Янги сабзавот омборлари Қозоғистон бозорларига қандай таъсир қилди

Дефицитдан профицитгача

Қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сақлаш учун замонавий омборларнинг йўқлиги, айниқса, коронавирус пандемияси даврида сезиларли бўлди. Халқаро савдо ва логистика занжирларининг узилиши кўплаб мамлакатларнинг озиқ-овқат хавфсизлигига жиддий таҳдид солди.

2020-2021 йиллар қиши етарли озиқ-овқат захиралари ва замонавий сақлаш инфратузилмасига эга бўлмаган мамлакатларнинг қанчалик заиф эканлигини аниқ кўрсатди. Пандемия озиқ-овқат мустақиллиги ташқи таъминотга боғлиқ бўлмасдан, ички бозорни ўз маҳсулотлари билан таъминлаш имкониятини англатишини кўрсатди.

Сақлаш объектларининг етишмаслиги ва уларнинг катта қисмининг эскириши туфайли Қозоғистонда ҳар йили йиғиб олинган маҳсулотнинг 40 фоизигача ёки тахминан 3,5 миллион тоннаси бузилиб кетарди. Мамлакатда ҳар йили 8 миллион тоннадан ортиқ сабзавот ва картошка етиштирилса-да, ўша пайтда сабзавот сақлаш объектларининг умумий сиғими атиги 1,7 миллион тоннани ташкил этган. Натижада, бозорда мавсумий нархлар кескин ўзгариб турди ва қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчилари катта зарар кўрдилар.

Давлат раҳбарининг топшириғига биноан сақлаш инфратузилмасини ривожлантириш бўйича кенг кўламли дастур ишга туширилди. Мавжуд сақлаш объектларини инвентаризация қилгандан сўнг, Ҳукумат 2021-2025 йилларга мўлжалланган сабзавот сақлаш объектларини қуриш ва модернизация қилиш бўйича комплекс режани тасдиқлади. Ушбу ҳужжат доирасида янги объектларни қуриш харажатларининг катта қисмини қоплашни ўз ичига олган кенг кўламли давлат ёрдами чоралари кўрилди.

Дастурни амалга ошириш давомида умумий сақлаш сиғими 946,4 минг тонна бўлган 132 та мева-сабзавот омбори фойдаланишга топширилди. Бу дастлабки режадан ҳам юқори. Хусусан, 2025 йилда режалаштирилган 236,3 минг тонна ўрнига 286,7 минг тонна янги сақлаш сиғими ишга туширилди ва режа 121% га бажарилди.

Қишлоқ хўжалиги вазирлиги маълумотларига кўра, бугунги кунда Қозоғистонда умумий сиғими 2,557 миллион тонна бўлган 942 та мева-сабзавот омбори фаолият юритмоқда. Энг йирик сақлаш омборлари Павлодар, Жамбил, Қарағанди, Туркистон ва Алмати вилоятларида жойлашган. Бу ҳудудлар анъанавий равишда картошка, сабзавот ва мева ишлаб чиқариш бўйича етакчи ўринларда туради.

Вазирлик маълумотларига кўра, мамлакатда мавсумдан ташқари даврда ички бозорни мева-сабзавот маҳсулотлари билан узлуксиз таъминлаш учун тахминан 2,5 миллион тонна сақлаш жойи керак. Шундай қилиб, мавжуд сақлаш инфратузилмаси умумий тахминий эҳтиёжларни қондиради.

Бироқ, керакли сақлаш ҳажмига эришиш нархлар автоматик равишда барқарорлашишини англатмайди. Омборларнинг сиғимидан ташқари, уларнинг техник жиҳозланиши, ихтисослашуви, маҳсулот тарқатиш тизимининг самарадорлиги ва етказиб бериш логистикаси ҳам бозорнинг узлуксиз таъминланишини таъминлашда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Шунинг учун, қурилиш дастури тугагандан сўнг, омборлар сонини кўпайтиришга эмас, балки улардан самарали фойдаланиш ва бозорга реал таъсир кўрсатишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Амалдаги дастурнинг асосий мақсадларига эришилганлиги сабабли, сабзавот омборларини қуриш бўйича алоҳида комплекс режа 2030 йилгача ишлаб чиқилмайди. Шунга қарамай, соҳага инвестицияларни жалб қилиш бўйича давлат томонидан қўллаб-қувватлаш давом этади.

