Янги Солиқ кодексидаги асосий ўзгаришлар қандай

ASTANА. Кazinform – 2026 йил 1 январдан бошлаб мамлакатда янги Солиқ кодекси кучга киради. Ҳужжат солиққа тортишга ёндашувни тубдан ўзгартиради. Шунингдек, у солиқ маъмуриятчилигини соддалаштиради ва бизнес ва жисмоний шахслар учун рақамли хизматларни жорий этади.

Асосий ўзгаришлар

— Корпоратив даромад солиғи 20 фоиз миқдорида қолади, аммо табақалаштирилган тарзда қўлланилади:

1. банклар ва ўйин бизнеси учун — 25 фоиз;
2. ижтимоий сектор ташкилотлари учун — 2026 йилда — 5 фоиз, 2027 йилда — 10 фоиз;
3. қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчилари учун — 3 фоиз (пасайтирилган ставка сақланиб қолади).

— Қўшилган қиймат солиғи 16 фоизгача оширилади. Дори-дармонлар ва тиббий хизматлар учун қуйидаги пасайтирилган ставка белгиланади:

1. 2026 йилда — 5
2. 2027 йилда — 10 фоиз.
3. Бепул тиббиёт, ижтимоий суғурта, китоб нашриёти ва археологик ишлар эса қўшилган қиймат солиғидан озод қилинади.

— Шахсий даромад солиғи прогрессив тизимга ўтказилади. 8500 БҲМ (йилига тахминан 34 миллион тенге) дан ортиқ даромадга 15 фоизли ставка қўлланилади. Дивидендлар учун ҳам прогрессив солиқ шкаласи жорий этилади. Шу билан бирга, пенсия тўловлари учун солиқ имтиёзлари сақланиб қолади.

— Қўшимча акциз солиғи (10%) жорий этилади, Қимматбаҳо маҳсулотларга:

1. 75 миллион тенгедан ортиқ қийматдаги енгил автомобиллар учун;
2. 100 миллион тенгедан ортиқ қийматдаги кемалар учун;
3. 1 литри 500 минг тенгедан ортиқ қийматдаги алкоголь учун;
4. 10 минг тенгедан ортиқ қийматдаги сигаретлар учун.

Агар кўчмас мулкнинг умумий қиймати 450 миллион тенгедан ошса, мулк солиғи ошади.

Солиқ маъмуриятчилигининг хизмат кўрсатиш модели жорий этилмоқда

Маъмуриятнинг асосий эътибори рўйхатдан ўтишдан бошлаб “молиявий қўллаб-қувватлаш”ни жорий этишгача бўлган барча босқичларда бизнесни қўллаб-қувватлашга қаратилган. Бунга турли интернет платформаларида солиқ электрон хизматларини ривожлантириш катта ёрдам беради.

— Солиқ маъмуриятчилигининг ҳар бир босқичида чора-тадбирлар кўрилади. Чора-тадбирлар асосан мулоҳаза юритиш ва маслаҳат бериш билан боғлиқ. Масалан, бундай хизматлар солиқ декларациясини тўлдиришда тақдим этилади. Бу имконият солиқ назорати шаклида қўлланилади ва солиқ тўловчига хатолардан қочишга ёрдам беради. Кейинги босқичларда турли хил хизматлар ҳам тақдим этилади. Улар қўшимча консалтинг хизматлари ва бухгалтерларга мурожаат қилмасдан солиқларни осон тўлаш имконини беради, — деди Молия вазири ўринбосари Ержан Биржанов.

Фото: freepik.com

ҚҚС тўловчисини рўйхатдан ўтказиш

ҚҚС тўловчиси сифатида рўйхатдан ўтишда менежер учун Digital ID (Face ID) орқали аутентификациядан ўтиш мажбурий бўлади. Бу дастлабки босқичда сохта электрон счёт-фактураларнинг берилишини олдини олади. Бундан ташқари, ҚҚС тўловчиси сифатида рўйхатдан ўтгандан сўнг, солиқ тўловчи ҚҚС ахборот тизимидан тўғри фойдаланиш, ҚҚС методологиясининг асосий тушунчалари, ҚҚС муддатлари ва декларацияларни топшириш муддатлари каби баъзи асосий кўникмаларни ўрганиши керак бўлади.

