Кazinform мухбири билан эксклюзив интервьюда у сунъий интеллект ва 6G тармоқлари бизнинг кундалик ҳаётимизни қандай ўзгартириши мумкинлигини ва нима учун Қозоғистон иккинчи Силикон водийсига айланишга интилмаслиги кераклигини тушунтирди.
— Сунъий интеллект аллақачон ҳаётимизнинг барча соҳаларига фаол равишда жорий этилмоқда. Сиз сунъий интеллект ва янги авлод алоқа тармоқларининг ўзаро таъсирини ўрганяпсиз. Келажакда, сунъий интеллект ва 6G инфратузилмаси жамиятнинг ажралмас қисмига айланганда, кундалик ҳаёт қандай бўлади?
— Менимча, асосий ўзгариш сунъий интеллектнинг алоҳида "қўшимча" сифатидаги хусусиятининг аста-секин йўқолиши бўлади. Бугун бизга ёрдам керак бўлганда, биз онгли равишда , ChatGPT ёки бошқа АI асосидаги хизматларни ишга туширамиз. Келажакда сунъий интеллект телефонларимизда, автомобилларимизда, уйларимизда, бизнесларимизда, шаҳарларимизда ва алоқа тармоқларимизда ҳамма жойда бўлади.
Айнан шу ерда 6G айниқса муҳимдир. Мен тез-тез 6G нафақат қурилмаларни, балки интеллектни ҳам боғлайди, деб айтаман. Тармоқ энди шунчаки маълумот узатиш канали бўлмайди. Унинг атроф-муҳитдаги роли ошади, яъни у нима бўлаётганини аниқ тушуниши, ҳисоблаш ресурсларини тақсимлаши, сунъий интеллект агентларини мувофиқлаштириши ва реал вақт режимида жавоб бериши мумкин бўлади.
Тезкор таржима туфайли бошқа мамлакатга саёҳат қилаётганда ҳар ким билан эркин мулоқот қилиш имкониятини тасаввур қилинг. Бундан ташқари, нафақат бошқа транспорт воситалари билан, балки йўллар, инфратузилма ва яқин атрофдаги сенсорлар билан ҳам маълумот алмашадиган автомобиллар кенг тарқалади.
Соғлиқни сақлаш соҳасида тақиладиган қурилмалар анормалликларни анча олдин аниқлаш учун ақлли тизимлар билан узлуксиз ўзаро таъсир қила олади. Таълим соҳасида ҳар бир талаба шахсий сунъий интеллект ўқитувчисининг ёрдамидан фойдаланиши мумкин бўлади. Саноатда эса машиналар, роботлар ва тармоқлар носозликлар юзага келишидан олдин уларни биргаликда башорат қила оладиган нуқтага етади.
Шундай қилиб, энг муҳим технологик ўзгариш — бу оддий уланган тизимдан ўзаро боғланган ақлли тармоққа ўтишдир. Бу қадам 6G технологиясини ривожлантириш бўйича халқаро концепцияда акс этган. ITU IMT-2030 доиравий дастури нафақат алоқа тезлигини оширишни, балки ҳамма жойда мавжуд бўлган уланишни, сунъий интеллект ва алоқа технологияларини интеграциялашни ҳам назарда тутади.
Бироқ, бу ўзгаришнинг яна бир томони бор. Ушбу ақлли технологиялар барча соҳаларга кириб бориши билан киберхавфсизлик, шахсий маълумотларнинг махфийлиги, барқарорлик ва ишонч ҳар қачонгидан ҳам муҳимроқ бўлиб қолади. Шунинг учун ҳақиқий муваффақиятга энг кўп алгоритмлардан фойдаланадиганлар эмас, балки интеллектни фойдали, кириш мумкин, хавфсиз ва ишончли қила оладиган жамият эришади.
— Сиз Қозоғистон Президенти ҳузуридаги Сунъий интеллектни ривожлантириш кенгаши аъзосисиз. Бугунги кунда Қозоғистонда сунъий интеллектни ривожлантиришнинг қайси соҳаларига энг кўп эътибор қаратиш керак? Шунингдек, мамлакатимиз қайси соҳаларда халқаро бозорга чиқишга қодир ўз ечимларини ишлаб чиқиши мумкин?
— Менимча, Қозоғистон учун кейинги босқич шунчаки сунъий интеллектдан фойдаланишдан уни яратишга, шунингдек, синовдан амалий амалга оширишга ўтишни ўз ичига олиши керак. Бу жараённинг учта устуни бор.
Биринчиси - инсон капитали. Охир-оқибат, мамлакатлар график процессорлар билан эмас, балки улардан қандай фойдаланишни биладиган одамлар билан рақобатлашади. Қозоғистонга сунъий интеллектдан ҳақиқий муаммоларни ҳал қилиш учун қандай фойдаланишни тушунадиган тадқиқотчилар, муҳандислар, тадбиркорлар ва анъанавий саноат мутахассислари керак.
