ТДТ Бош котиби: Туркий интеграция қўшимча имконият эмас, балки заруратга айланиб бормоқда

Ташкилотга аъзо давлатларнинг умумий ялпи ички маҳсулоти 2,4 триллион долларга етди

— Қубаничбек Қосимович, сизнингча, Туркий давлатлар ташкилоти ташкил этилганидан бери минтақавий ва глобал миқёсда қандай аниқ натижаларга эришди? Унинг кенгаш форматидан тўлақонли ташкилотга ўтиши интеграция жараёнларида қандай сифат ўзгаришларини олиб келди?

— 2009 йилги Нахчивон келишувидан бошлаб, туркий интеграция концептуал даражадан тўлақонли халқаро ташкилот даражасига кўтарилди. Албатта, бу жараёндаги муҳим бурилиш нуқталаридан бири 2019 йилги Боку саммити бўлди. Ўша пайтда Қозоғистон Кенгашни Ташкилотга айлантириш ташаббуси билан чиқди ва "Турк дунёсининг келажаги - 2040" стратегик ҳужжатини қабул қилишни таклиф қилди. Кейинчалик, бу ташаббуслар 2021 йилги Истанбул саммитида расман тасдиқланди, бу институционал асосни мустаҳкамлади ва тизимли ва узоқ муддатли ҳамкорликка йўл очди.

Бугунги кунда ТДТ иқтисодиёт, савдо, қишлоқ хўжалиги, транспорт, туризм, таълим, фан, маданият, рақамли иқтисодиёт, яшил энергия ва ҳатто космик соҳани ўз ичига олган 60 га яқин соҳани қамраб олади. Яъни, ҳамкорлик чинакам кенг қамровли бўлиб қолди.

Ташкилот ҳудудида тахминан 175 миллион киши яшайди ва ялпи ички маҳсулот 2,4 триллион АҚШ долларидан ошади. Шунингдек, биз аъзо давлатлар ва кузатувчилар ўртасидаги иқтисодий алоқаларнинг мустаҳкамланишини ва ўзаро савдонинг ўсишини кўрмоқдамиз.

Биз декларатив баёнотлардан аниқ натижаларга эришмоқдамиз. Энди Турк инвестиция жамғармаси, Савдони осонлаштириш қўмитаси ва «TURAN» махсус иқтисодий зонаси каби аниқ механизмлар мавжуд. Улар аллақачон аниқ лойиҳалар ва бизнес ҳамкорлигини қўллаб-қувватламоқда. Бундан ташқари, Қозоғистон Туркий Савдо-саноат палаталари иттифоқи раиси сифатида ушбу тузилмани тегишли даражада институционализация қилиш ва унинг самарадорлигини ошириш устида фаол иш олиб бормоқда.

Хизматларнинг такрорланишига йўл қўймаслик ва самарадорликни ошириш мақсадида Қозоғистон Туркий ҳамкорлик ташкилотлари Мувофиқлаштириш қўмитасини ташкил этиш ташаббуси билан чиқди.

Транспорт соҳасида Марказий йўлакнинг ривожланиши Осиё ва Европа ўртасидаги алоқани мустаҳкамламоқда. e-TIR каби рақамли ечимлар чегарадан ўтиш тартибларини соддалаштиради ва тезлаштиради.

Шу билан бирга, биз рақамлаштириш ва хавфсизлик соҳаларида ҳам ҳамкорликни мустаҳкамламоқдамиз. Буни Рақамли иқтисодиётда ҳамкорлик тўғрисидаги битим ва фавқулодда вазиятларга биргаликдаги чораларни самарали мувофиқлаштириш учун Фуқаролик ҳимояси механизмининг яратилиши тасдиқлайди.

