Ёқилғи бозорида нималар бўляпти
ASTANА. Кazinform – Марказий Осиё мамлакатларида ёқилғи-мойлаш материаллари муаммоси кучаймоқда. Россиядаги нефтни қайта ишлаш заводларига ҳаво ҳужумларидан сўнг, минтақадаги бозор кескин ўзгарди. Қирғизистон ва Тожикистон каби бензин импортига боғлиқ бўлган мамлакатлар танқисликни бошдан кечираётган бир пайтда, Қозоғистон ва Ўзбекистонда нархлар ошди. Кazinform таҳлилий шарҳловчиси мамлакатда бензинга бўлган талаб ва ишлаб чиқариш балансини таҳлил қилди.
Бензин нархлари
Қозоғистонда ёқилғи нархларининг ўсиши июль ойида аниқ кўрина бошлади. Масалан, ўтган ҳафта Астанада АИ-92 бензинининг бир литри 244-245 тенгега сотилган бўлса, ўтган ҳафта у 247 тенге эди. Бу тенденция бошқа ҳудудларда ҳам давом этмоқда.
Миллий статистика бюросининг маълумотларига кўра, йил давомида ёқилғи нархи ўртача 15,6% га ошди: Павлодар вилоятида — 25,1%, Манғистау вилоятида — 16,4%, Астана шаҳрида — 18,9%, Алмати шаҳрида — 16%. Бу ўзгариш барча бензин маркаларига тааллуқлидир. Хусусан, АИ-92 бензини 15,2% га, АИ-98 бензини 14,1% га қимматлашди.
Сўнгги 5 йил ичида статистикада 15 фоизга ўсиш кузатилмади. Ҳатто талаб юқори бўлган 2016 ва 2021 йилларда ҳам нархларнинг ошиши 13,6 фоиздан ошмади. Фақат ўтган йили йиллик ўсиш 4,2% ни ташкил этди ва 2024 йилда у тахминан 2% да барқарорлашди.
Бундай ўзгаришнинг муҳим сабаби бор. Ўтган йили инфляция даражасини барқарорлаштириш мақсадида давлат ёқилғи нархларининг ошишига мораторий эълон қилди. Шунга кўра, нарх АИ-92 бензинининг бир литри учун 213-239 тенге ва дизел ёқилғиси учун 317-337 тенге миқдорида белгиланди. Шундай қилиб, Ҳукумат бозорни "мажбурий" ушлаб турди ва биз биламизки, ёқилғи қуйиш шохобчалари бензин нархини кўтара олмайди. Жорий йилнинг 1 апрелидан бошлаб чеклов расман тугади ва энди эркин бозор нархни тартибга солади. Ҳозирги вазиятда бу ёндашув қанчалик самарали эканлиги номаълум.
Мораторий тугаши билан Россия нефтни қайта ишлаш заводларига зарба берилди. Қўшни мамлакатнинг аксарият ҳудудларида ҳар бир бак учун 20-30 литрдан ортиқ бензин ва 40-60 литрдан ортиқ дизел ёқилғиси ажратилди. Канистрларда ёки бошқа идишларда ёқилғи қуйиш тақиқланди.
Бу Марказий Осиёга ҳам таъсир қилди. Россиянинг июль ойи охиригача ёқилғи экспортини вақтинча чеклаши бензин тақчиллигини ошириши аниқ. Чунки минтақадаги мамлакатлар Россиядан импорт қилинадиган ёқилғига боғлиқ. Масалан, Қирғизистон ёқилғисининг 90 фоизини, Тожикистон эса 84 фоизини олади. Ўзбекистон ҳам 2023 йилдан бери ички бозорини таъминлаш учун Россиядан бензин импорт қилиб келмоқда.
Ноқонуний ёқилғи савдоси: 20 кунда 112 тонна
Албатта, бу ваҳима нефтга бой Қозоғистон билан боғлиқ эмасдек туюлиши мумкин. Бироқ, воқеанинг кўплаб хавфли жиҳатлари бор.
Биринчидан, қўшни мамлакатларда бензин тақчиллиги туфайли ноқонуний ёқилғи ташиш кўпайиши мумкин. Шунинг учун Ҳукумат мавжуд бензинни назорат қилишга киришди. Мамлакатда бензин, дизель ёқилғиси ва айрим турдаги нефть маҳсулотлари экспорти вақтинча тақиқланди. Амалдаги талабга кўра, давлат чегарасидан фақат транспорт воситасининг оддий бакидаги ёқилғи билан ўтишга рухсат берилади. Шунда ҳам битта транспорт воситаси чегарадан кунига атиги бир марта ўтиши мумкин. Ёқилғини қўшимча бочкалар ва бошқа идишларда экспорт қилишга рухсат берилмайди. Бу ички бозорда ёқилғи захирасини сақлаш ва энергия хавфсизлигини таъминлашга қаратилган чорадир.
