Миллий статистика бюросининг маълумотларига кўра, Қозоғистонда шаҳар аҳолисининг улуши 2024–2026 йилларда айниқса тез ўсди. Агар тахминан 15 йил олдин бу кўрсаткич йилига 0,2–0,3 фоиз пунктга ошган бўлса, 2024 йилда ўсиш 0,5 фоизга, 2025 йилда эса 0,6 фоиз пунктга етди.
Қарағанди вилоятида шаҳар аҳолисининг улуши энг юқори
Республика аҳамиятидаги учта шаҳарни ҳисобга олмаганда, Қарағанди вилояти шаҳар аҳолисининг улуши бўйича етакчи ўринда туради. Бу ерда аҳолининг 82,8 фоизи шаҳарларда яшайди. 2026 йил 1 сентябрь ҳолатига кўра, вилоятда тўққизта шаҳар мавжуд.
Бу кўрсаткич вилоятда саноатнинг эрта ривожланиши билан боғлиқ. Бир вақтлар йирик конлар яқинида кончилик аҳоли пунктлари пайдо бўлган, кейинчалик улар шаҳарларга айланган.
Шаҳар аҳолисининг улуши юқори бўлган бешта ҳудудга Улитау (79,7%), Ақтўбе (76,7%), Павлодар (71,7%) ва Шарқий Қозоғистон (67,9%) вилоятлари ҳам киради. Саноат бу ҳудудлар иқтисодиётида муҳим рол ўйнайди. Қишлоқ хўжалиги устунлик қиладиган жанубий ҳудудларда шаҳар аҳолисининг улуши пастроқ. Масалан, Туркистон вилоятида аҳолининг 25,5 фоизи ва Алмати вилоятида 19,4 фоизи шаҳарларда яшайди.
Бироқ, Алмати вилояти учун кўрсаткич ҳақиқий вазиятни тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин. Вилоят Алмати шаҳрига яқин жойлашганлиги ва у билан яқин иқтисодий алоқаларга эга бўлганлиги сабабли, ҳудуд аҳолисининг бир қисми ҳар куни иш учун Алмати шаҳрига қатнайди. Бироқ, улар расман Алмати вилоятидаги аҳоли пунктлари аҳолиси ҳисобланади.
Қайси ҳудудларда шаҳар аҳолисининг улуши тез ўсиб бормоқда?
2010 йил ва 2026 йил сентябрь ойи бошидаги маълумотларни таққослаганда, шаҳар аҳолисининг улуши, айниқса, айрим шимолий ва ғарбий ҳудудларда сезиларли даражада ошди. Масалан, Қостанай вилоятида бу кўрсаткич 11,6 фоиз пунктга ўсиб, 64,2 фоизга етди. Ғарбий Қозоғистон вилоятида ўсиш — 11,3, Ақмола вилоятида — 10,7 ва Шимолий Қозоғистон вилоятида 10,1 фоиз пунктни ташкил этди.
2010 йилдан бери Қозоғистон аҳолиси чоракдан кўпроққа ошди. Бу ўсиш асосан шаҳар аҳолисининг кўпайиши ҳисобига содир бўлди. Бу даврда уларнинг сони 44,2 фоизга ўсиб, 13,2 миллион кишига етди, қишлоқ аҳолиси эса атиги 4,6 фоизга ўсди.
Аҳоли сони, айниқса, мамлакатнинг учта энг йирик шаҳрида сезиларли даражада ошди. Астана аҳолиси 2,5 бараварга, Алматида 60,2 фоизга ва Чимкентда 75,3 фоизга ошди. Бу аҳолининг йирик шаҳарларда тўпланганлигидан ва уларнинг иқтисодий ва ижтимоий марказлар сифатидаги аҳамияти ортиб бораётганидан далолат беради.
Шаҳар аҳолиси сони Мангистау вилоятида — 53, Туркистон вилоятида — 45,5, Атирау вилоятида — 44 ва Ақтўбе вилоятида 43,1 фоизга ошди.