Иккинчиси — инфратузилма: ҳисоблаш қуввати, юқори сифатли маълумотлар, шунингдек, тадқиқотчилар, стартаплар, университетлар ва компаниялар аслида киришлари мумкин бўлган миллий моделлар ва платформалар. Қозоғистон ўзининг миллий ҳисоблаш инфратузилмаси, Alem.ai ва сунъий интеллект соҳасидаги миллий моделлари туфайли бу соҳада сезиларли ютуқларга эришди.
Учинчиси — саноат сунъий интеллектидир. Қозоғистон Силикон водийсида ёки Хитойда қилинаётган барча ишларни такрорлаши шарт эмас. Қозоғистонда қандай оптимал маълумотлар, тажриба, инфратузилма ёки саноат вазифалари мавжуд?
Бу борада кончилик ва металлургия саноати яққол мисолдир. Сунъий интеллектдан башоратли техник хизмат кўрсатиш, автоном операциялар, геологик моделлаштириш, хавфсизликни ошириш, энергияни оптималлаштириш ва саноат объектларини рақамли репликация қилиш учун фойдаланиш мумкин.
Имкониятларнинг яна бир муҳим соҳаси — энергетика сектори. Сунъий интеллект ишлаб чиқариш, талаб, тармоқлар ва мураккаб энергия тизимларини бошқариш учун ишлатилиши мумкин.
Қишлоқ хўжалиги — муҳим соҳалардан бири. Қозоғистоннинг кенг ҳудудини ҳисобга олган ҳолда, бу соҳада янги қадамлар қўйиш керак. Қозоғистон сунъий йўлдош тасвирлари, автоном технологиялар, об-ҳаво прогнози, сувдан фойдаланишни оптималлаштириш ва дала бошқарувининг замонавий усуллари соҳасида юқори талабга эга ечимларни ишлаб чиқишга қодир. Кейин у буларнинг барчасини бошқа мамлакатларга таклиф қилиши мумкин.
Логистика яна бир истиқболли соҳадир. Қозоғистоннинг Европа ва Осиё ўртасидаги географик жойлашуви ақлли логистика, мультимодал транспорт, темир йўл транспортини оптималлаштириш ва рақамли йўлакларни айниқса муҳим қилади.
Бугунги кунда асосий вазифа қиймат занжирини юқорига кўтариш, яъни дастурий таъминот хизматларини экспорт қилишдан интеллектуал мулк, АI платформалари ва саноатга йўналтирилган АI маҳсулотларини экспорт қилишгача.
— Май ойида бўлиб ўтган Сунъий интеллектни ривожлантириш кенгашининг иккинчи йиғилишида Президент Қасим-Жомарт Тоқаев сунъий интеллект соҳаси бўйича топшириқлар берди. Президентнинг топшириқларини амалга ошириш учун қандай аниқ қадамлар қўйилди? Ҳозирда қандай ташаббуслар ишлаб чиқилмоқда ва яқин келажакда қандай аниқ натижаларга эришилади?
— Аввало, битта муҳим фарқни таъкидламоқчиман. Кенгаш маслаҳат ва стратегик органдир. Унинг вазифаси устуворликларни аниқлаш ва ривожланиш йўналишини шакллантиришга ёрдам бериш учун давлат идоралари, саноат, академик доиралар вакиллари ва халқаро экспертларни бирлаштиришдир. Ишлар вазирликлар, университетлар, миллий компаниялар, стартаплар ва корхоналар томонидан амалга оширилади.
2026 йил 4 майда бўлиб ўтган Кенгашнинг иккинчи йиғилишида муҳокаманинг асосий йўналиши сунъий интеллект (AI) ни соф технологик мавзу сифатида кўриб чиқишдан уни иқтисодий унумдорликни ошириш воситаси сифатида кўриб чиқишга ўтди. Устувор соҳалар кончилик ва металлургия саноати, энергетика, қишлоқ хўжалиги ва логистика, шунингдек, рақамли репликация, саноат маълумотлари ва автоматлаштиришни ўз ичига олди. Мен ҳам ушбу муҳокамага ҳисса қўшиш имкониятига эга бўлдим.
Мен ўз ишимда асосан учта соҳага эътибор қаратаман. Биринчидан, биз умумий мақсадли AI дан "АI Х" моделига ўтишимиз керак, бу эса AI ни энергетика, телекоммуникация, ишлаб чиқариш, қишлоқ хўжалиги, молия, таълим ёки ҳукумат каби соҳаларга интеграция қилишни англатади. Ҳақиқий иқтисодий қиймат яна бир умумий мақсадли чатбот яратишдан эмас, балки маълум бир соҳага хос жараёнлар, маълумотлар, чекловлар ва иш оқимларини тушунадиган тизимлардан келиб чиқади.
