Оралда Пушкин меҳмон бўлган тарихий бинонинг аҳамияти нимада

Оралда икки ярим кун

Ғарбий Қозоғистон вилояти ўлкашунослик музейи директорининг ўринбосари Нуржан Дузбатирнинг сўзларига кўра, Александр Пушкин 1833 йил 21 сентябрда катта Оренбург йўли орқали Оралга келган.

Унинг мақсади — Пугачев қўзғолони ҳақида материал тўплаш, яъни шоирнинг ўзи ёзганидек, "халқ фикрини билиш" эди.

Нуржан Тоғизбайулининг сўзларига кўра, шоир атаманнинг уйида тўхтаб, у ерда қолган. Уйнинг кириш қисмида Санкт-Петербургдан келган меҳмонни адъютант Никита Донской кутиб олди. Донской Пушкинни иккинчи қаватдаги меҳмонхонасига олиб борди. У ерда кийимларини алмаштирган шоир кейинчалик пастга тушди ва уни ўша пайтдаги Орал шаҳри атамани Василий Покатилов қабул қилди.

— Оралда Пушкин Пугачевнинг халқ хотирасига чуқур сингиб кетганини кўрди. Пугачевнинг номи "ҳали ҳам минтақаларда акс-садо беради" ва "халқ бу даврни ҳали ҳам эслайди", деб шоир ўзининг "Пугачев тарихи" ва "Капитан қизи" асарларида ёрқин тасвирлаб берган. 1833 йил кузида Оралда ўтказган икки ярим кун Пушкин ҳаётидаги алоҳида лаҳзалар бўлди. Шу қисқа вақт ичида у "Капитан қизи" романининг янги саҳифаларини ва "Пугачев тарихи" асарини ёзди, - дейди Нуржан Дузбатир.

Александр Пушкин Ёйиқ казакларининг фольклори ва ҳаётини ўрганиб, бошқа халқларнинг маънавий маданияти, урф-одатлари ва оғзаки адабиётига алоҳида қизиқиш билдирди.

Шоирнинг Оралда бўлиши унинг ижодини шарқона материаллар билан бойитди. У қалмиқча бургут ва қарға ҳақидаги эртакни, шунингдек, қозоқ эпик достонининг «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» асарини эшитган бўлиши мумкин. Бургут ва қарға ҳақидаги эртак Пушкин томонидан "Капитан қизи" романида ишлатилган. Бу эртак Емельян Пугачев образини ёрқин ва ишончли тасвирлашга ёрдам беради. Қозоқча «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» асарига келсак, унинг матни шоир архивидан топилган ва биринчи марта 1937 йилда Лев Модзалевский томонидан "Пушкин комиссияси бюллетени"да нашр этилган. Ёзув номаълум шахс томонидан бешта катта форматли саҳифага ёзилган.

Бу маълумотлар Пушкин ижоди қозоқ адабиёти билан чамбарчас боғлиқлигини кўрсатади. Шоирнинг бевақт ўлими унга дашт достони асосида асар ёзишга имкон бермади. Агар бундай асар нашр этилганида, у Пушкиннинг "кичик трагедиялари" рўйхатига киритилган бўлар эди.

ХIХ асрда Пушкин асарларини Қозоғистонда тарғиб қилганлар орасида Абай Қўнонбайули, Шоқан Уалиханов, Ибрай Алтинсарин, Шакарим Қудайбердиули, шунингдек, султон-ҳукмдор Ахмет ​​Жантурин бор эди.