Ҳозирда фермерлар "1000 тонна сиғимга эга картошка ва сабзавот омборларини қуриш ва кенгайтириш" лойиҳаси доирасида қурилиш харажатларининг 40-50 фоизигача инвестиция субсидияларини олишлари мумкин.

Бундан ташқари, Шимолий Қозоғистон вилояти тажрибасини тарқатиш дастури қўллаб-қувватлаш механизмларидан бири бўлиб қолади. Ушбу дастур доирасида инвесторларга ижтимоий-тадбиркорлик корпорациялари орқали сабзавот омборларини қуриш учун имтиёзли молиялаштириш таклиф этилади. Кредитлар 10 йилгача бўлган муддатга йиллик 2,5 фоизли фоиз ставкаси билан берилади.

Ҳамма омборлар бир хил эмас

Қозоғистон картошка ва сабзавот етиштирувчилар уюшмаси раиси Байжан Уалхановнинг сўзларига кўра, сўнгги йилларда мамлакатда сабзавот маҳсулотларини сақлаш масаласи сезиларли даражада тартибга солинган. Бироқ, бу вазиятни фақат омборларнинг умумий сақлаш сиғими билан баҳолаш нотўғри.

— Ўтган йили Қозоғистонда тахминан 3 миллион тонна картошка етиштирилган. Сабзавот омборларининг умумий сиғими ҳам бу ҳажмга яқин. Бир қарашда кўрсаткичлар идеал кўринади. Бироқ, чуқурроқ ўргансак, омборларнинг техник жиҳозлари ва мақсади бошқача эканлигини кўрамиз, — дейди эксперт.

Унинг сўзларига кўра, замонавий сабзавот омборларининг баъзилари ички бозорни янги маҳсулотлар билан таъминлаш учун эмас, балки картошкадан юқори қўшимча қийматга эга картошка, чипс ва бошқа маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган қайта ишлаш корхоналарининг эҳтиёжларини қондириш учун мўлжалланган. Шунинг учун омборларнинг умумий сақлаш сиғими мамлакатнинг мавсумдан ташқари сабзавотларга бўлган реал талабини қондириш имкониятини тўлиқ акс эттирмайди.

Байжан Уалхановнинг сўзларига кўра, замонавий омборлар етарли бўлса ҳам, ёз ойларида импортдан бутунлай воз кечиш имконсиз ва иқтисодий жиҳатдан фойдасиз.

— Қозоғистон бир нечта иқлим зоналарида жойлашган. Ўтган йилги картошка ёзга келиб аста-секин сифати ва таъмини йўқотади. Бу даврда бозорга мамлакатнинг жанубий ҳудудларидан ва қўшни давлатлардан янги қазиб олинган картошка киради. Уларга талаб ҳар доим юқори. Шунинг учун бунга қарши курашишнинг ҳожати йўқ. Ёз давомида эса картошкани сақлаш учун совутиш тизими ва махсус газ муҳити керак. Бизда электр энергияси нархлари юқори бўлгани учун бундай маҳсулотларнинг нархи ҳам анча юқори, — дейди Қозоғистон картошка ва сабзавот етиштирувчилар уюшмаси раиси.

Унинг сўзларига кўра, озиқ-овқат хавфсизлигини мустаҳкамлашнинг кейинги босқичи янги омборлар қуришга эмас, балки қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлашни ривожлантиришга, маҳаллий уруғлик ишлаб чиқаришни яхшилашга ва импорт ва экспорт оқимларини назорат қилиш тизимини самаралироқ қилишга қаратилган бўлиши керак.

Сақлаш қувватлари нархларга қандай таъсир қилди

Мамлакат сабзавотларни сақлаш қувватларига бўлган умумий эҳтиёжни қондирган бўлса-да, мавсумий нархларнинг ўзгаришини тўлиқ бартараф этиш ҳали ҳам мумкин эмас. Қозоғистон Республикаси Савдо ва интеграция вазирлигининг маълумотларига кўра, замонавий мева-сабзавот омборлари озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашнинг муҳим механизми бўлса-да, улар нархларнинг тўлиқ барқарорлигини кафолатлай олмайди.