Иккинчидан, лаборатория тадқиқотлари ва амалий қўллаш ўртасидаги тафовутни бартараф этишимиз керак. Тадқиқот, синов ёки прототип яратиш - бу фақат бошланиши. Бизга университетларга реал дунё маълумотлари билан ишлашга, компанияларга узоқ муддатли тадқиқотларни молиялаштиришга, стартапларга интеллектуал мулкни тижоратлаштиришга ва муваффақиятли прототипларни миллий миқёсда кенгайтиришга имкон берадиган механизмлар керак.
Учинчидан, мен Қозоғистон ўз салоҳиятини халқаро очиқлик билан бирлаштириши керак, деб ҳисоблайман. Бу иккаласи бир-бирини истисно қилмайди. Мамлакат сунъий интеллект соҳасидаги асосий технологияларни мустақил равишда тушуниш, мослаштириш ва амалга ошириш қобилиятига муҳтож ва дунёдаги энг яхши тадқиқотчилар ва компаниялар билан ҳамкорликни ўрнатиш ҳам муҳимдир.
Шу билан бирга, ушбу экотизимнинг бир қатор ўзига хос элементлари режалаштириш босқичидан ҳақиқий қўллаш босқичига ўтишни бошламоқда.
— 6G технологияси кўпинча мобил алоқа ривожланишининг кейинги босқичи сифатида таърифланади. Иқтисодиёт ва жамиятга аниқ таъсири нуқтаи назаридан, 6G имкониятларидан қайси бирини энг истиқболли деб ҳисоблайсиз? Улардан қайси бири Қозоғистон учун айниқса муҳим бўлиши мумкин?
— Аввало, мен 6G нинг асосий мақсади смартфонларнинг ишлашини тезлаштириш деган фикрга шубҳа қиламан. Алоқа тезлиги ошиши шубҳасиз, аммо иқтисодий нуқтаи назардан бу энг муҳим афзаллик бўлмаслиги мумкин. Бу ерда учта соҳа алоҳида аҳамиятга эга.
Биринчи жиҳат - ҳамма жойда мавжуд бўлган уланиш. Келажакдаги тармоқлар тобора кўпроқ ер усти мобил тармоқларини, сунъий йўлдошларни, ҳаво платформаларини ва бошқа алоқа тизимларини бирлаштиради. Бу, айниқса, Қозоғистон каби улкан мамлакат учун муҳимдир.
Иккинчи трансформация сенсор ва алоқа функцияларини интеграциялашни ўз ичига олади. Келажакдаги базавий станциялар фақат маълумотларни узатиш билан чекланиб қолмайди. Радио сигналларидан объектларни аниқлаш, уларнинг жойлашувини аниқлаш, атроф-муҳитни харитага тушириш ёки ҳаракатни кузатиш учун фойдаланиш мумкин. Бу Қозоғистон учун қишлоқ хўжалиги, тоғ-кон саноати, транспорт ва темир йўл соҳаларида, шунингдек, қувур линияси ва инфратузилма мониторинги ва катта ҳудудларда фавқулодда вазиятларга жавоб бериш операцияларида тегишли бўлиши мумкин.
Учинчи йўналиш - сунъий интеллект асосида нолдан бошлаб ишлаб чиқилган тармоқлар. Сунъий интеллект ҳозирда тармоқларда қўшимча оптималлаштириш воситаси сифатида ишлатилса-да, келажакда у тармоқ архитектурасининг ажралмас қисмига айланади. Тармоқлар талабни башорат қилади, ресурсларни тақсимлайди, аномалияларни аниқлайди ва хизматларни автоматик равишда мувофиқлаштиради. Бу, айниқса, миллионлаб қурилмалар, автоном транспорт воситалари, роботлар, дронлар, сенсорлар ва сунъий интеллект агентлари ўзаро таъсир қила бошлаганда жуда муҳимдир.
Агар мен Қозоғистон учун очиладиган имкониятлар ҳақида гапирадиган бўлсам, 6G технологияси фундаментал муаммони - нафақат алоқа, балки сунъий интеллектни ҳам бу улкан ҳудуднинг ҳар бир бурчагига етказиб бериш муаммосини ҳал қилишга ёрдам бериши мумкин. Бу смартфонларда алоқа тезлигини оширишдан кўра анча муҳимроқ ўзгариш бўлиши мумкин.
— Сунъий интеллект соҳасига тадқиқотчилар, муҳандислар ва тадбиркорларни жалб қилиш учун нима керак?
