Транскаспий йўлаги: Туркия Евроосиёнинг янги логистикасида қандай роль ўйнайди
ASTANA. Kazinform – Жаҳон савдо йўллари қайта шаклланаётган бир пайтда, Транскаспий халқаро транспорт йўли Европа ва Осиёни боғлайдиган асосий йўлаклардан бирига айланди. Бу жараёнда Туркия Ўрта йўлакнинг ғарбий дарвозаси сифатидаги ролини кучайтиришга ва халқаро мавқеини мустаҳкамлашга интилмоқда. Йўналишни ривожлантириш имкониятлари Kazinformнинг Анқарадаги мухбири томонидан муҳокама этилди.
Янги логистика харитаси
Бугунги кунда Туркия Хитой ва Марказий Осиёдан Европа бозорларига товарлар етказиб беришни таъминлайдиган муҳим логистика бўғинига айланиб бормоқда.
Сўнгги йилларда геосиёсий ва хавфсизлик омиллари бу жараённинг тезлашишига бевосита таъсир кўрсатди. Қизил денгиздаги беқарорлик Сувайш канали орқали ташиш харажатларини оширди ва хавфини оширди. Россия ҳудудидан ўтадиган Шимолий йўлакка қўйилган санкциялар йўналишнинг жозибадорлигини пасайтирди.
Шу нуқтаи назардан, Ўрта йўлак нафақат муқобил йўналиш, балки ишончли ва тезкор транспорт йўналиши сифатида ҳам пайдо бўлди. Тахминан 7 минг километр узунликдаги йўналиш Хитой, Қозоғистон, Каспий денгизи, Озарбайжон, Грузия ва Туркия орқали ўтади. Юклар ўртача 12-15 кун ичида етказиб берилади. Сувайш канали ёки Африка атрофидаги денгиз йўлларида бу муддат 35-45 кунгача давом этиши мумкин.
Логистик афзалликлар Туркия учун янги имкониятлар очди. Транскаспий халқаро транспорт йўналишининг ривожланиши мамлакатга транзит даромадларини олиб келди ва унинг геоиқтисодий таъсирини кучайтирди. Натижада, Анқара глобал таъминот занжирларидаги мавқеини янада мустаҳкамлашга эришди.
Ўрта йўлакнинг иқтисодий таъсири: Туркия-Қозоғистон муносабатлари
Стратегик тадқиқотлар ва ривожланиш маркази ҳузурудаги Жамоатчилик дипломатияси кенгаши раиси, бош иқтисодчиси Мурат Гурелнинг сўзларига кўра, жаҳон иқтисодиёти аста-секин Осиёга қараб ўзгармоқда. Шу муносабат билан транспорт ва энергетика йўлаклари тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.
Мутахассис Евроосиёдаги янги транспорт тизимида Туркиянинг ролига алоҳида эътибор қаратади. Унинг фикрича, Туркия шунчаки транзит мамлакат эмас. Бу Европа, Кавказ, Марказий Осиё ва Яқин Шарқни боғловчи муҳим бўғин. Ўрта йўлак ҳам шунчаки транспорт лойиҳаси эмас. У Туркия ва Қозоғистон ўртасидаги иқтисодий алоқаларни мустаҳкамлаш воситаси сифатида ривожланмоқда.
Мурат Гурелнинг сўзларига кўра, Қозоғистон бу йўналишда алоҳида ўрин тутади. Хитойдан асосий юк оқимлари Қозоғистон орқали ўтади. Юклар Ақтау ва Қуриқ портларига етказиб берилади. Кейин у Каспий денгизи орқали Жанубий Кавказга ўтади. Кейин у Туркияга етиб боради ва Европа бозорларига чиқади.
“Ҳозирда Осиё ва Европа ўртасидаги юклар Ўрта йўлак орқали тахминан 15 кун ичида етказиб берилади. Бу Сувайш канали орқали денгиз йўлларига қараганда анча тезроқ. Бу ҳаво транспортига қараганда арзонроқ. Иштирок этувчи давлатлар учун фойда фақат транзит даромадлари билан чекланиб қолмайди. Энг муҳими - ушбу йўлак халқаро компанияларни жалб қилади. Бу таъминот занжирларини диверсификация қилиш имконини беради”, - деди Мурат Гурел.