Таълим, маданият ва туризм каби соҳаларда ҳам барқарор тараққиёт кузатилмоқда. Бу соҳалар халқлар ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлашда муҳим рол ўйнайди. "Замонавий Ипак йўли", "Табаррук зиёрат", "Туркий дунёнинг туристик пойтахти", шунингдек, Туркий чанғи курортлари иттифоқи лойиҳалари минтақанинг машҳурлигини оширади ва мамлакатларимиз ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлашга ҳисса қўшади. 180 дан ортиқ университетларни бирлаштирган «TURKUNIB» каби платформалар академик ҳамкорликни янада чуқурлаштирмоқда. Шу муносабат билан, Хожа Аҳмад Яссавий номидаги Халқаро қозоқ-Турк университетининг ушбу платформадаги фаол ролини алоҳида таъкидламоқчиман.

15 май куни Туркистонда “Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш” мавзусида бўлиб ўтадиган ТДТ давлат раҳбарларининг норасмий саммити инновация, рақамли трансформация ва янги технологиялар соҳасидаги ҳамкорликни янада мустаҳкамлаши кутилмоқда.

Туркий давлатлар ўртасида сиёсий ва хавфсизлик соҳаларида мувофиқлаштириш ва ҳамкорлик йилдан-йилга мустаҳкамланиб бормоқда. Минтақавий ва глобал жараёнлар таъсирида туркий давлатлар ўзларига таъсир қилиши мумкин бўлган янги хавф ва қийинчиликлар бўйича умумий позицияни шакллантириш учун ички маслаҳатлашув механизмларини кучайтирдилар. Шу нуқтаи назардан, Ташкилотнинг асосий йўналишларини белгиловчи асосий ҳужжатлар сифатида “Туркий дунёнинг келажаги — 2040” концепцияси, ТДТ стратегияси, Астана акти ва Турк дунёси низоми каби юқори даражадаги стратегик ҳужжатлар қабул қилинди. Бундан ташқари, ТДТ мамлакатлари сиёсий бирлик ва ўзаро яқинликни мустаҳкамлашга қаратилган муҳим халқаро шартномаларни имзоладилар.

Яна бир муҳим сиёсий ютуқни таъкидлаб ўтмоқчиман. ТДТ саммитлари туфайли ташкилотга аъзо давлатлар раҳбарлари туркий дунёга оид долзарб масалалар бўйича мунтазам маслаҳатлашувлар ўтказиш имкониятига эга бўлдилар. Натижада ўзаро ишонч ва ҳамкорлик мисли кўрилмаган даражага кўтарилди. Бу қардош туркий давлатлар ўртасидаги муносабатларда янги босқич бошланишига йўл очди. ТДТ туркий дунёнинг умумий келажагига ишонч ва руҳни мустаҳкамлади.

Умуман олганда, асосий ўзгариш ТДТ оддий мулоқот платформаси даражасидан чиқиб кетганида деб ўйлайман. Бугунги кунда у тобора минтақавий ва халқаро аҳамиятга эга бўлиб бораётган чинакам ишлайдиган интеграция тузилмасига айланди. Тарихда биринчи марта туркий давлатлар ўз қадриятлари ва ноёб ўзига хослигига асосланган халқаро ташкилот яратдилар.

— Сиз Туркистондаги норасмий саммит ҳақида тўхталдингиз. Саммит давомида қандай муҳим қарорлар ёки ташаббуслар келишиб олиниши ва қабул қилиниши мумкин?

— Юқорида таъкидлаганимдек, Туркистондаги бўлажак норасмий саммит ТДТ доирасидаги умумий устуворликларимизни янада ривожлантириш учун муҳим имконият яратади.

Биз Саммит аъзо давлатлар ўртасидаги умумий позицияни мустаҳкамлашга ҳисса қўшишини ва натижада Туркистон декларацияси, шунингдек, ўзаро манфаатли асосий соҳаларда ҳамкорликни кенгайтиришга қаратилган бошқа қарорлар қабул қилинишини кутмоқдамиз.

Бу йилги Саммитнинг сунъий интеллект ва рақамли трансформацияга қаратилганлиги ушбу масалаларнинг инклюзив иқтисодий ривожланиш, самарали бошқарув ва халқаро ҳамкорлик учун тобора ортиб бораётган аҳамиятини акс эттиради.

Саммит 2025 йил октябрь ойида Габала саммитидан бери эришилган натижаларни сарҳисоб қилиш, шунингдек, олий даражада қабул қилинган қарорларни самарали амалга оширишга бўлган умумий мажбуриятимизни яна бир бор тасдиқлаш имкониятини беради.