Ваколатли органлар чегара яқинида текширувлар ўтказишни ва ноқонуний ёқилғи савдосига қарши курашишни бошладилар. Масалан, июль ойининг бошидан бери чегарачилар ёқилғи ва мойлаш материалларини ноқонуний олиб киришга уринишнинг 1342 та ҳолатини аниқладилар. Атиги 20 кун ичида 112 тоннадан ортиқ ёқилғи ва мойлаш материаллари ноқонуний равишда экспорт қилинди.
Нефть ва газ саноати бўйича эксперт Асқар Исмаиловнинг сўзларига кўра, нефть маҳсулотлари бозоридаги қийинчиликларга қарамай, Қозоғистонда бензин ва дизель ёқилғиси тақчиллиги бўлмайди. Чунки махсус чекловлар ва маҳаллий нефтни қайта ишлаш заводларининг қуввати ички бозорни ёқилғи билан таъминлашга қодир.
– Қозоғистондан нефть маҳсулотлари экспортига тақиқ ички бозорни зарур миқдорда ёқилғи билан таъминлаш имконини беради. Ҳозирда маҳаллий нефтни қайта ишлаш заводлари мамлакатнинг асосий эҳтиёжини қондиради. Бироқ, агар Россияда ёқилғи таъминоти пасайишда давом этса, муқобил таъминот нархи ошиши ва нархларга таъсир қилиши мумкин, – дейди у.
Нефтни қайта ишлаш қуввати ошади
Энергетика вазирлиги тақдим этган маълумотларга кўра, Қозоғистонда учта асосий нефтни қайта ишлаш заводи фаолият юритади: Атирау нефтни қайта ишлаш заводи, Павлодар нефть-кимё заводи, Чимкент нефтни қайта ишлаш заводи — «ПетроҚазақстан Ойл Продактс» МЧЖ. Бундан ташқари, Ақтауда «CaspiBitum» МЧЖ мавжуд. Уларнинг умумий нефтни қайта ишлаш қуввати йилига тахминан 18,5 миллион тоннани ташкил этади. Бундан ташқари, 2025–2040 йилларда нефтни қайта ишлаш саноатини ривожлантириш концепцияси доирасида нефтни қайта ишлаш ҳажми ошади.
– Концепция нефтни қайта ишлаш қувватини йилига 18 миллион тоннадан 29,2 миллион тоннагача оширишни («CaspiBitum» МЧЖ қуввати 1 миллион тоннадан 1,5 миллион тоннагача оширилди), шунингдек, мавжуд нефтни қайта ишлаш заводларини кенгайтириш ва янги нефтни қайта ишлаш ва нефть-кимё заводларини қуриш самарадорлигини ўрганишни назарда тутади. Лойиҳаларнинг аниқ параметрлари техник-иқтисодий асослаш ва тегишли инвестиция қарорлари асосида аниқланади, – дейилади вазирлик хабарида.
Вазирликнинг жавобини умумлаштириш учун келгуси йилларда Атирау нефтни қайта ишлаш заводининг қувватини йилига 5,5 миллион тоннадан 6,7 миллион тоннагача, Павлодар нефть-кимё заводининг қувватини 5,5 миллион тоннадан 9 миллион тоннагача ва Чимкент нефтни қайта ишлаш заводининг қувватини йилига 6 миллион тоннадан 12 миллион тоннагача ошириш режалаштирилган.
Шу муносабат билан нефть соҳаси эксперти Нурлан Жумағулов бензин сифати ва стандартлари бўйича ўз фикрини билдирди. Унинг сўзларига кўра, маҳаллий нефтни қайта ишлаш заводлари модернизация жараёнида ёқилғи сифатидаги тафовутни бартараф этишлари керак. Гап Евро-5 стандарти ҳақида кетмоқда. Қозоғистон ўзининг нефтни қайта ишлаш заводларини модернизация қилиш орқали Евро-5 стандартига эришишни мақсад қилган бўлса-да, заводлардаги маҳсулотларнинг аксарияти ҳали ҳам Евро-4 стандартига мувофиқ ишлаб чиқарилади. Бунинг сабаби, заводлар юқори октанли АИ-92 ва АИ-95 бензинларини ишлаб чиқариш учун махсус қўшимчалардан фойдаланишга мажбур.
Экспертнинг сўзларига кўра, автомобилчилар ёқилғи тақчиллиги ҳақида хавотирланишлари учун ҳеч қандай сабаб йўқ ва стандартлар масаласи ишлаб чиқариш ҳажмига таъсир қилмайди. Маҳаллий ишлаб чиқариш бензинга бўлган талабни тўлиқ қондиришга қодир. Бундан ташқари, Энергетика вазирлиги ёқилғи қуйиш шохобчаларида чакана нархларни доимий равишда кузатиб боради. Агар қоидабузарликлар аниқланса, ваколатли органларга тегишли маълумотларни тезкор тақдим этиш механизми тақдим этилади.
