Сувни қайта ишлатиш тизимини жорий этиш: Автомобиль ювиш шохобчалари янги талабларга тайёрми

Иқлим ўзгариши, аҳолининг кўпайиши ва трансчегаравий дарёларга қарамлик сув ресурсларидан самарали фойдаланишни долзарб масалага айлантирди. Шу муносабат билан, 2023 йилда мамлакатда Сув ресурслари ва ирригация вазирлиги ташкил этилди ва соҳадаги давлат сиёсати янги йўналишни эгаллади. Кейинчалик сувни тежайдиган технологияларни кенг жорий этишга устувор аҳамият берган янги Сув кодекси қабул қилинди.

Янги талабларга мувофиқ, кўп сув истеъмол қиладиган корхоналар аста-секин айланма ва қайта ишлатиладиган сув таъминоти тизимларига ўтишлари керак. Бу талаб саноат корхоналарига, шунингдек, автомобилларни ювиш, қуруқ тозалаш, кир ювиш хизматлари ва ҳаммом мажмуаларига тааллуқлидир.

Давлатнинг фикрига кўра, бундай тизимлар ичимлик суви истеъмолини сезиларли даражада камайтиради ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш имконини беради. Бироқ, тадбиркорлар бу талабни қондириш учун катта миқдордаги инвестициялар зарурлигини таъкидламоқдалар.

Ўтиш даври етти йил давом этади

– Сув ресурслари ва ирригация вазирлигининг маълумотларига кўра, янги талаб дарҳол жорий этилмайди. Тадбиркорларга жами етти йиллик ўтиш даври берилган. Дастлабки икки йил ичида ўтиш режаси ишлаб чиқилади ва корхоналар уни кейинги беш йил ичида тўлиқ амалга оширишлари керак, — дейди Сув ресурсларини тартибга солиш, улардан фойдаланиш ва уларни ҳимоя қилиш қўмитаси бошқаруви раҳбари Ерлан Жумабаев.

Шунингдек, техник шартларни беришда сув таъминоти ташкилотлари объект айланма ёки қайта ишлатиладиган сув таъминоти тизими билан жиҳозланишини ҳисобга оладилар.

Мамлакатда вазият қандай?

Қозоғистон сув ресурслари учун трансчегаравий дарёларга боғлиқ бўлган мамлакатлардан биридир. Мамлакатнинг саккизта сув ҳавзасидан еттитаси трансчегаравий ҳисобланади, яъни уларнинг сув захиралари қўшни давлатлар ҳудудида шаклланган.

— Агар ҳозирги сув истеъмоли ва иқлим ўзгариши давом этса, 2040 йилга бориб Қозоғистоннинг сув танқислиги 12-15 миллиард куб метрга етиши мумкин, — дейилади вазирликнинг расмий жавобида.

Бугунги кунда республика йилига тахминан 25 миллиард куб метр сувдан фойдаланади. Унинг катта қисми қишлоқ хўжалигида ишлатилса-да, саноат корхоналари ва хизмат кўрсатиш соҳасидаги сув истеъмоли ҳам йилдан-йилга ортиб бормоқда. Шу муносабат билан давлат сув ресурсларидан самарали фойдаланиш, сувни қайта фильтрлаш ва айланма сув таъминоти тизимларини босқичма-босқич жорий этиш мажбуриятини олди.

Расмий статистика маълумотларига кўра, саноат ҳали янги талабларга тўлиқ тайёр эмас. Қозоғистондаги 2602 та автомобиль ювиш жойидан атиги 389 таси ёки тахминан 15% айланма сув таъминоти тизимларидан фойдаланади.

Қайси ҳудудлар олдинда?

Қайта айланувчи сув таъминоти тизимидан фойдаланадиган энг кўп автомобиль ювиш жойлари Алмати шаҳри, Атирау вилояти ва Астанада рўйхатга олинган.

"Атамекен" Миллий тадбиркорлар палатаси маълумотларига кўра:

• Алмати шаҳрида — 183 та;
• Атирау вилоятида — 88 та;
• Астанада — 50 та автомобиль ювиш шохобчаси айланувчи сув тизимидан фойдаланади.

Бошқа ҳудудларда бу йўналишдаги ишлар секин давом этмоқда. Шунинг учун вазирлик маҳаллий ҳокимликлар билан биргаликда тушунтириш ишларини олиб боришда давом этмоқда.

Астанада талаб қандай бажарилмоқда?

"Астана сув канали" маълумотларига кўра, ҳозирда пойтахтда 320 га яқин автомобиль ювиш шохобчаси фаолият юритмоқда. Уларнинг 40 фоизи айланувчи сув таъминоти тизимини жорий этган, қолган 60 фоизи эса бундай тизим жорий этиш лозимлиги ҳақида хабардор қилинган.

Компания мутахассисларининг фикрига кўра, қолган автомобиль ювиш шохобчалари 2027 йил апрель ойига қадар ўтиш режасини ишлаб чиқиши керак. 2030 йил апрель ойига қадар айланма сув тозалаш тизимини тўлиқ ўрнатиш талаб этилади. Янги очилган автомобиль ювиш жойлари айланма сув тизимига ўтиш режасини дарҳол тақдим этишлари керак.

