Ягона QR ва стейблкоин: Қозоғистон молия тизими 2025 йилда қандай ўзгарди
ASTANА. Кazinform — 2025 йил Қозоғистон молия тизими учун осон бўлмади. Давлат харажатларининг ўсиши ва инфляция иқтисодий барқарорликка босим ўтказаётган бир пайтда, рақамли ислоҳотларнинг бир вақтнинг ўзида бошланиши молия бозорига қўшимча юк туширди. Банклар ва тартибга солувчи органлар эҳтиёткорликни асосий тамойилга айлантирдилар. Бу йил нималар билан эсда қолди ва келгуси даврда мамлакатнинг иқтисодий йўналишини қандай қарорлар белгилайди? Кazinform мухбири ушбу саволларга жавоб излади ва йилнинг асосий воқеаларини таҳлил қилди.
Нима учун Миллий банк юқори фоиз ставкасини сақлаб қолди?
2025 йилнинг асосий воқеаларидан бири бу пул-кредит сиёсатининг қаттиқлашишидир. Март ойида Миллий банк асосий фоиз ставкасини 16,5% гача оширди ва октябрь ойида у 18% га етди. Бу ставка йил охиригача сақланиб қолди.
– Базавий ставкани 18% гача ошириш тўғрисидаги қарор янгиланган иқтисодий прогнозларни ҳисобга олган ҳолда қабул қилинди. Бу чора инфляцияни жиловлаш ва иқтисодий фаолликнинг ҳаддан ташқари пасайишининг олдини олиш учун зарур эди, - дейилади Миллий банкнинг Кazinform расмий сўровига жавобида.
Бироқ, юқори фоиз ставкаси талабни бутунлай бостирди, деб айтиш мумкин эмас, чунки иқтисодиёт ҳали ҳам давлат ва ярим давлат дастурлари орқали катта маблағларни олаётган эди.
Шунинг учун банк бошқа чораларни кўрмоқда. 2025 йилда Миллий банк тизимдаги эркин пул миқдорини мақсадли равишда қисқартиришни бошлади. Банклар учун минимал захира талаблари 0,8 триллион тенгедан 2,7 триллион тенгегача оширилди ва бу маблағлар Миллий банкка эҳтиёт захираси сифатида жойлаштирилди. Бундан ташқари, олтин сотилиши туфайли иқтисодиётдан яна 2,7 триллион тенге олиб чиқилди. Яъни, Миллий банк пул массасини аста-секин "камайтирмоқда", бу эса нархларнинг ўсишига босим ўтказмоқда.
Бундан ташқари, кредит бериш қоидалари кучайтирилди. Кредитлар беришда банклар қарз олувчининг молиявий ҳолатини диққат билан кузатиб борадилар ва истеъмол кредитларининг ўсишига чекловлар қўйилди. Ушбу чоралар иқтисодиётнинг "қизиб кетмаслиги"ни таъминлашга қаратилган. Шунга қарамай, йиллик ўсиш суръати 6% дан ошди.
Миллий банк бозорга аниқ сигнал берди: асосий фоиз ставкаси 2026 йил ўрталарига қадар юқори даражада қолиши мумкин. Энди Қозоғистонда "қиммат пул" даври бошланди, яъни кредитлар қимматлашади ва пул олиш қийин бўлади. Бундай вазиятда бизнес ўз самарадорлигини ошириши ва кредит олишда жуда эҳтиёт бўлиши керак.
Бозорга янги банклар кирди
2025 йилда Қозоғистонда иккита янги банк очилди -«БиЭнКей Тижорат Банки» ва «KMF Банк». Улардан бири мамлакатдаги энг йирик микромолия ташкилотини қайта ташкил этиш орқали пайдо бўлди. Бу қадам Президентнинг банк бозорида рақобатни кучайтириш бўйича топшириғини амалга оширишга қаратилган.
«БиЭнКей Тижорат Банки» (BNK Commercial Bank) бозорга қаттиқ пул-кредит сиёсати амал қилган пайтда кирди. Банк ўз фаолиятини юқори фоиз ставкаларини ҳисобга олган ҳолда ташкил этмоқда ва кичик ва ўрта бизнесга хизмат кўрсатишга эътибор қаратмоқда.
Рақамли тенге: тажрибадан реал молиявий тизимгача
2023 йилда тажриба сифатида ишга туширилган рақамли тенге бу йил реал молиявий тизимда қўлланила бошланди. Энди у Қозоғистон миллий валютасининг нақд пул ва ҳисоб-китоб пулларидан кейин учинчи шакли сифатида қўшимча воситага айланди.