Асосий янгилик шундаки, Қозоғистон нефтни чуқур қайта ишлашга қизиқиш билдирмоқда. Ўтган йили мамлакатдаги 3 та нефтни қайта ишлаш заводида нефтни қайта ишлашнинг ўртача чуқурлиги 87,4% дан 90% гача ошди. Хусусан, Атирау нефтни қайта ишлаш заводида бу кўрсаткич 85% дан 88% гача, Чимкент нефтни қайта ишлаш заводида 86% дан 88% гача ва Павлодар нефт-кимё заводида 91% дан 94% гача ошди.
Шунинг учун, 2024 йилга нисбатан, 2025 йилда бензиннинг йиллик ишлаб чиқарилиши 5,7 миллион тоннани (ўсиш - 107%), дизель ёқилғиси ишлаб чиқариш эса 6,1 миллион тоннани (116%) ташкил этди.
2026 йил охирида ишлаб чиқариш ҳажми рекорд ўрнатиши мумкин. Бундан ташқари, вазирлик нефтни қайта ишлашнинг ўртача чуқурлигини 94% га етказишни режалаштирмоқда.
Эксперт Асқар Исмаиловнинг сўзларига кўра, ички бозорни бензин билан таъминлашнинг яна бир йўли мавжуд. Улардан бири хом нефтни хорижда қайта ишлаш ва кейин тайёр нефть маҳсулотларини мамлакатга қайтариб импорт қилишдир.
– Амалдаги қонунчилик хом нефтни қайта ишлаш учун чет элга юбориш ва кейин тайёр маҳсулотни мамлакатга қайтариш имконини беради. Бу механизм ҳали қўлланилмаган, аммо агар керак бўлса, бу бозорни барқарорлаштиришнинг бир усули бўлиши мумкин. Бундан ташқари, Хитойнинг ғарбий минтақаларидаги нефтни қайта ишлаш заводларининг қуввати етарли, – деди эксперт.
Авиация ёқилғиси хавотирга солмоқда
Экспертлар агар ҳақиқий танқислик бўлса, бу авиация ёқилғиси йўналиши бўлиши мумкинлигини яширишмади. Қозоғистон авиация ёқилғисининг 40 фоизини — 400-500 минг тоннани — Россиядан импорт қилади. Фақат июнь ойида авиация ёқилғисига эҳтиёж 110 минг тоннани ташкил этди, мамлакатда ишлаб чиқарилган ҳажм эса атиги 73,4 минг тоннани ташкил этди. Агар йиллик ҳажмга назар ташласак, вазият янада қийинроқ: саноат йилига 1,2 миллион тонна ёқилғига муҳтож, йиллик ишлаб чиқариш ҳажми эса атиги 750-760 минг тоннани ташкил қилади.
Нефть ва газ кимёси соҳаси бўйича эксперт Абзал Наримбетовнинг сўзларига кўра, Россия авиация ёқилғиси экспортини чекламаса ҳам, биз учун муқобил ёндашувни кўриб чиқиш муҳимдир.
– Нефть маҳсулотлари, айниқса, биз тарихан Россиядан импорт қиладиган реактив ёқилғи танқислиги ҳали ҳам мавжуд. Ўтган йилдан бошлаб биз Хитойдан импорт қила бошладик, чунки биз қувват етишмаслигини қандайдир тарзда қоплашимиз керак, — деди эксперт.
Агар ушбу турдаги ёқилғи учун импорт тўсиғи мавжуд бўлса, муаммо янада мураккаблашади. Биринчидан, Қозоғистон авиация ёқилғисини импорт қилувчи мамлакатларни излашга мажбур бўлади. Иккинчидан, бошқа мамлакатлардан ташиладиган нефть маҳсулотлари қимматлашиши мумкин. Учинчидан, бу авиачипталар нархига таъсир қилиши мумкин.
Давлат ҳозирда юзага келиши мумкин бўлган тафовутни ҳал қилмоқчи. Яқинда «ҚазТрансОйл»нинг Грузиядаги активи — Батуми нефть терминали — Европа заводларида ишлаб чиқарилган JET A1 авиация керосинини қайта ишлашни бошлади. Дастлабки 10 минг тонна ёқилғи Европадан Қора денгиз орқали юк терминалига кема орқали етказиб берилди. Яқин келажакда у Қозоғистонга жўнатиш учун темир йўл цистерналарига юкланади. Бу йўналиш Европадан Қозоғистонга Ўрта йўлак орқали ёқилғи етказиб беришнинг асосий таянч нуқтасига айланади.
Шубҳасиз, маҳаллий нефтни қайта ишлаш заводлари ички бозорни тўлиқ таъминлаш имкониятига эга. Ҳукумат талаб ва ишлаб чиқариш ҳажмларини кузатиб бормоқда. Ҳатто мамлакат захиралари қўшни давлатларга ёрдам кўрсатиш учун етарли бўлиши тахмин қилинмоқда.