Инфратузилмани ривожлантириш
Туркияда Ўрта йўлакнинг ривожланиши алоҳида инфратузилма лойиҳалари даражасидан чиқиб, ягона мультимодал транспорт тизимига айланиб бормоқда. Унинг асосий устуни Боку-Тбилиси-Карс (БТК) темир йўлидир. Янгиланиш ишлари натижасида унинг ўтказиш қобилияти йилига 5 миллион тоннага етди. Келажакда бу кўрсаткични 15 миллион тоннага етказиш режалаштирилган.
Туркия ҳам ўзининг ички темир йўл тармоғини фаол равишда кенгайтирмоқда. Карс шаҳри, Сивас, Анқара ва Истанбулдаги йирик логистика марказларига уланмоқда. Европа транспорт тизими билан интеграция ҳам жадал ривожланмоқда. Бу йўналишда Мармарай туннели ва Болгария чегарасидаги Капикуле ўтиш жойи муҳим роль ўйнайди.
Порт инфратузилмасини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Анқара денгизда юк ташишга боғлиқлигини камайтириш ниятида. Шунингдек, у логистика занжиридаги заиф томонларни камайтиришга устувор аҳамият беради. Шу мақсадда Мерсин ва Искендерун портлари модернизатсия қилинмоқда. Қора денгиздаги Филёс чуқур сув порти ҳам кенгайтирилмоқда. Келажакда у Транскаспий йўналишида юк ташиш марказига айланиши мумкин.
Қуруқ портлар ва рақамли логистика марказлари ҳам тизимни ривожлантиришда муҳим роль ўйнайди. Улар божхона тартибларини тезлаштиради ва транспортнинг шаффофлигини оширади.
Бизнес ва савдо учун янги имкониятлар
Туркия учун Ўрта йўлакни ривожлантиришнинг иқтисодий фойдаси фақат транзит даромадлари билан чекланиб қолмайди. Халқаро молия институтларининг маълумотларига кўра, агар йилига 11 миллион тонна юк ташилса, бу мамлакат иқтисодиётига катта фойда келтириши мумкин.
Гап фақат транспорт ва логистика хизматларидан олинадиган даромад ҳақида эмас. Энг муҳими, турк бизнесининг глобал таъминот занжирларида иштирок этиш имкониятлари кенгаяди.
Бундан ташқари, йўналишнинг ривожланиши турк маҳсулотларини Европа ва Осиё бозорларига етказиб беришни осонлаштиради. Бу, ўз навбатида, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг рақобатбардошлигини оширади. Бу, шунингдек, Туркиянинг халқаро савдодаги фаоллигини кучайтиради.
Каспий денгизидан геосиёсатгача
Ўрта йўлакнинг ривожланиши бир қатор мураккаб муаммолар билан бирга келади. Техник муаммолардан бири - бу йўналишнинг мультимодал табиати. Юклар темир йўл ва денгиз транспорти ўртасида қайта юкланади. Бу етказиб бериш вақтини узайтиради ва шунга мос равишда транспорт харажатларини оширади.
Институционал тўсиқлар ҳам тўлиқ ҳал қилинмаган. Иштирок этувчи давлатлар мувофиқлаштириш йўналишида ютуқларга эришдилар. Бироқ, тариф сиёсатини бирлаштириш масаласи долзарбдир. Ҳужжатлар айланишини рақамлаштириш ҳам тўлиқ якунланмаган. Бу йўналишда божхона хизматларининг ўзаро таъсирини яхшилаш зарур.
Туркия учун қўшимча қийинчиликлар мавжуд. Хусусан, инфратузилма лойиҳалари қиммат. Иқтисодиёт юқори қарз юкига эга. Миллий валюта ҳам ўзгарувчан. Бу вазият йирик лойиҳаларнинг хорижий инвестицияларга боғлиқлигини оширади.
Геосиёсий омиллар ҳам муҳим роль ўйнайди. Ўрта йўлакнинг муваффақияти Жанубий Кавказдаги барқарорликка боғлиқ. Туркия ўз манфаатларини мувозанатли сақлаши керак. Хитойнинг "Бир макон, бир йўл" ташаббуси ҳам ҳисобга олинади. Европа Иттифоқининг транспорт ва экологик талаблари ҳам диққат марказида. Чунки минтақадаги ҳар қандай сиёсий кескинлик лойиҳалар суръатини секинлаштиради.