Солиқ ҳисоботлари оптималлаштирилади

Умуман олганда, 2009 йилдан ҳозирги кунгача солиқ ҳисоботлари шакллари сони 44 фоизга ёки 70 тадан 41 тагача қисқартирилди. Энди улар 28 тагача камайди. Бироқ, солиқ имтиёзларини қўллашда тўлдириш учун ҳисоботларга мажбурий майдонлар қўшилди. Агар мажбуриятлар миқдори 1 миллион тенгедан ошмаса, мол-мулк солиғи ва ер солиғи бўйича жорий тўловларни ҳисоблаш бекор қилинди. Агар тўловлар миқдори 1 миллион тенгедан кам бўлса, солиқ тўловчи йил охирида фақат бир марта декларация топширади ва тегишли тўловни амалга оширади.

Транспорт воситалари солиғи бўйича ҳисоботлар ва декларацияларни топшириш бекор қилинди. Ҳисоблаш йўл ҳаракати полицияси маълумотларига мувофиқ амалга оширилади.

Шунингдек, муҳим янгиликлардан бири солиқ ҳисоботини топширмаганлик учун "жарималар"дан воз кечишдир. Агар солиқ тўловчи декларацияни топширмаса, декларация 0 кўрсаткичи билан топширилган деб ҳисобланади. Солиқ тўловчи қўшимча солиқ ҳисоботи шаклини топшириш ҳуқуқини сақлаб қолади. Шунга кўра, ҳисоботни ўз вақтида топширмаганлик учун маъмурий жавобгарлик бекор қилинади.

Солиқ рискларини бошқаришнинг янги модели

Солиқ рискларини бошқариш тизими фискал маъмуриятнинг муҳим таркибий қисмларидан биридир. Мавжуд рискларни бошқариш тизими бизнес томонидан кўплаб саволларни туғдиради. Қўлланилган мезонлар, уларнинг махфийлиги ҳақида шикоятлар бўлган. Шу муносабат билан ёндашувлар қайта кўриб чиқилди. Аввало, рискларни бошқариш тизимига ёндашув ўзгарди. Янги Солиқ кодекси солиқ тўловчиларни хавф тоифаларига таснифлашни бекор қилди. Энди Давлат даромадлари қўмитаси солиқ тўловчининг кундалик ҳаётнинг барча босқичларида, рўйхатдан ўтишдан тортиб тугатиш жараёнигача юзага келиши мумкин бўлган хавфлар реестрини шакллантириш бўйича ишларни бошлади.

Коллаж: Kazinform/ Canva

Мажбурий ундириш

Солиқ қарзларини мажбурий ундириш усуллари сезиларли даражада қайта кўриб чиқилди. Агар ҳозирда солиқ қарзлари 6 БҲМ дан, ижтимоий трансфер қарзлари эса 1 тенгедан ундирилса, энди бу лимитлар мос равишда 20 ва 6 БҲМгача оширилди. 20 БҲМгача фақат солиқ қарзлари пайдо бўлганлиги ҳақида билдиришнома юборилади ва фақат жарима ундирилади. Бошқа усуллар ва чоралар қўлланилмайди.

20 БҲМдан 45 БҲМгача бўлган қарзлар бўлса, билдиришнома юборилади, қарз тўланмаган тақдирда солиқ қарзлари суммаси бўйича харажатлар операциялари тўхтатилади ва шундан кейингина (қарзни мустақил равишда тўлай олмаган тақдирда) инкасса буйруқлари берилади.