Миллий банк таъкидлаганидек, рақамли тенге криптовалюта эмас ва банк хизматларининг ўрнини босмайди. Бу давлатнинг расмий пулидир, уни банк иловалари орқали олиш мумкин.
– Рақамли тенге – бу Миллий банк томонидан чиқарилган пул ва унинг мажбуриятлари. Криптовалюталар пул ҳисобланмайди, уларнинг ортида давлат мажбуриятлари йўқ, – деди Миллий банк вакиллари.
Рақамли тенгенинг асосий хусусияти шундаки, уни фақат маълум мақсадлар учун сарфлаш мумкин. Пул фақат маълум лойиҳалар ва дастурларга сарфланади, уни бошқа ҳеч нарса учун ишлатиб бўлмайди. Шунинг учун рақамли тенге биринчи марта бюджет ва давлат дастурларига киритилди. Масалан, у Павлодар ва Атирау вилоятларида йўлларни таъмирлаш, Дўстлик-Мўйинти темир йўлини қуриш, ҚҚСни қайтариш лойиҳалари, фермерлар учун субсидиялар ва кредитлар, шунингдек, Астанада мактаб ўқувчилари учун бепул иссиқ овқат учун ваучерларни тўлаш учун ишлатилган.
Ҳеч ким бу маблағлардан ўз хоҳишига кўра фойдалана олмайди. Пул фақат пудратчига етиб боради ва токен фақат шартлар тўлиқ бажарилгандан кейингина олинади.
Иқтисодий нуқтаи назардан, рақамли тенге янги пул яратмайди. Яъни, у автоматик равишда инфляцияни оширмайди ва пул-кредит сиёсатининг асосий тамойилларини ўзгартирмайди. Унинг асосий афзаллиги - маблағлар оқимини шаффоф ва назорат қилинадиган тарзда ташкил этиш.
2025 йил охирига келиб, пилот лойиҳаларида рақамли тенгенинг умумий ҳажми тахминан 270 миллиард тенгени ташкил этади. Платформага еттита молия институти, жумладан, йирик банклар, «Қазпочта» ва Молия вазирлигининг Давлат ғазначилик қўмитаси қўшилди. Яқин келажакда рақамли тенге республика ва маҳаллий бюджетларда, шунингдек, давлат холдинглари молиясини бошқаришда фаол қўлланилади. Қозоғистон Республикаси Бош вазири Олжас Бектенов ушбу воситани кўланкали иқтисодиётни камайтиришнинг муҳим механизми деб атади.
Бундан ташқари, рақамли тенге умумий бюджети 13,5 триллион тенге бўлган "Энергетика ва коммунал хизматлар соҳасини модернизация қилиш" миллий лойиҳасида ҳам қўлланилади. Бу ерда маблағлардан маълум мақсадлар учун фойдаланиш устидан қатъий назорат жуда муҳимдир.
Рақамли тенге платформасининг тўлиқ ишга туширилиши 2025 йил охирига режалаштирилган эди. Мавжудлиги аста-секин кенгайтирилади ва келажакда ундан БАА, Хитой ва Марказий Осиё мамлакатлари билан чегаралараро ҳисоб-китоблар учун фойдаланиш имконияти кўриб чиқилмоқда.
Тенге стейблкоини: хусусий маблағлар - назорат остида
2025 йилда Қозоғистонда биринчи пилот тенге стейблкоини ишга туширилди. Унинг рақамли тенгедан фарқи шундаки, у хусусий компания томонидан чиқарилган, реал пул билан таъминланган ва тартибга солувчи орган томонидан назорат қилинадиган рақамли активдир.
– Рақамли тенге, оддий нақд пул сингари, Миллий банк томонидан чиқарилади ва унинг қиймати давлат кафолати билан ҳимояланган. Тенге стейблкоини эса хусусий компания томонидан чиқарилган, тенгега боғланган ва реал пул билан таъминланган рақамли пулдир. Бу стейблкоин — компаниянинг ўз мажбурияти, — деб хабар берди Миллий банк Кazinformнинг расмий сўровига жавобан.
Оддий қилиб айтганда, рақамли тенге давлат пулидир ва стейблкоин хусусий компаниянинг пулидир, лекин у тенгега боғланган ва давлат назорати остида.