Умуман олганда, Саммит нафақат стратегик мулоқотни ривожлантириш, балки аниқ натижаларга эришишга қаратилган амалий ташаббусларга туртки бериши кутилмоқда. Бу ИҲТнинг институционал самарадорлигини янада мустаҳкамлайди ва тобора ўзаро боғлиқ ва тез ўзгариб бораётган глобал муҳитда мулоқот, мувофиқлаштириш ва ҳамкорлик учун динамик платформа сифатида Ташкилотнинг ролини кучайтиради.

Туркия инвестиция фондида 600 миллион доллар айланмоқда

— Бугунги кунда ТДТнинг асосий афзаллиги нимада? Бу маданий-гуманитар ҳамкорликми ёки иқтисодий ва сиёсий ҳамкорликми?

— Мен бу икки йўналишни ажратмаган бўлардим. Аслида, Туркий давлатлар ташкилотининг асосий афзаллиги шундаки, у бу икки ўлчовни ўзига хос ва бир-бирини тўлдирувчи тарзда бирлаштира олади.

Бир томондан, ТДТ мустаҳкам маданий ва гуманитар пойдеворга асосланган. Бизнинг аъзо давлатларимизни кўп асрлик тарихий алоқалар, умумий тил илдизлари ва чуқур маданий яқинлик бирлаштиради. Бу шунчаки умумий манфаатлардан келиб чиққан алоқа эмас, балки биродарлик туйғуси ва умумий ўзига хосликка асосланган муносабатлардир. Шу нуқтаи назардан, ТУРКСОЙ, Туркий академияси ва Турк маданияти ва мероси жамғармаси каби ихтисослашган туркий ҳамкорлик институтлари умумий меросимизни сақлаш, академик ва маданий ҳамкорликни ривожлантириш, шунингдек, халқлар ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлашда муҳим рол ўйнайди.

Бошқа томондан, бу чуқур тарихий ишонч иқтисодий ва сиёсий ҳамкорлигимиз самарадорлигини сезиларли даражада оширади. Бу мамлакатларимизга янада изчил ҳаракат қилиш, қарор қабул қилиш жараёнларини ва асосий соҳаларда қўшма ташаббусларни амалга оширишни осонлаштириш имконини беради.

Шунинг учун, ДТТни чинакам ажратиб турадиган нарса унинг икки томонлама табиатидир. Бу нафақат прагматик ҳамкорлик учун платформа, балки умумий қадриятлар ва умумий ўзига хосликка асосланган ҳамжамиятдир. Айнан шу комбинация бизнинг интеграциямизни табиий, барқарор ва ҳаётий қилади.

Барча аъзо давлатларда ТДТга нисбатан чинакам ва кучли жамоатчилик қўллаб-қувватлашини ҳис қилиш мумкин. Бу Ташкилотни минтақавий даражада ноёб тузилмага айлантиради.

Ҳозирги ўзгарувчан геосиёсий вазиятда ТДТ Шарқ ва Ғарб чорраҳасида жойлашганлиги сабабли алоҳида иқтисодий ва сиёсий аҳамиятга эга ташкилотдир. У минтақалар, бозорлар ва маданиятларни боғловчи кўприк вазифасини бажаради, мулоқот, барқарорлик ва умумий фаровонликка йўл очади.

Шу маънода, ТДТ нафақат аъзо давлатлар ўртасидаги ҳамкорлик механизми, балки ўз ҳудудидан ташқарида тинчлик, барқарорлик ва конструктив ўзаро таъсир манбаи сифатида ҳам тобора кўпроқ намоён бўлмоқда.

— ТДТ доирасида ташкил этилган Турк инвестиция жамғармасининг (ТИЖ) жорий бюджети қанча? Жамғармани шакллантиришга қайси давлатлар энг кўп ҳисса қўшди?