— Пушкин асарларини қозоқ тилига таржима қилиб, халққа етказган таниқли ёзувчилар Ахмет ​​Байтурсинули, Миржақип Дулатули, Илияс Жансугуров, Қасим Аманжолов, Тайир Жароков, Абдилда Тажибаев, Жубан Молдағалиев, Қайрат Жумағалиев, Ғали Орманов, Фариза Онғарсинова ва бошқа шоир ва ёзувчилар бор эди. Молданияз Бекимов — Алаш ҳаракатининг намояндаси, таржимон, фольклоршунос ва қозоқ зобитларидан бири. У 1903 йилда Александр Пушкиннинг "Капитан қизи" қиссасини қозоқ тилига таржима қилиб, Қозонда нашр эттирган. Шундай қилиб, Пушкиннинг Оралга саёҳати рус ва қозоқ адабиёти ўртасидаги маънавий алоқани мустаҳкамлади, — дейди музей ходими.

Собиқ атаманнинг уйида жойлашган А. С. Пушкин музейи 2006 йил 6 октябрда очилган. Унда 80 дан ортиқ экспонатлар мавжуд.

Тарихий бино қурилганига икки асрдан кўпроқ вақт ўтди

Ғарбий Қозоғистон вилояти тарихий ва маданий меросни муҳофаза қилиш давлат инспекцияси бошлиғи Нурлан Кенжиннинг сўзларига кўра, шоир жойлашган атаман уйи (кейинчалик савдогар Овчинниковнинг қасри) республика аҳамиятига эга тарихий ва маданий ёдгорликлар давлат рўйхатига киритилган тарихий ва меъморий ёдгорлик ҳисобланади.

Ёдгорликнинг муҳофаза қилинадиган зоналари ва иш режими Ғарбий Қозоғистон вилояти ҳокимлигининг 2020 йил 21 декабрдаги 301-сонли қарори билан тасдиқланган.

— Бино 1823-1825 йилларда италиялик ҳарбий меъмор Микеле (Михаил) Дельмедино лойиҳаси бўйича қурилган. Меъмор 1821 йилдаги даҳшатли ёнғиндан кейин Орал шаҳрини қайта қуришда иштирок этган ва ҳудуддаги кўплаб маъмурий ва жамоат биноларининг лойиҳасини ишлаб чиққан. Атаман уйи империя услубида қурилган икки қаватли тош бинодир. Унинг меъморий композицияси классик меъморий моделлар ва итальян «палаццо» услубининг хусусиятларини акс эттиради, — дейди Нурлан Кенжин.

Нурлан Серикулининг сўзларига кўра, дастлаб бу бино Орал казак армияси атамани Дмитрий Бородиннинг хусусий қароргоҳи сифатида қурилган. Кейинчалик унинг меросхўрлари бинони ҳарбий хазинага сотдилар ва узоқ вақт давомида у Орал казак армияси атамани расмий қароргоҳи бўлиб хизмат қилди. Бу ерда Россия империясининг юқори мартабали амалдорлари ва ҳурматли меҳмонлари қабул қилинди.

Александр Пушкиндан ташқари, турли вақтларда бу бинога кўплаб таниқли шахслар ташриф буюришган. Улар орасида ёзувчи ва этнограф Владимир Даль, шоир Василий Жуковский, ёзувчи Лев Толстой, шунингдек, Россия императорлари Александр II ва Николай II бор. Ушбу шахсларнинг ташрифларига бағишланган ёдгорлик лавҳалари бинонинг жабҳасига ўрнатилган.

1919 йилдан бери бино ҳарбий кафедра қарамоғида бўлиб келган. Кейинчалик, йиллар давомида у ерда ҳарбий қисм, пионерлар уйи, болалар кутубхонаси ва адабий музей жойлашган эди. Бинони бузиш масаласи Совет даврида кўтарилган бўлса-да, унинг тарихий ва меъморий қиймати ҳисобга олинган ва ёдгорлик сақланиб қолган.

Вилоятдаги Тарихий ва маданий меросни муҳофаза қилиш давлат инспекцияси маълумотларига кўра, тарихий бинода ҳозирда музейдан ташқари, давлат муассасаси, Қозоғистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги Ғарбий Қозоғистон вилояти полиция бошқармасининг клиникаси бўлган касалхона жойлашган. Бино бир неча бор илмий ва реставрация ишларидан ўтказилган ва ўзининг тарихий ва меъморий кўринишини сақлаб қолган. Бугунги кунда у давлат ҳимояси остидаги тарихий ва маданий мерос объекти сифатида фойдаланилмоқда.

