Орол денгизи Марказий Осиё мамлакатларини бирлаштиради. Денгизни биргаликда қутқара оламизми

Қўшма саъй-ҳаракатлар

Бир вақтлар дунёдаги энг йирик ички сув ҳавзаларидан бири бўлган Орол денгизи энди улкан экологик инқирознинг рамзига айланди. Унинг тез қисқариши XX асрнинг иккинчи ярмида Амударё ва Сирдарё дарёларидан суғориш учун кенг кўламли сув олишдан сўнг бошланди. Бу экотизимларнинг йўқ қилинишига, чўлланишнинг кучайишига, туз ва чанг бўронларига ва миллионлаб одамларнинг яшаш шароитларининг ёмонлашишига олиб келди.

Муаммони ёлғиз ҳал қилишнинг иложи йўқлигини англаган Марказий Осиё давлатлари 1993 йилда Орол денгизини қутқариш халқаро жамғармасини (ОҚХЖ) туздилар. Унга Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон киради. Жамғарма қўшма экологик дастурлар, барқарор ривожланиш лойиҳалари ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш бўйича ташаббусларни мувофиқлаштиради.

2026 йил апрель ойида Астанада бўлиб ўтган ОҚХЖ Давлат раҳбарлари кенгашининг йиғилиши минтақавий ҳамкорликка содиқликни яна бир бор тасдиқлади. Ушбу йиғилишдан сўнг, минтақада сув ресурсларини бошқариш тизимларини модернизация қилиш ва рақамли сув ҳисоби механизмларини ривожлантиришга чақирувчи Астана декларацияси қабул қилинди. Бундан ташқари, мамлакатлар ҳар йили 26 март куни нишонланадиган Халқаро Орол денгизи, Амударё ва Сирдарё дарёлари кунини таъсис этдилар.

Қозоғистон: Шимолий Орол денгизини тиклаш

Қозоғистон бу борада энг муҳим натижаларга эришди. 2005 йилда "Сирдарё дарёсини тартибга солиш ва Кичик Орол денгизини қутқариш" лойиҳаси доирасида Жаҳон банки кўмагида Кўкарал тўғони қурилди.

Натижада Шимолий Орол денгизидаги сув сатҳи кўтарилди, шўрланиш камайди ва балиқчилик саноати тиклана бошлади. Сув ҳажми 18,9 дан 23,5 куб километргача ошди ва экологик вазиятнинг яхшиланиши минтақадаги ижтимоий-иқтисодий вазиятга ижобий таъсир кўрсатди.

Қозоғистон ҳозирда лойиҳанинг иккинчи босқичини тайёрламоқда. У Кўкарал тўғонини реконструкция қилиш ва сув сатҳини янада оширишни ўз ичига олади. Шимолий Орол денгизининг келажакдаги режалаштирилган сиғими 34 куб километргача кўтарилиши режалаштирилган.

Бугунги кунда Кичик Орол денгизи постсовет ҳудудида маҳаллий экотизимни тиклашнинг энг муваффақиятли намуналаридан бири ҳисобланади.

Шу билан бирга, Астана сув ресурсларини бошқаришни такомиллаштириш бўйича минтақавий ташаббусларни, жумладан, Марказий Осиё мамлакатлари учун ягона рақамли сув ўлчаш тизимини яратиш ва экологик лойиҳалар учун халқаро маблағларни жалб этишни илгари суряпти.

Ўзбекистон: Оролқум чўлини кўкаламзорлаштириш

Ўзбекистон денгизнинг қуриши оқибатларига қарши курашишга эътибор қаратди. Бунда асосий эътибор собиқ денгиз тубида шаклланган Оролқум чўлини қайта ўрмонлаштиришга қаратилди.

Сўнгги йилларда 2 миллион гектардан ортиқ майдонда ўрмонлар экилди. Саксовул ва бошқа қурғоқчиликка чидамли ўсимликлар тупроқни барқарорлаштиришга, туз чангининг тарқалишини камайтиришга, ҳамда унинг аҳолига салбий таъсирини юмшатишга ёрдам беради.