— Жамғарманинг устав капитали ҳозирда 600 миллион АҚШ долларига етди. Дастлаб унинг ҳажми 500 миллион АҚШ доллари этиб белгиланган эди, кейинчалик Венгриянинг Жамғарма аъзоси бўлиши муносабати билан 600 миллион АҚШ долларига оширилди. Барча аъзо давлатлар Жамғармани шакллантиришга мувофиқлаштирилган ва мувозанатли асосда ҳисса қўшадилар. Бу Ташкилот ичидаги тенг ҳуқуқли шериклик тамойилини акс эттиради.

Жамғарма иқтисодий ўсишни рағбатлантириш, ўзаро алоқаларни мустаҳкамлаш ва минтақавий рақобатбардошликни оширишга қаратилган стратегик лойиҳаларни молиялаштиришга устувор аҳамият беради. Жамғарманинг асосчилари қуйидаги соҳаларни асосий фаолият йўналишлари сифатида белгилаб олдилар: кичик ва ўрта бизнес, рақамли ва жисмоний инфратузилма, қайта тикланадиган энергия, ахборот-коммуникация технологиялари, транспорт ва логистика, қишлоқ хўжалиги, чегаралараро савдо ва туризм.

— Турк давлатлари ўртасида визасиз режимни кенгайтириш ёки меҳнат миграцияси учун эркин ҳаракатланиш режимини жорий этиш масаласи кўриб чиқилмоқдами? Умуман олганда, бу қанчалик мумкин? Аъзо давлатлар фуқароларининг бошқа аъзо давлатлар ҳудудида эркин ишлашига имкон бериш учун қандай ташаббуслар кўриб чиқилмоқда?

— Туркий давлатлар фуқароларининг ҳаракатланишини осонлаштириш бизнинг кенг интеграция кун тартибимизнинг муҳим ва табиий қисмидир. Бу бизнинг туркий дунёда янада ўзаро боғлиқ, одамларга йўналтирилган умумий макон яратиш бўйича узоқ муддатли қарашларимизни акс эттиради.

Шу нуқтаи назардан, биз Turkic ID лойиҳаси устида фаол ишламоқдамиз. Бу аъзо давлатлар фуқароларининг чегарадан ўтишнинг айрим тартиблари учун паспорт ўрнига миллий идентификация картасидан фойдаланиш имкониятини таъминлайдиган муҳим ташаббусдир. Бундай қадам саёҳатни сезиларли даражада осонлаштиради, фуқароларнинг ҳаракатланиш имкониятларини кенгайтиради ва халқлар ўртасидаги алоқаларни янада мустаҳкамлайди.

Аслида, бу концепция умуман янгилик эмас. Бундай механизмлар аллақачон икки томонлама форматда мавжуд. Масалан, шунга ўхшаш амалиёт Озарбайжон ва Туркия, Қирғизистон ва Қозоғистон ҳамда Қирғизистон ва Ўзбекистон ўртасида қўлланилади. Туркиянинг бир қатор мамлакатлар фуқароларини миллий идентификация картаси билан қабул қилиш тажрибаси ҳам фойдали мисол бўла олади.

Ушбу ташаббуснинг таъсири фақат фуқароларнинг ҳаракатланишини осонлаштириш билан чекланмайди. Бу туризмни ривожлантиришга, жумладан, ТДТ доирасида маданий йўналишлар ва лойиҳаларни тарғиб қилишга, транспорт алоқалари ва ўзаро алоқаларни мустаҳкамлашга, шунингдек, минтақамизда академик, бизнес ва ижтимоий алмашинувларни кенгайтиришга туртки бериши мумкин.

Шу билан бирга, фуқаролар ва меҳнат ҳаракати соҳасидаги ҳамкорлик ижтимоий сиёсат ва меҳнат бозорини ривожлантириш соҳасидаги кенг кўламли ишларимиз билан чамбарчас боғлиқ. ТДТ инклюзив, барқарор ва мунтазам меҳнат ва ижтимоий ҳимоя тизимларини яратиш учун аъзо давлатлар ўртасида мувофиқлаштиришни фаол равишда қўллаб-қувватламоқда.