Биринчи тенге стейблкоини регуляторнинг пилот лойиҳаси иштирокчиси Intebix компанияси томонидан Solana, Mastercard ва Евроосиё банки билан биргаликда ишга туширилди. Ушбу тизим криптовалютани анъанавий банк тизими билан боғлайди. Фойдаланувчи ўз криптовалютасини стейблкоинга алмаштириши ва у билан товарлар ва хизматлар учун тўловларни амалга ошириши, шунингдек, махсус криптокарталаридан фойдаланиши мумкин.
2025 йилда криптокарта лойиҳаси ҳам ишга туширилди. Улар орқали фойдаланувчи товарлар ва хизматлар учун криптовалюта билан тўловларни амалга ошириши мумкин, аммо тўлов вақтида маблағлар дарҳол тенгега айлантирилади. Ҳисоб-китоблар ҳар доим реал пулда амалга оширилади, аммо дастлабки маблағлар рақамли активлардир.
— Тенгага боғланган стейблкоинга талаб яқин келажакда ўсишда давом этади. Келажакда уни халқаро тўловларда, яъни трансчегаравий транзакцияларда қўллаш ҳам кўриб чиқилмоқда, — деди Миллий банк ўз жавобида.
Ҳозирча унинг қанча ишлатилгани ҳақида аниқ маълумотлар эълон қилинмаган.
Ягона QR-тўлов тизими ишга туширилди
13 ноябрь куни Қозоғистонда банклар ўртасида ягона QR-тўлов тизими расман ишга туширилди. Тизимнинг асосий афзаллиги шундаки, харидор қайси банкнинг мижози ва сотувчи қайси банк билан ишлаши муҳим эмас.
Миллий банк маълумотларига кўра, қозоғистонликлар одатда 3-4 та банк иловасидан фойдаланадилар ва чакана савдо дўконларида турли банкларнинг терминаллари мавжуд. Улар баъзан бир-бирига мос келмайди. Ягона QR бу алоҳида инфратузилмани ягона тизимга бирлаштиради ва тўловларни соддалаштиради.
Ишга тушириш вақтида тизим бир неча миллион фойдаланувчини қамраб олди. Ҳозирда тизимга Halyk Bank, Банк ЦентрКредит, Freedom Bank, Home Credit, RBK ва Altyn Bank уланган. Қолган банклар уланиш жараёнида ва тўлиқ ишга тушириш 2026 йилда якунланиши режалаштирилган.
Қозоғистон бу йўналишдаги умумий минтақавий тенденцияни давом эттирмоқда. Масалан, Қирғизистон бу йўлдан бироз олдинроқ борган ва натижалар ёмон эмас. QR-тўловлар сони ўнлаб марта ошди ва нақд пулсиз тўловлар ҳажми кескин ошди. Россия ҳам Қозоғистондан кейин ягона QR тизимини ишга туширишни режалаштирмоқда.
Кейинги босқич - трансчегаравий QR-тўловлари.
– Ҳозирда биз Марказий Осиё мамлакатлари, Туркия ва БАА марказий банклари билан музокаралар олиб бормоқдамиз. Биз биринчи пилот лойиҳаларини келгуси йилнинг иккинчи ярмида ишга туширишни режалаштирмоқдамиз, – деди Миллий банкнинг Рақамли трансформация департаменти директори Бинур Жаленов.
Регулятор банклар ва финтех компаниялари ўртасида трансчегаравий тўловларда ҳеч қандай можаро йўқлигини таъкидлади.
– Биз банклар ва финтех компаниялари трансчегаравий тўловларда ўз ўрнини топа олишига ишонамиз. Улар, шунингдек, ўз хизматларини биргаликда тақдим этиш йўлларини излашлари мумкин, – деди Миллий банк таҳририят саволига жавобан.
Қозоғистон халқаро рақамли рейтингларда ўсишни кўрсатмоқда ва замонавий технологияларни жорий этишга тайёрлик бўйича минтақада етакчи ҳисобланади. Масалан, Oxford Insights халқаро таҳлил маркази томонидан эълон қилинган Government AI Readiness Index 2025 маълумотларига кўра, мамлакат бир йил ичида 16 поғона юқорига кўтарилиб, 195 мамлакат орасида 60-ўринга кўтарилди. Ягона QR тизими ушбу етакчилик нафақат ғоялар ва концепциялар даражасида, балки кундалик ҳаётда ҳам амалга оширилаётганини кўрсатади.