Мавсумий бўлмаган даврда бозор ҳолатига бир вақтнинг ўзида бир нечта омиллар таъсир қилади. Буларга ўтган йилги захираларнинг камайиши, янги маҳсулотлар келгунга қадар таъминотнинг камайиши, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг мавсумийлиги, йиғиб олинган маҳсулотлар ҳажми, об-ҳаво шароити, жаҳон бозоридаги вазият, валюта курсларининг ўзгариши ва сақлаш ва транспорт харажатларининг ошиши киради.

Шунга қарамай, янги замонавий омборларнинг ишга туширилиши сезиларли натижалар берди. Улар қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг йўқотилишини камайтириш, уларнинг сақлаш муддатини узайтириш ва бозорга сабзавот маҳсулотларининг бир хил етказиб берилишини таъминлаш имконини беради. Натижада, мавсумий бўлмаган даврда нархларга босим бироз камайди.

Шундай қилиб, сақлаш инфратузилмасини ривожлантириш ички бозорни барқарорлаштиришга ҳисса қўшадиган муҳим омиллардан бирига айланди. Бироқ, нархлар динамикаси ҳали ҳам ишлаб чиқариш ҳажми, об-ҳаво, импорт таъминоти, логистика ва сақлаш харажатлари ва жаҳон бозоридаги вазиятга бевосита боғлиқ.

— Миллий статистика бюросининг маълумотларига кўра, 2026 йил бошидан бери ижтимоий аҳамиятга эга озиқ-овқат маҳсулотлари нархлари индекси 101,9 фоизни ташкил этди. Шу билан бирга, ушбу тоифадаги товарлар нархларининг ўсиш суръати тўрт баравардан кўпроққа камайди ва 2025 йилнинг мос давридаги 7,6 фоиз ўрнига 1,9 фоизни ташкил этди, — деб хабар берди Савдо ва интеграция вазирлиги Кazinformнинг расмий сўровига жавобан.

Фермерлар нима дейишади

Соҳа вакилларининг баҳоси давлат идораларининг хулосаларига мос келади. Уларнинг фикрича, янги сабзавот омборлари бозор ҳолатини сезиларли даражада яхшилаган бўлса-да, улар мавсумий нархларнинг ўзгарувчанлиги муаммосини тўлиқ ҳал қилмаган.

Қарағанди вилоятидан келган агро-тадбиркор Александр Матвиенконинг сўзларига кўра, бугунги кунда сабзавот омборлари жадал қурилмоқда. Аввало, давлат томонидан қўллаб-қувватлаш бунга ижобий таъсир кўрсатди.

— Ҳозир сабзавот омборини қуриш жуда фойдали. Агар объект совутиш ускуналари билан жиҳозланган бўлса, давлат қурилиш харажатларининг 50 фоизини, агар бундай ускуналар бўлмаса, 40 фоизини субсидиялайди. 2021 йилдан бери Ақмола, Павлодар ва Қарағанди вилоятларида қурилиш ишлари жадал олиб борилмоқда. Лойиҳалар кўлами ҳар бир фермер хўжалигининг имкониятларига боғлиқ. Масалан, биз ҳозирда учта сабзавот омборини қурмоқдамиз: иккитаси 6,5 минг тонна ва биттаси 22 минг тоннага мўлжалланган, — дейди фермер.

Унинг сўзларига кўра, замонавий омборлар қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларининг даромадини сезиларли даражада оширади. Агар картошка йиғим-теримдан сўнг дарҳол сотилмаса, балки қишгача сақланса, фойда 30-40 фоизга, баъзи йилларда эса ундан ҳам юқори бўлиши мумкин.

Шунингдек, кичик фермер хўжаликларининг аксарияти ҳали ҳам ўз маҳсулотларини қиммат инфратузилмага сармоя киритмасдан "даладан" сотишни афзал кўришади.

— Улар эски усулда ишлашга ўрганиб қолган. Бироқ, улар маҳсулотларни қишгача сақласалар, анча кўп пул топишлари мумкинлигини тушунишади, — дейди Александр Матвиенко.