Шу муносабат билан, ўтган йили бўлиб ўтган ТДТ Меҳнат, бандлик ва ижтимоий ҳимоя вазирлари учрашуви натижалари келажакдаги ҳамкорлик учун муҳим асос яратади.

Бизнинг саъй-ҳаракатларимиз бандлик сиёсати ва меҳнат бозорини ривожлантириш соҳасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлашга, малака ва кўникмаларни ўзаро тан олишни рағбатлантиришга, меҳнат ҳаракатини босқичма-босқич ва тизимли равишда қўллаб-қувватлашга, шунингдек, аъзо давлатларда ижтимоий ҳимоя тизимларини мустаҳкамлашга қаратилган.

Умуман олганда, биз шунчаки саёҳатни осонлаштирмаяпмиз. Биз ҳаракатчанлик, иш билан таъминлаш имкониятлари ва ижтимоий ҳимоя тизимлари бир-бирини тўлдирадиган янада яхлит инсоний макон яратмоқдамиз. Бу туркий дунёда интеграцияни чуқурлаштириш ва умумий фаровонликка ҳисса қўшади.

— Ҳозирги мураккаб геосиёсий вазият ва Осиё ва Европа ўртасидаги муқобил йўналишларнинг аҳамияти ортиб бораётган бир пайтда, ТДТ аъзо давлатлари Ўрта йўлакни янада ривожлантириш ва транспорт ва логистика соҳасидаги ҳамкорликни чуқурлаштириш учун қандай чоралар кўрмоқда?

- Ҳозирги мураккаб геосиёсий вазиятда Ўрта йўлакнинг аҳамияти сезиларли даражада ошди. Қўшни минтақаларда давом этаётган можаролар анъанавий транспорт йўналишларига салбий таъсир кўрсатмоқда, глобал таъминот занжирлари учун қўшимча хавф туғдирмоқда ва Осиё ва Европа ўртасида ишончли, барқарор ва диверсификацияланган транспорт тармоқларига талабни оширмоқда.

Шу асосда Туркий давлатлар ташкилотига аъзо давлатлар Ўрта йўлакни янада ривожлантириш ва транспорт ва логистика соҳасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилган комплекс чора-тадбирларни амалга оширмоқдалар. Бугунги кунда Ўрта йўлак нафақат Шарқ ва Ғарб ўртасидаги муқобил йўналиш, балки транспорт коммуникацияларининг барқарорлигини, иқтисодий ўзаро боғлиқликни ва минтақавий хавфсизликни таъминлайдиган стратегик кўприк ҳам ҳисобланади.

Сўнгги йилларда ТДТ аъзо давлатлари транспорт инфратузилмасини модернизация қилиш, Каспий денгизи портларининг имкониятларини кенгайтириш, темир йўл йўналишлари ва мультимодал транспортни ривожлантиришга фаол инвестициялар киритмоқдалар. Хусусан, Боку-Тбилиси-Карс темир йўл линияси транзит юк ташиш ҳажмининг ошишига ва юк ташиш вақтини сезиларли даражада қисқартиришга ҳисса қўшиш орқали ўзининг самарадорлигини исботлади.

Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўл лойиҳаси ҳам амалга оширилди. Ушбу лойиҳа Ўрта йўлакка тўғридан-тўғри уланишни таъминлайди, савдо, транзит ва минтақавий интеграция учун янги имкониятлар очади. Зангезур йўлагининг ривожланиши ва Карс-Игдир-Аралик-Дилучу темир йўл линиясининг қурилиши ҳам стратегик аҳамиятга эга. Чунки бу лойиҳалар қўшимча транзит имкониятларини яратади ва Ўрта йўлакнинг глобал транспорт архитектурасидаги мавқеини янада мустаҳкамлайди.

Шуни таъкидлаш керакки, 2025 йилда Ўрта йўлак орқали ташилган юк ҳажми 62 фоизга ўсиб, 2023 йилдаги 2,7 миллион тоннага нисбатан 4,7 миллион тоннага етди. Ҳозирда амалга оширилаётган чора-тадбирлар йўлакнинг юк ташиш қувватини 2030 йилга бориб йилига 10 миллион тоннага етказиш имконини беради.