45 БҲМдан ортиқ қарзлар бўлса, мол-мулкни рўйхатга олиш ва сотиш ҳамда қарздорлардан ундириш тартиби қўлланилади.

Агар қарздорлик 27 000 БҲМдан ошса ва қарз 3 ой давомида тўланмаган бўлса, юридик шахснинг биринчи раҳбарининг мамлакатдан чиқишига суд қарори асосида чеклов қўйилади. Ушбу янгилик 2026 йил 1 июндан кучга киради.

Қарзларни бўлиб-бўлиб тўлаш

Янги кодекс, бизнесни қўллаб-қувватлашнинг яхши чораси сифатида, 1500 БҲМ (5,9 миллион тенге) гача солиқ қарздорлиги бўлган солиқ тўловчилар учун мол-мулк гарови ва банк кафолатисиз 1 йилгача муддатга муддатни узайтириш ёки бўлиб-бўлиб тўлашни назарда тутади. Бу қарздорга гаровни ва унинг мажбурий суғуртасини баҳолашдан озод қилиш, шунингдек, тўловларни бўлиб-бўлиб амалга ошириш имконини беради. Бундан ташқари, горизонтал мониторинг иштирокчисига мол-мулк гарови ва банк кафолатисиз 12 ойдан ошмайдиган муддатга кечиктириш (бўлиб-бўлиб тўлаш) берилади. Бундай солиқ тўловчилар учун мезонлар Молия вазирлигининг буйруғи билан тасдиқланган.

Фото: Меҳат ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш вазирлиги

Солиқни текшириш

Солиқни текшириш учун режалаштирилган текширувлар мавжуд эмас. Текширувларни тайинлаш солиқ тўловчининг фаолиятини таҳлил қилиш натижаларига кўра, Маъмурий процедура кодекси доирасида дастлабки эшитиш тартиби билан амалга оширилади. Кичик бизнес субъектлари учун солиқ текширувларини тўхтатиб туриш  2 тагача чекланган. Ушбу чоралар текширувлар давомийлигини минималлаштириш имконини беради. Бундан ташқари, солиқ текширувлари электрон форматга ўтказилди. Фақат кўрсатма нақд пулда берилади ва солиқ тўловчининг инспектор билан ўзаро алоқаси солиқ тўловчининг идораси орқали амалга оширилади.

Солиқ маъмуриятчилигини "янги саҳифадан" амалга ошириш

Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаевнинг янги Солиқ кодексини жорий этиш бўйича тезкор чора-тадбирлар доирасидаги топшириқларини бажариш мақсадида 2026 йил 1 январдан бошлаб микро ва кичик бизнесга нисбатан солиқ маъмуриятчилигини "янги саҳифадан" амалга ошириш режалаштирилган. Шу билан бирга, тадбиркорларни қўллаб-қувватлаш учун қуйидаги чоралар амалга оширилади:

• баъзи ҳолатлар бундан мустасно, 2026 йил 1 январгача бўлган солиқ даврлари учун камерал назорат ва солиқ текширувлари бекор қилинади;
• 2026 йил 1 январгача бўлган солиқ даврлари учун битимлар ҳақиқий эмас деб топилади ва рўйхатдан ўтказиш (қайта рўйхатдан ўтказиш) учун судга даъво аризаларини бериш тўхтатилади;
• ходимлар назоратини амалга оширмасдан тадбиркорлик субъектларини тугатишнинг соддалаштирилган тартиби жорий этилади;
• солиқ ҳисоботларини тақдим этмаган ва ҚҚСни мажбурий рўйхатдан ўтказиш тартибини бузган шахслар маъмурий жавобгарликдан озод қилинади;
• 2026 йил 1 апрелгача солиқлар ва тўловлар бўйича фоизлар ва жарималар асосий қарзни тўлашда ҳисобдан чиқарилади.

Эслатиб ўтамиз, 2026 йилда автоматлаштирилган "солиқ ҳамёни" ишга туширилади.