Фермернинг сўзларига кўра, ҳатто энг замонавий сабзавот омборлари ҳам мавсумий нархларнинг ўзгаришини тўлиқ бартараф эта олмайди. Унинг фикрича, ижтимоий ва тадбиркорлик корпорациялари орқали амалга ошириладиган олдиндан сотиб олиш механизми бозорни барқарорлаштиришда муҳим рол ўйнайди. Қимматли қоғозлар ва биржалар бўйича комиссия баҳорги экиш учун имтиёзли молиялаштиришни таъминлайди, бунинг эвазига келажакдаги маҳсулотнинг маълум бир қисмини белгиланган нархда етказиб бериш бўйича шартнома тузади. Кейин фермерлар ўз мажбуриятларини бир неча ой давомида, одатда май ойигача босқичма-босқич маҳсулотлар етказиб бериш орқали бажарадилар. Бунинг ёрдамида ички бозор ёз бошигача асосан маҳаллий сабзавотлар билан таъминланади. Кейин эса импорт қилинган маҳсулотларнинг улуши аста-секин ошади.

— Кунлар исиши билан маҳсулотни музлатгичли омборларга кўчириш керак бўлади. Бу электр энергияси учун қўшимча харажатларни оширади. Сақлаш харажатларини қоплаш учун бир килограмм картошка камида 200-250 тенгега сотилиши керак. Шунинг учун кўпчилик ишлаб чиқарувчилар ўз захираларини июнгача сотишга ҳаракат қилмоқдалар. Ёзда бозордаги маҳаллий картошка ҳажми сезиларли даражада камаяди ва уларнинг ўрнини аста-секин Қирғизистон, Ўзбекистон ва Хитойдан импорт қилинган маҳсулотлар эгаллайди. Катта шаҳарлар яқинидаги омборлардан оз миқдордаги картошка етказиб бериладиган ҳолатлар мавжуд, аммо бу ички талабни тўлиқ қондириш учун етарли эмас, — дейди Александр Матвиенко.

Мустақил экспертлар ҳам шунга ўхшаш фикрни билдирмоқдалар. Уларнинг сўзларига кўра, сақлаш ҳажмининг ошиши бозорга ижобий таъсир кўрсата бошлади.

Эксперт Кирилл Павлов янги сабзавот омборларининг қурилиши айрим турдаги маҳсулотлар учун мавсумий нархларнинг ўзгаришини секинлаштирган асосий омиллардан бири бўлганини таъкидлади.

— Бу баҳорда картошка нархи аввалги йиллардагидек кескин кўтарилмади. Янги омборларнинг ишга туширилиши, шубҳасиз, бунга таъсир кўрсатди. Шунингдек, чакана савдо тармоқлари ишидаги ўзгаришларни ҳам таъкидлаш жоиз. Илгари улар импорт қилинган маҳсулотларнинг устунлигини истеъмолчилар диди билан изоҳлар эдилар. Энди бу вазият аста-секин ўзгариб бормоқда. Импортни маҳаллий маҳсулотлар билан алмаштириш имконияти мавжуд бўлган жойда, ундан иложи борича самарали фойдаланиш керак, — дейди у.

Кирилл Павлов сақлаш инфратузилмасини ривожлантириш қишлоқ хўжалиги озиқ-овқат бозоридаги барча муаммоларни тўлиқ ҳал қилмаслигини таъкидлади.

— Картошка ва сабзи билан боғлиқ вазият ҳақиқатан ҳам сезиларли даражада яхшиланди. Бироқ, тез бузиладиган мева-сабзавот маҳсулотларини сақлаш ва ташиш масалалари долзарблигича қолмоқда, — дейди эксперт.

Соҳани ривожлантиришдаги кейинги қадам

Сўнгги йилларда Қозоғистонда замонавий омборхоналар етишмаслиги муаммоси ҳал қилинди. Бир неча йил олдин бу масала мамлакат озиқ-овқат хавфсизлиги учун асосий хавфлардан бири деб ҳисобланган. Бироқ, таҳлил шуни кўрсатадики, сабзавотларни сақлаш омборларини қуриш саноатни модернизация қилишнинг фақат биринчи босқичи эди.

Ҳозирги асосий вазифа сақлаш инфратузилмасини кенгайтириш эмас, балки уруғлик етиштиришдан тортиб, ишлаб чиқариш, сақлаш, қайта ишлаш, логистика ва бозорни тартибга солишгача бўлган бутун ишлаб чиқариш ва тарқатиш занжирининг самарадорлигини оширишдир.

Айнан шу соҳаларнинг ўзаро мувофиқлашуви ва самарадорлиги яратилган тизимга нафақат маҳсулотни сақлаб қолиш, балки йил давомида ички бозорни маҳаллий маҳсулотлар билан таъминлаш ва истеъмолчилар учун нархларни барқарорроқ ва олдиндан айтиб бўладиган қилиш имконини беради.