Бундан ташқари, автомобиль ювиш мажмуалари битта автомобилни ювишда ўнлаб, баъзи ҳолларда юз литрдан ортиқ сув сарфлайди. Айланма тизим эса ишлатилган сувни махсус фильтрлар орқали тозалаш ва қайта ишлатиш имконини беради.

"Астана сув канали" маълумотларига кўра, бундай технология сувни 70-80 фоизгача тежайди.

Бу бизнесга қандай юк бўлади?

Миллий тадбиркорлар палатаси бу талаб экологик жиҳатдан тоза эканлигини айтмоқда. Бироқ, тадбиркорларнинг тайёргарлик даражаси ҳар хил.

Ахир, бундай тизимни жорий этиш учун қуйидагилар зарур:

• махсус ускуналар сотиб олиш;
• ўрнатишни амалга ошириш;
• тозалаш тизимини қуриш;
• кейин унга техник хизмат кўрсатиш.

Бундан ташқари, ускуналарнинг нархи бир хил эмас. Вазирлик унинг нархи автомобиль ювиш мажмуасининг катталигига, унинг унумдорлигига, тозалаш даражасига ва автоматлаштириш тизимига қараб ўзгаришини маълум қилди.

Бундан ташқари, Қозоғистон бозорида маҳаллий ишлаб чиқарувчилар билан бир қаторда Хитой, Туркия, Россия ва бошқа мамлакатлардан келтирилган ускуналар ҳам намойиш этилмоқда.

Масалан, беш йилдан бери автомобиль ювиш бизнесини юритиб келаётган Астанадаги ўз-ўзига хизмат кўрсатувчи автомобиль ювиш шохобчаси эгаси Арман Қаироллаули айланма сув тизимини жорий этиш ғоясини қўллаб-қувватлайди, аммо тадбиркорлар учун ҳозирги талабларга жавоб бериш осон эмаслигини айтади.

Унинг сўзларига кўра, у айланма сув тизимига ўтиш ҳақида тахминан уч йил олдин хабар олган. Бироқ, уни амалга ошириш фақат фильтр қурилмасини ўрнатиш билан чекланмайди.

— Аввало, ишлатилган сувни йиғиш учун махсус бассейн қурилиши керак. Мутахассисларнинг фикрига кўра, унинг ҳажми камида 5×5×1,5, яъни 37,5 куб метр бўлиши керак. У ерда сув йиғилади ва шундан кейингина тозалаш тизимига юборилади. Шунда энг катта харажат фильтр қурилмасига эмас, балки инфратузилмани реконструкция қилишга сарфланади, — дейди у.

Тадбиркорнинг сўзларига кўра, бугунги кунда бундай тозалаш иншоотининг ўзи тахминан 1,9 миллион тенге туради. Аммо бу миқдорга қурилиш-монтаж ишлари киритилмаган.

Унинг сўзларига кўра, ҳозирда Қозоғистонда бундай ускуналарни етказиб берадиган компаниялар кўп эмас. Бозор асосан Хитойда ишлаб чиқарилган агрегатларни таклиф этади.

Тадбиркор шунингдек, тозаланган сув сифатига шубҳа борлигини айтади.

— Мутахассисларнинг фикрига кўра, сувнинг бутун ҳажмини қайта ишлатишнинг иложи йўқ. Фақат маълум бир қисми керакли даражага қадар тозаланади. Агар сув ҳидланса ёки сифатсиз бўлса, мижозларнинг ишончи пасаяди, — дейди Арман Қайроллаули.

Шунга қарамай, давлат органлари айланма сув таъминоти тизимини жорий этиш узоқ муддатда сув ресурсларини тежаш имконини беради, деб ҳисоблашади.

Ҳозирда автомобиль ювиш саноати учун махсус давлат субсидиялари ёки имтиёзли кредитлар кўзда тутилмаган. Бироқ, "Атамекен" МТП бундай талабларни жорий этиш босқичма-босқич амалга оширилиши керак, бу эса тадбиркорларга мослашиш учун вақт беради, деб ҳисоблайди.

Улар шунингдек, сувни тежайдиган технологияларни жорий этувчи бизнес учун иқтисодий рағбатлантириш механизмларини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ бўлишини айтишади.

Халқаро тажриба нима дейди?

Янги Сув кодексини ишлаб чиқишда вазирлик Европа Иттифоқи мамлакатлари, Сингапур, Исроил ва сув танқислиги юқори бўлган бошқа мамлакатлар тажрибасини ўрганди.

Бу мамлакатлар саноат сувидан қайта фойдаланишда узоқ вақтдан бери тажрибага эга.

Қозоғистон ҳам бу йўналишда босқичма-босқич ҳаракат қилишни режалаштирмоқда.

Автомобиль ювиш шохобчаларини айланма сув таъминоти тизимига ўтказиш бугунги кунда нафақат экологик ташаббус, балки келажакда сув хавфсизлигини таъминлашга қаратилган қадам ҳам ҳисобланади.

Вазирлик етти йиллик ўтиш даври тадбиркорлар учун янги талабларга мослашиш учун етарли вақт деб ҳисоблайди. Бироқ, ҳозирги кўрсаткичлар, тадбиркорларнинг фикри ва давлат томонидан қўллаб-қувватланмаслиги саноат бу ўзгаришга тўлиқ тайёр деб айтишга ҳали эрта эканлигини кўрсатади.