Жанд шаҳрида Олтин Ўрданинг зарбхонаси фаолият юритган
QYZYLORDA. Кazinform — Қизилўрда вилоятининг Жалағаш тумани ҳудудида, Аққир қишлоғидан жанубда, Жанд шаҳрининг харобалари бор. У — Сирдарёнинг қуйи оқимида жойлашган, катта сиёсий, иқтисодий ва диний аҳамиятга эга бўлган ноёб ўрта аср шаҳри.
Тарихчи Дархан Илёсовнинг сўзларига кўра, Жанд шаҳри ёзма манбаларда тахминан Х асрда пайдо бўла бошлаган. Шаҳар Буюк Ипак йўлида, Хоразмдан Сарису ва Тўрғай орқали Ғарбий Сибир ва Марказий Қозоғистонга карвон йўллари туташган жойда жойлашган эди.
— Дастлабки даврда у Ўғуз хоқонлиги таркибидаги катта қалъа ва савдо нуқтаси бўлган. Бу тарихда машҳур Салжуқ империясининг ташкил топиши билан чамбарчас боғлиқ. Салжуқ беги бу шаҳарда исломни қабул қилган ва уни ўз давлатининг устунига айлантирган. Ҳатто Салжуқ давлатининг асосчиларидан бири Сулаймон Шоҳнинг қабри айнан шу Жанд тупроғида дафн этилганига оид далиллар мавжуд. ХIII аср бошларида (1220 йилда) Чингизхон қўшини Сирдарё бўйидаги шаҳарларга ҳужум қилганида, Жанд бошқа шаҳарларга қараганда катта вайронагарчиликдан қутулган. Мўғул қўмондони Жўжи хон шаҳарни тинч йўл билан босиб олди ва уни ўз қўшинининг бир қисмига айлантирди. Жанд ХIII-ХIV асрларда Олтин Ўрданинг Сирдарё бўйидаги энг йирик маъмурий ва иқтисодий маркази бўлган. Бу ерда Олтин Ўрда хонлари номидан пул (танга) зарб қилиш учун сарой қурилган. Бу шаҳарнинг давлат ичидаги молиявий ва стратегик қудратидан далолат беради, — деди тарихчи Дархан Илёсов.
Ўрта аср саёҳатчилари ва географлари Жандни гўзал, бой бозорга эга, меваларга тўла ва унумдор далаларга эга катта шаҳар сифатида таърифлашган.
Шаҳар Марказий Осиё, Эрон, Хитой ва Европадан келган савдогарлар учун матолар, кулолчилик, ипак ва чорвачилик маҳсулотларини алмашиш учун учрашув жойи бўлган. Археологик қазишмалар шуни кўрсатдики, кулолчилик, темир эритиш, заргарлик буюмлари ва суяк санъати юқори даражада ривожланган.
— Жанд Сирдарёнинг қуйи оқимида ислом маданиятининг асосий маркази бўлган. У ерда улуғвор масжидлар, мадрасалар ва катта кутубхоналар мавжуд эди. Шаҳар олимлари ўз номларига "ал-Жандий" қўшимчасини қўшишган. XIV аср охири ва XV аср бошларида Амир Темурнинг юришлари ва Сирдарё дарёсидан сувни бошқа ўзанга буриш Жанд иқтисодиётига катта зарба берди. Олтин Ўрда қулаганидан сўнг, ички низолар кучайди ва XVI асрга келиб шаҳар йўқ бўлиб, ташлаб кетилди. XX асрда Сергей Толстов бошчилигидаги Хоразм археологик ва этнографик экспедицияси шаҳар жойлашган жойда кенг кўламли тадқиқотлар олиб борди. Натижада, шаҳарни ўраб турган баланд деворлар ва миноралар, суғориш тизимлари, яъни ариқлар ва каналлар, Олтин Ўрда давридан қолган тангалар ва кулолчилик буюмлари қолдиқлари топилди. Бундан биз Жанд шаҳри шунчаки вайрон бўлган хароба эмас, балки қозоқ давлатчилиги шаклланишидан олдин Сирдарёнинг қуйи оқимидаги сиёсий ва маданий қудратга гувоҳлик берувчи тарихий ёдгорлик эканлигини кўрамиз, — дейди тарихчи.
Эслатиб ўтамиз, Манғистауда Рим даврига оид қадимий шаҳар топилди.