Қишлоқ аҳолиси камаймоқда
2010 йилдан бери Қозоғистоннинг 20 та вилоятидан 10 тасида шаҳар аҳолисининг кўпайиши ва қишлоқ аҳолисининг камайиши кузатилмоқда. Бу тенденция, айниқса, шимолий ҳудудларда яққол кўриниб турибди. Масалан, Қостанай вилоятида қишлоқ аҳолиси 29,5 фоизга камайган, шаҳар аҳолиси эса 13 фоизга ошган. Шунга ўхшаш ўзгаришлар Қарағанди, Шимолий Қозоғистон ва Павлодар вилоятларида ҳам қайд этилган.
Қишлоқ аҳолисининг камайишининг сабабларидан бири аҳолининг йирик саноат марказлари ва мегаполисларга кўчиб кетишидир. Бунга ҳудудлардаги иқтисодий имкониятлар ва инфратузилмани ривожлантириш даражасидаги фарқлар ҳам таъсир кўрсатмоқда.
Миллий статистика бюросининг маълумотларига кўра, 2026 йилнинг биринчи ярмида 17 та вилоятдан фақат 2 тасида, республика аҳамиятидаги 3 та шаҳардан ташқари, кўчиб келганлар сони кўчиб кетганлардан ошиб кетган. Булар Алмати ва Ақмола вилоятлари. Бу шунингдек, ушбу ҳудудларнинг Алмати ва Астана шаҳарларига яқинлиги билан боғлиқ.
Мамлакатнинг 3 та энг йирик шаҳри ички миграциянинг асосий йўналишлари бўлиб қолмоқда. 2026 йил январь-июнь ойларида Астанага 89,9 минг киши келган. Уларнинг аксарияти Туркистон вилоятидан (9,5 минг), Алматидан (8,3 минг) ва Чимкентдан (5,8 минг) кўчиб келган. Бу даврда кўчиб кетганлар сони 15 та вилоятга келганлардан ошиб кетди. Энг катта фарқ Туркистон вилоятида қайд этилди. Бу ерда кўчиб кетганлар келганлардан 19,6 минг кишига кўпроқ бўлган. Жамбил вилоятида бу фарқ — 9,2 минг, Жетису вилоятида эса 5,7 минг кишини ташкил этди.
2050 йилга бориб, шаҳар аҳолисининг улуши 75 фоиздан ошиши мумкин
2022 йилда "Меҳнат ресурсларини ривожлантириш маркази" АЖнинг прогнозлаш ва тадқиқотлар бўлими Қозоғистонда демографик ўзгаришлар бўйича прогноз қилди. Ўша пайтдаги ҳисоб-китобларга кўра, шаҳар аҳолисининг улуши 2026 йилда — 63, 2029 йилда эса 63,9 фоизга етиши керак. Бироқ, бу кўрсаткич кутилганидан тезроқ ўсиб, 2026 йил сентябрида 64,2 фоизга етди.
Ҳозирги тенденцияларни ҳисобга олган янги прогнозга кўра, 2035 йилда Қозоғистон аҳолисининг 68,3 фоизи, 2040 йилда 70,6 фоизи ва 2050 йилда 75,2 фоизи шаҳарларда яшаши мумкин. Шаҳар аҳолиси ўсиши билан уй-жой, транспорт, коммунал хизматлар ва ижтимоий объектларга талаб ортади. Шунинг учун йирик шаҳарлар ортиқча юкланмаслиги учун шаҳарлар инфратузилмасини ривожлантириш, шунингдек, миграцияни самарали тартибга солиш зарур бўлади.
Прогнозга кўра, саноатлашган ҳудудларда шаҳар аҳолисининг сони ва улуши ўсишда давом этади. 2050 йилга бориб, Қарағанди вилоятида шаҳар аҳолисининг улуши — 94,8, Ақтўбе вилоятида — 92,6 ва Павлодар вилоятида 85,3 фоизга етиши мумкин.
Асосан қишлоқ аҳолиси яшайдиган ҳудудларда вазият бошқача бўлиши мумкин. Масалан, Алмати вилоятида шаҳар аҳолисининг улуши 2025 йилдаги 19,3 фоиздан 2050 йилда 16,9 фоизгача камайиши мумкин.
Туркистон вилоятида бу кўрсаткич 25,3 фоиздан 34,9 фоизгача ошиши кутилмоқда. Бундай ўзгариш ҳудудда қишлоқ хўжалигининг янада ривожланиши билан боғлиқ бўлиши мумкин.