Инфратузилмани ривожлантиришдан ташқари, транспорт ва божхона тартиб-қоидаларини соддалаштириш ва рақамлаштиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

e-Permit тизими ТДТ доирасида муваффақиятли жорий этилмоқда. e-TIR тизимини жорий этиш бўйича ишлар аъзо давлатларнинг божхона маъмуриятлари билан яқин ҳамкорликда олиб борилмоқда. Жорий йилнинг феврал ойида Женевада ТДТ аъзо давлатлари божхона маъмуриятлари раҳбарларининг e-TIR тизимини жорий этишни рағбатлантириш бўйича фавқулодда йиғилиши муваффақиятли ўтказилди.

e-CMR соҳасида ҳам сезиларли ютуқларга эришилмоқда. Лойиҳа ҳозирда Озарбайжон ва Туркия ўртасида синов синовларидан ўтмоқда. Агар муваффақиятли бўлса, тизим ТДТ аъзо давлатлари ўртасида кенг жорий этилиши мумкин. Жорий йилнинг апрель ойида Бишкекда бўлиб ўтган ТДТ транспорт вазирлари учрашуви натижаларига кўра, e-CMR тизимини жорий этиш бўйича ўзаро англашув меморандуми имзоланди.

Бундан ташқари, ТДТ аъзо давлатлари қўшма логистика марказлари, терминаллари ва транспорт-логистика компанияларини яратишга катта аҳамият беради.

Бу чораларнинг барчаси Марказий йўлакни Осиё ва Европа ўртасидаги энг самарали, хавфсиз ва рақобатбардош қитъалараро йўналишлардан бирига айлантиришга қаратилган.

Туркий интеграция ТДТ+ формати орқали ҳам мустаҳкамланади

— Сизнингча, хавфсизлик масалалари ТДТ доирасида қай даражада институционализация қилинмоқда?

— 2025 йил октябрь ойида Габала шаҳрида бўлиб ўтган сўнгги доимий ТДТ саммити "Минтақавий тинчлик ва хавфсизлик" мавзусига бағишлангани ТДТ доирасидаги бу ўзгаришнинг яққол аксидир.

Дарҳақиқат, хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорлик "Туркий дунёнинг келажаги — 2040" концепцияси ва 2022-2026 йилларга мўлжалланган ТДТ стратегияси каби асосий стратегик ҳужжатларда аниқ акс этган. Ушбу ҳужжатлар сиёсий ва хавфсизлик масалалари бўйича мувофиқлаштиришни кучайтириш муҳимлигини таъкидлайди. Сўнгги йилларда ТДТ ушбу мақсадни қўллаб-қувватлаш учун бир қатор амалий механизмларни яратди. Ҳукумат раҳбарлари ёки вице-президентлар, ташқи ишлар вазирлари, президентларнинг ташқи сиёсат бўйича маслаҳатчилари ва вазир ўринбосарлари даражасидаги мунтазам учрашувлар умумий манфаатларга таъсир қилувчи долзарб масалалар бўйича доимий мулоқот ва мувофиқлаштиришни таъминлайди.

Ушбу йўналишдаги ҳамкорлик Миллий хавфсизлик кенгашлари, Мудофаа саноати ташкилотлари ва разведка хизматлари учрашувлари каби ихтисослашган форматлар орқали ҳам ривожланмоқда. Ушбу платформалар аъзо давлатларга минтақавий ва глобал хавфсизлик масалалари бўйича фикр алмашиш ва умумий муаммолар бўйича ўз позицияларини босқичма-босқич мувофиқлаштириш имконини беради. ТДТ ҳарбий иттифоқ бўлмаса-да, бу қадамлар хавфсизлик соҳасида янада тизимли мулоқот шаклланаётганидан далолат беради.

Ушбу тенденциянинг яққол белгиси Габала декларациясида акс эттирилган бўлиб, унда аъзо давлатлар хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлаш ниятларини тасдиқладилар.

