринчи рақамли шаҳар концепцияси.
— Янги тумандаги ҳар бир бинонинг рақамли модели қурилиш бошиданоқ яратилади. Парклар, яшил зоналар ва сув йўллари ҳам рақамли моделлаштириш ёрдамида лойиҳалаштирилмоқда ва қурилмоқда, — деди у.
Унинг сўзларига кўра, лойиҳа аллақачон ўзининг дастлабки натижаларини берди. Туманда ягона сенсор тармоғи фаолият юритмоқда. 500 километрдан ортиқ рақамли йўллар ва 5000 дан ортиқ ақлли бинолар қурилди. Тизимга 100 000 дан ортиқ видео терминаллар ва 1 миллионга яқин сенсорлар уланган. Бунинг ёрдамида бутун ҳудуд реал вақт режимида доимий равишда кузатилади, яъни рақамли эгизак қурилиш бошиданоқ шаҳарнинг ҳаёт айланишига киритилган.
Бу технология нафақат янги шаҳарлар билан чекланиб қолмайди. Ўрнатилган мегаполислар ҳам ундан ўз инфратузилмасини модернизация қилиш учун фойдаланмоқдалар. Масалан, Наньтун шаҳридада «Tianwang» транспорт тизими жорий этилгандан сўнг, тирбандлик вақти 58% га, транспорт воситаларининг тўхташ жойлари сони эса 43% га камайди. Йўл ҳаракати тезлиги 20% га ошди, бу эса 400 000 ҳайдовчи учун саёҳатни осонлаштирди.
Рақамли эгизаклар ер ости муҳандислик тармоқларини бошқариш учун ҳам фойдалидир. Масалан, Чунцинда умумий узунлиги 62 000 километр бўлган газ, сув ва канализация қувурлари «Shuzi Guanxian» ("Рақамли қувурлар") тизими ёрдамида рақамлаштирилди. Платформа қувурларнинг 38 хил параметрларини доимий равишда кузатиб боради. Агар авария хавфи мавжуд бўлса, у автоматик равишда ҳаракат алгоритмини ишга туширади.
Alatau City ва рақамли трансформация
Бу жараёнда рақамли эгизаклар шаҳар инфратузилмасини бошқаришнинг муҳим воситасига айланиши мумкин. Шунинг учун Хитой тажрибаси Қозоғистон учун долзарбдир.
2026 йилнинг Сунъий интеллект ва рақамлаштириш йили деб эълон қилиниши ва Digital Kazakhstan стратегиясининг амалга оширилиши бу йўналишга қўшимча туртки берди. Мамлакатда I Research University ва Alem.AI маркази ташкил этилди ва маълумотларни қайта ишлаш марказлари соҳаси қурилмоқда. Шу билан бирга, ақлли бошқарув тизимларини жорий этиш учун зарур бўлган технологик база шаклланмоқда.
Рақамли эгизак технологияларини кенг қўллайдиган дастлабки лойиҳалардан бири — Alatau City. Бу борада Хитойнинг Сюнань тажрибаси алоҳида қизиқиш уйғотади.
Аввалроқ, Парламент мажлисида Бош вазир ўринбосари Қанат Бозимбаев Alatau City бошқарув ва технологик ечимларни синаб кўриш учун замонавий платформага айланишини айтган эди. Унинг сўзларига кўра, бу тажриба кейинчалик мамлакатнинг бошқа ҳудудларига ҳам татбиқ этилади.
– Барча қарорлар шаҳарнинг рақамли эгизаги асосида қабул қилинади. Шунинг учун биз халқаро тажрибани иложи борича ҳисобга оламиз, – деди у.
Экспертлар, шунингдек, рақамли эгизакларни амалга оширишда халқаро ҳамкорликнинг муҳимлигини таъкидламоқдалар.
Қозоғистон Республикаси Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлиги Жамоатчилик кенгаши аъзоси Азиз Исқақовнинг сўзларига кўра, Қозоғистон ва Хитой ўртасидаги ҳамкорлик анъанавий саноат тармоқларига сунъий интеллект ва маълумотларга асосланган бошқарув моделига ўтиш имконини беради.
– Энди рақамли эгизак технологияларини синаб кўриш, маҳаллий мутахассисларни ўқитиш ва маҳаллий компанияларни янги ечимларни амалга оширишга мослаштиришга алоҳида эътибор қаратиш зарур. Бу энг самарали ҳисобланади, агар у синов лойиҳалари ва экспериментал платформалар орқали, жумладан, етакчи Хитой технология компаниялари билан ҳамкорликда амалга оширилса, – деб ҳисоблайди эксперт.
Унинг сўзларига кўра, бундай ёндашув янги микрорайонларни лойиҳалашдан ташқари, шаҳарларни модернизация қилиш ва совет давридан қолган уй-жой фондини босқичма-босқич янгилаш имконини беради.
Пекиндаги рақамли иқтисодиёт бўйича етакчи эксперт ва Рақамли иқтисодиёт шаҳарлари глобал альянсининг тадқиқот директори Ли Вэй Хитой рақамли бошқарув соҳасида бой тажриба тўплаганини таъкидлади.
— Қозоғистон амалга ошираётган Alatau City — кенг кўламли ва намунали лойиҳа. Бу йўналишдаги ўзаро манфаатли ҳамкорлик бизга Қозоғистоннинг рақамли трансформациясини тезлаштириш имконини беради, — деди Ли Вэй.
Шу билан бирга, у Хитой тажрибасини ҳозиргидек нусхалаш нотўғри эканлигини айтди. Экспертнинг фикрича, технологиялар Қозоғистон қонунчилиги, инфратузилмаси ва миллий ривожланиш устуворликларига мослаштирилиши керак.
Хитой тажрибаси шуни кўрсатдики, рақамли эгизаклар экспериментал технологиядан замонавий шаҳарларни бошқаришнинг ҳақиқий воситасига айланди. Қозоғистон учун Alatau City ушбу ечимларни лойиҳалаш босқичидан бошлаб амалга оширишга имкон беради. Бироқ, якуний натижа технологияни сотиб олишга эмас, балки унинг миллий хусусиятларга мослашишига ва самарали қўлланилишига боғлиқ бўлади.