Институционал ҳамкорлик аста-секин мустаҳкамланиб бормоқда. Қозоғистон, Озарбайжон, Грузия ва Туркия логистика тизимини биргаликда ривожлантиришдан манфаатдор. Middle Corridor Multimodal Ltd. оператори ташкил этилди. "Ягона ойна" тамойили жорий этилмоқда. Ва бу етказиб бериш тезлигини оширади.
Йўлакнинг келажаги иштирокчи мамлакатларнинг кейинги мувофиқлаштирилган ҳаракатларига боғлиқ. Бу Ўрта йўлакнинг самарадорлигини белгиловчи механизмдир.
Кейинги қадам қандай?
Ўрта йўлакнинг бошқа халқаро транспорт ташаббуслари билан интеграцияси Туркия учун янги имкониятлар очади. Ушбу лойиҳаларнинг энг йириги -Анқара Ироқ, Бирлашган Араб Амирликлари ва Қатар билан биргаликда амалга ошираётган "Тараққиёт йўли" (Development Road) ташаббусидир. У Туркиянинг транспорт тармоғини Форс кўрфазидаги Ал-Фао порти билан боғлашга қаратилган. Ушбу порт минтақадаги энг йирик логистика марказларидан бирига айланиши мумкин.
Агар бу лойиҳалар бир-бири билан самарали интеграция қилинса, Туркиянинг глобал логистикадаги роли сезиларли даражада ошади. Мамлакат нафақат Осиё ва Европани, балки Форс кўрфази, Жанубий Осиё ва Европа бозорларини ҳам боғлайдиган муҳим бўғинга айланади. Натижада, Шарқ-Ғарб ва Жануб-Шимол йўналишларидаги юк оқимлари бирлашадиган йирик транспорт маркази шаклланади.
Анқаранинг стратегик мақсади транзит билан чекланиб қолмайди. Транспорт йўлаклари бўйлаб ва йирик портлар яқинида махсус иқтисодий зоналар яратилмоқда. Бу ерда юклар шунчаки қайта юкланмайди. У қўшимча ишлов беришдан ўтади. Кейин у қайта жўнатишга тайёрланади. Бу ёндашув қўшимча қиймат яратади.
Туркиянинг бу тажрибаси Ўрта йўлакни ривожлантиришнинг асосий иштирокчиларидан бири бўлган Қозоғистон учун ҳам муҳимдир. Йўналишнинг ривожланиши Қозоғистонга янги имкониятлар яратади. Бу саноат ва экспортга йўналтирилган кластерларни ривожлантириш учун йўл очади.
Мурат Гурелнинг сўзларига кўра, Ўрта йўлакни муваффақиятли ривожлантириш учун инфратузилма ва институционал чекловларни бартараф этиш керак.
“Шимолий йўналиш ва Эрондан ўтадиган йўлаклар билан рақобатда Ўрта йўлак мамлакатлари шошилинч равишда рақамли божхона тизимларини жорий этишлари керак. Тариф сиёсати очиқ бўлиши керак. Логистика марказлари ишлаб чиқилиши керак. Европа талабларига мувофиқ экологик стандартлар жорий этилиши керак. Агар мувофиқлаштириш сақлаб қолинса ва инвестициялар давом этса, бу йўналиш Осиё ва Европа ўртасидаги асосий савдо каналларидан бирига айланади”, - деди Мурат Гурел.
Шундай қилиб, Ўрта йўлак Евроосиёнинг янги логистика архитектурасининг муҳим қисмига айланиб бормоқда. Туркия учун лойиҳа мамлакатнинг Осиё ва Европа ўртасидаги йирик логистика маркази сифатидаги мавқеини мустаҳкамланишига хизмат қилади. Қозоғистон учун эса мўлжал янада кенгроқ.
Қозоғистон ўзининг стратегик географик жойлашувидан самарали фойдаланиши мумкин. Бу логистикани ривожлантиришни талаб қилади. Халқаро транспорт йўлаклари бўйлаб янги бизнес марказларини шакллантириш ҳам муҳимдир.
Охир-оқибат, Ўрта йўлакнинг келажаги нафақат географияга, балки давлатларнинг мувофиқлаштирилган ишига ҳам боғлиқ.
Муаллиф: Молдир Снадин