— Иқтидорли одамлар ўз салоҳиятларини тўлиқ рўёбга чиқара оладиган жойда қоладилар. Жаҳон даражасидаги тадқиқотчи шундай деб сўрайди: "Мен ҳисоблаш ресурсларига кириш имконига эга бўламанми? Мен энг яхши талабаларни жалб қила оламанми? Мен иқтидорли ҳамкасблар билан ишлай оламанми? Мен муҳим тадқиқотларни нашр қила оламанми? Мен ўз ғояларим асосида компания қура оламанми? Мен ҳақиқатан ҳам муҳим муаммоларни ҳал қила оламанми?". Мамлакатлар бундай қулай муҳитни яратиши керак.
Мураккаб муаммоларни ҳал қилиш учун университетларга кучли тадқиқотчилар, ғайратли талабалар, ҳисоблаш инфратузилмаси ва етарли даражадаги интеллектуал эркинлик керак. Университетлар қисқа муддатли лойиҳалар билан чекланиб қолмаслиги керак. Бироқ, университетлар алоҳида ишлай олмайди.
Компаниялар университетларга реал дунёдаги муаммолар ва реал дунёдаги маълумотлар тўпламларини тақдим этишлари керак. Энг самарали моделлар қаторига биргаликда молиялаштириладиган лабораториялар, саноат билан боғлиқ докторлик дастурлари, тадқиқотчилар алмашинуви ва узоқ муддатли тадқиқот ташаббуслари киради.
Технология трансфери муҳим рол ўйнайди. Агар профессор ёки талаба қимматли кашфиёт қилса, уларга патентлаш, лицензиялаш ёки стартап яратишнинг нисбатан осон йўли керак. Кўпгина муваффақиятли тадқиқот экотизимлари илмий нашр даражаси билан чекланган. Ва кейинги босқич учун венчур капитал керак. Бу, айниқса, тижоратлаштириш жараёни олти ой эмас, балки беш ёки ўн йил давом этиши мумкин бўлган "чуқур технологиялар" соҳасида муҳимдир.
Хусусан, истеъдодли шахслар глобал илмий ҳамжамият билан боғлиқликни ҳис қилишлари керак. Тадқиқотчилар чет элда вақт ўтказиш ва қайтиш имкониятига эга бўлишлари керак. Халқаро олимлар Қозоғистонда ишлаш имкониятига эга бўлишлари лозим. Стартаплар биринчи кундан бошлаб глобал мижозларга йўналтирилган бўлиши керак.
— Бугунги кунда дунё мамлакатлари ўзларининг АI моделлари ва ҳисоблаш инфратузилмасини ривожлантиришга ва технологик мустақилликка эришишга интилишмоқда. Ўрта катталикдаги иқтисодиёт дунёдаги энг йирик технология марказлари билан рақобатлаша оладими?
— Албатта, лекин бу нуқтаи назардан рақобат тушунчасини тўғри аниқлаш керак. Ўрта катталикдаги мамлакат учун АҚШ ёки Хитойдан кўпроқ маблағ сарфлаб, энг катта универсал моделни яратиш орқали ғалаба қозонишга уринмаслик яхшироқ бўлар эди. Бу мантиқсиз стратегия ва бунга эҳтиёж йўқ.
Технология тарихи кичик мамлакатлар маълум соҳаларга ихтисослашган ҳолда глобал миқёсда муҳим рол ўйнаши мумкинлигини бир неча бор исботлаган. Шунинг учун: “Биз дунёдаги энг катта АI моделини ярата оламизми?” деб сўраш тўғри эмас. Бунинг ўрнига: “Биз ноёб тажриба, маълумотлар ёки иқтисодий афзалликларга эга бўлган соҳаларда дунёдаги энг яхши АI тизимларидан бирини ярата оламизми?” деб сўрашимиз керак.
Мамлакат бир даражада очиқ технологиялардан фойдаланиши, бошқа томондан ўзининг суверен имкониятларини ривожлантириши, ҳисоблаш инфратузилмаси бўйича халқаро ҳамкорлар билан ҳамкорлик қилиши ва тадқиқот инвестицияларини чинакам рақобатбардош устунлик яратиши мумкин бўлган соҳаларга йўналтириши мумкин. Мен шунингдек, технологик суверенитетни чуқурроқ тушуниш керак, деб ҳисоблайман.
Суверенитет технологик изоляция дегани эмас, балки технологияларни танлаш қобилиятидир. Бундан ташқари, бугунги кунда ҳеч қандай муҳим сунъий интеллект экосистемаси якка ҳолда ривожлана олмайди. Яримўтказгичлар, булутли технологиялар, илмий тадқиқотлар, очиқ кодли моделлар ва малакали мутахассислар - буларнинг барчаси глобал ресурслардир. Қозоғистон аллақачон ушбу компонентларнинг бир қисмини яратмоқда: миллий сунъий интеллект моделлари, ҳисоблаш инфратузилмаси, Alem.ai, сунъий интеллект соҳасида ихтисослашган университет ва технологиялар экспорти секторини кенгайтириш.