Ушбу кенг қамровли жараёнда киберхавфсизлик тобора муҳим ҳамкорлик соҳасига айланиб бормоқда. Рақамлаштиришнинг тезлашиши билан киберхавфсизлик миллий хавфсизлик, иқтисодий барқарорлик ва минтақавий барқарорликнинг асосий устунларидан бирига айланиб бормоқда. Шу нуқтаи назардан, Президент Қасим-Жомарт Тоқаевнинг ТДТ доирасида Киберхавфсизлик Кенгашини ташкил этиш ташаббуси ўз вақтида ва жуда долзарб бўлди. Ҳозирда биз ТДТ мамлакатлари ўртасида киберхавфсизлик соҳасидаги ҳамкорлик бўйича тегишли англашув меморандумини якунламоқдамиз ва Киберхавфсизлик Кенгашини имкон қадар тезроқ ташкил этиш устида ишламоқдамиз.

Сўнгги ташаббуслар бу туртки бўлишини яна бир бор намойиш этади. Озарбайжон Президенти Илҳом Алиевнинг туркий давлатлар ўртасида бирликни мустаҳкамлаш, шу жумладан мудофаа ва ҳарбий-техник ҳамкорликни чуқурлаштириш орқали таклифи келажак учун кенгроқ йўналишни кўрсатади. Унинг 2026 йилда Озарбайжонда қўшма ҳарбий машқлар ўтказиш таклифи ушбу ривожланаётган кун тартибининг аниқ намунасидир.

Мудофаа саноати соҳасида ҳам ютуқларга эришилмоқда. 2025 йил июль ойида Истанбулда бўлиб ўтган мудофаа саноати муассасалари раҳбарларининг биринчи учрашувидан сўнг, Озарбайжон 2026 йилда Бокуда иккинчи учрашувга мезбонлик қилади. Унинг мақсади мудофаа ишлаб чиқариш ва технологик ривожланиш соҳасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлашдир. Бундан ташқари, 2026 йилда бўлиб ўтадиган Хавфсизлик Кенгашлари котибларининг учрашуви аъзо давлатлар ўртасидаги стратегик мувофиқлаштиришни янада қўллаб-қувватлайди.

Ўзбекистоннинг ташқи ишлар вазирлари ва махсус хизматлар раҳбарлари ўртасида мунтазам учрашувларни институционализация қилиш таклифи, шунингдек, Қирғизистоннинг терроризм, экстремизм, кибертаҳдидлар ва трансмиллий жиноятчиликка қарши биргаликда курашиш учун ҳуқуқни муҳофаза қилиш механизмини яратиш ташаббуси мулоқотдан амалий ҳамкорликка ўтиш истаги ортиб бораётганидан далолат беради.

Умуман олганда, ТДТ ичидаги хавфсизлик масалалари аста-секин институционализация қилинмоқда, вақти-вақти билан ўтказиладиган маслаҳатлашувлардан турли даражаларда тизимли ва доимий равишда ривожланиб бораётган мулоқот ва мувофиқлаштириш тизимига айланмоқда. ТДТ ҳарбий иттифоқ бўлмаса-да, хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорлик мунтазам учрашувлар, ихтисослашган форматлар ва асосий стратегик ҳужжатларда тобора мустаҳкам ўрнашиб бормоқда.

— Яқин Шарқдаги вазият ва глобал кучлар мувозанатининг ўзгариши туркий давлатлар стратегиясига қандай таъсир қилмоқда?

— Бу савол аввалгиси билан чамбарчас боғлиқ. Чунки ўзгарувчан хавфсизлик муҳити минтақавий ташкилотлар, жумладан, туркий давлатлар ўз ёндашувларини қандай мослаштиришига бевосита таъсир қилади.

Яқин Шарқдаги вазият, дунёнинг кўп қутбли тизимга ўтиши биз фаолият юритадиган халқаро муҳитни аниқ ўзгартирмоқда. Бу жараёнлар, айниқса Турк дунёси каби минтақалар учун, бир томондан қийинчиликлар, иккинчи томондан янги имкониятлар яратади.

Туркий давлатлар ташкилоти нуқтаи назаридан биз умумий стратегик йўналишимизни ўзгартирмаяпмиз. Биз ўз ваколатимизни ўзгартирмаяпмиз, балки уни амалга ошириш усулларини янги шароитларга мослаштиряпмиз.