Тошкентнинг ташаббусидан сўнг, БМТ Бош Ассамблеяси Орол денгизи минтақасини экологик инновациялар ва технологиялар зонаси деб эълон қилди. Мамлакат шунингдек, замонавий сув ресурсларини бошқариш тизимларини жорий этяпти ва қишлоқ хўжалигида сувни тежовчи технологиялардан фойдаланишни кенгайтиряпти.

Орол денгизи минтақаси учун БМТнинг Инсон хавфсизлиги бўйича ишонч жамғармаси ҳам тиббий, ижтимоий ва экологик лойиҳаларни молиялаштиришда муҳим роль ўйнайди.

Қирғизистон ва Тожикистон: Сув ва энергетика

Минтақанинг энг йирик дарёлари манбаларида жойлашган Қирғизистон ва Тожикистон Марказий Осиёнинг сув балансини шакллантиришда муҳим роль ўйнайди.

Қирғизистон учун Сирдарё ҳавзасини озиқлантирувчи Тянь-Шань музликларини сақлаб қолиш устувор вазифа бўлиб қолмоқда. Бишкек халқаро тоғ кун тартибини фаол равишда илгари суради, музликларни мониторинг қилиш дастурларида иштирок этади ва гидравлик инфратузилмани модернизация қилади.

2016 йилда ОҚХЖ органларидаги иштирокини тўхтатганига қарамай, Қирғизистон сув ва энергетика масалалари бўйича минтақавий мулоқотда иштирок этишда давом этмоқда.

Амударё оқимининг тахминан 60 фоизини ташкил этувчи Тожикистон Помир музликларини ҳимоя қилиш ва сув дипломатиясини ривожлантиришга урғу беради. Душанбе ташаббуси билан БМТ 2025 йилни Халқаро музликларни муҳофаза қилиш йили ва 21 мартни Бутунжаҳон музликлар куни деб эълон қилди.

Иккала мамлакат ҳам қуйи оқимдаги давлатларнинг қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари билан бир қаторда гидроенергетикани ривожлантириш масаласини ҳам кўриб чиқиш зарурлигини таъкидлайди.

Туркманистон: Сувни тежашга устуворлик

Туркманистон Амударё ҳавзасига сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ва атроф-муҳитга таъсирини камайтиришга эътибор қаратди.

Мамлакат дренаж сувларини тўплаш ва қайта ишлатиш лойиҳаларини амалга оширмоқда, томчилатиб суғориш ва бошқа сувни тежайдиган технологиялардан фойдаланишни кенгайтирмоқда. Шу билан бирга, қурғоқчил ҳудудларни яшиллаштириш ва чўлланишга қарши курашиш бўйича саъй-ҳаракатлар давом этмоқда.

2017 йилдан 2019 йилгача ОҚХЖга раислик қилган даврида Ашхобод Орол денгизи ҳавзаси мамлакатларига ёрдам бериш бўйича тўртинчи Ҳаракатлар дастурини тайёрлашни мувофиқлаштирди, бу дастур минтақавий ҳамкорликнинг асосий йўналишларини белгилаб берди.

Жаҳон ҳамжамиятининг қўллаб-қувватлаши

Орол денгизи муаммоси минтақавий кун тартибидан чиқиб кетди. Бугунги кунда БМТ, Жаҳон банки, Европа Иттифоқи, Осиё тараққиёт банки, БМТ Тараққиёт дастури, JICA, GIZ ва бошқа халқаро ташкилотлар Орол денгизини тиклаш лойиҳаларида иштирок этмоқда.

Уларнинг дастурлари гидравлик инфратузилмани модернизация қилиш, сувни тежайдиган технологияларни жорий этиш, атроф-муҳит мониторинги, илмий тадқиқотлар ва трансчегаравий ҳамкорликни ривожлантиришни қамраб олади.

Халқаро қўллаб-қувватлаш туфайли Шимолий Орол денгизини тиклаш лойиҳалари амалга оширилди, аҳолининг яшаш шароитлари яхшиланди ва халқаро ҳамжамият эътиборини минтақанинг экологик муаммоларига жалб қилди.