Биз мулоқот ва позицияларни мувофиқлаштириш энди ихтиёрий хусусият эмас, балки зарурат эканлигини кўрмоқдамиз. Масалан, 2026 йил март ойида Истанбулда бўлиб ўтган ТДТ Ташқи ишлар вазирлари кенгашининг норасмий йиғилишида аъзо давлатлар Яқин Шарқдаги вазият бўйича Қўшма баёнот қабул қилишди, унда ўзларининг умумий ташвишларини ифода этишди ва барқарорлик, мулоқот ва кескинликни камайтиришнинг муҳимлигини таъкидлашди.

Умуман олганда, глобал муҳитнинг тобора мураккаблашиб бориши минтақавий ҳамкорликнинг аҳамиятини янада оширади. Шу муносабат билан, ТДТ аъзо давлатлар ўртасида умумий тамойилларни илгари суриш ва ҳамкорликни мустаҳкамлашда тобора изчил, тезкор ва интеграциялашган ташкилотга айланиб бормоқда.

— Кейинги 5-10 йил ичида ТДТнинг ривожланишини қандай тасаввур қиласиз?

— Ташкилотнинг Бош котиби сифатида қарийб тўрт йиллик тажрибамга асосланиб, мен келажакка катта ишонч ва некбинлик билан қарайман. Сўнгги йилларда ТДТ ривожланишнинг янги босқичига қадам қўйди. Бу давр аниқ натижаларга қаратилган самарали ва самарали ҳамкорлик билан тавсифланади. Керакли пойдевор қўйилди ва мен бу саъй-ҳаракатлар келгуси йилларда тўлиқ амалга оширилишига аминман.

Мен келажакда Ташкилот аъзо давлатларга сезиларли фойда келтирадиган, минтақавий барқарорлик ва фаровонликка ҳисса қўшадиган янада интеграциялашган, натижага йўналтирилган ва халқаро миқёсда ҳурматга сазовор платформага айланишига ишонаман.

Бизнинг узоқ муддатли ривожланиш йўналишимиз "Турк дунёсининг келажаги — 2040" концепцияси, ТДТ стратегияси, Астана акти ва Турк дунёси низоми каби асосий стратегик ҳужжатларда аниқ кўрсатилган. Ушбу ҳужжатлар сиёсий, иқтисодий ва гуманитар соҳаларда ҳамкорликни чуқурлаштириш учун кенг қамровли йўл харитасини тақдим этади.

“Турк дунёсининг келажаги — 2040” концепциясига мувофиқ, бизнинг асосий мақсадимиз умумий ўзига хослик, бирдамлик ва ўзаро фаровонликка асосланган янада яхлит турк маконини яратишдир. Бунга аъзо давлатлар ва кузатувчилар ўртасидаги бирликни мустаҳкамлаш, иқтисодий интеграцияни чуқурлаштириш, шунингдек, минтақада тинчлик, барқарорлик ва барқарор ривожланиш имкониятлари киради.

Иқтисодий нуқтаи назардан, Ўрта йўлак, Турк инвестиция жамғармаси ва Турк савдо-саноат палатасининг тўлақонли фаолияти, шунингдек, рақамли савдо ва логистика тизимларини кенгайтириш каби стратегик ташаббуслар асосий устуворликлар қаторига киради. Мақсад — туркийлар минтақасида янада интеграциялашган ва рақобатбардош иқтисодий экотизим яратиш.

Гуманитар масала интеграция жараёнининг марказида қолади. Таълим, ёшлар сиёсати, маданий алмашинув ва мобиллик соҳаларидаги ташаббуслар халқлар ўртасидаги алоқаларни янада мустаҳкамлайди.

ТДТ халқаро миқёсда ТДТ+ каби форматлар орқали мустаҳкамланади, глобал миқёсдаги иштирокини кенгайтиради ва ўзгарувчан халқаро тизимда ўзини конструктив ва ишончли шерик сифатида намоён этади.

— Суҳбатлашишга вақт ажратганингиз учун ташаккур!