— Александр Пушкин яшаган атаманнинг уйи — Ғарбий Қозоғистон вилояти тарихий ва меъморий меросининг энг муҳим ёдгорликларидан бири. Ёдгорлик XIX аср фуқаролик меъморчилигининг ажойиб намунаси ва шаҳарнинг тарихий қиёфасини шакллантирган меъморий объектлардан бири сифатида қимматлидир. Бундан ташқари, бу — Қозоғистонда буюк рус шоири яшаган ягона тарихий жой. Оралга ташрифи давомида олий мартабали меҳмон "Пугачев тарихи" ва "Капитан қизи" асарларини ёзиш учун асос бўлиб хизмат қилган тарихий материалларни тўплади. Россия ва Қозоғистон тарихи билан боғлиқ кўплаб таниқли тарихий шахсларнинг ташрифи ҳам бинонинг қийматини оширади, — дея хулоса қилди Нурлан Кенжин.

"Мен бу ерда қолардим..."

Александр Пушкиннинг Оралга саёҳатини ўрганувчилар орасида ғарбий қозоғистонлик олим, филология фанлари номзоди марҳум Николай Шчербановни тилга олиш мумкин.

Шчербанов ўзининг «Поехал я в Уральск…» китобида иқтибос келтирганидек, шоир дастлаб рафиқасига саёҳатини Оренбургда якунлашини айтиб хат ёзган. Бироқ, уни рус ёзувчиси ва этнографи Владимир Далнинг Орал ҳақидаги ҳикоялари ўзига жалб қилган кўринади. Ахир, Даль бу ҳудудга бундан анча олдин саёҳат қилган эди. Пушкиннинг Оралга ташриф буюриш қарорига рус олими ва саёҳатчиси Григорий Карелин, шунингдек, бошқа сабаблар таъсир қилган бўлиши мумкин.

Шчербановнинг сўзларига кўра, Далнинг Оралга Пушкин билан келгани ёки йўқлиги ҳақида икки хил тахмин мавжуд. Баъзи тадқиқотчилар Владимир Далнинг саёҳатчи ҳамроҳи бўлганини айтишса, бошқалари бунинг аксини таъкидлаб, ўз далилларини келтирадилар.

Шунингдек, Пушкин буюк қозоқ шоири Махамбет билан Оралда учрашган деган тахмин ҳам мавжуд. Уларни таништирган Владимир Даль бу ҳақда Россиянинг "Вестник" газетасида хабар эълон қилгани айтилади, аммо аниқ далиллар топилмади. Ўша пайтда Оренбург ҳарбий генерал-губернаторлиги қошидаги махсус топшириқлар бўйича амалдор бўлиб хизмат қилган Даль кўпинча Қозоғистон даштларига саёҳат қилган. У қозоқлар ҳаёти ҳақида асарлар ёзган. У Махамбет билан ҳам таниш эди.

Машҳур ёзувчи Раҳимжан Отарбаев Александр Пушкиннинг Махамбет билан учрашувини ўзининг «Жұлдыздар құлаған жер» қиссасида тасвирлаб берган.

Хулоса қилиб айтганда, Пушкин Оралга саёҳатидан шунчалик завқланганки, буни «Когда б не смутное влечение» деган қисқа шеърида таъсирли тарзда ифодалайди.

«Когда б не смутное влечение

Чего-то жаждущей души,

Я здесь остался б — наслажденье

Вкушать в неведомой тиши…» , — деб ёзади Пушкин.

Тадқиқотчилар шоирнинг сафарини Оралда об-ҳаво совуқ ва қор ёғаётгани учун эрта тугатганига оид далилларни келтирадилар.

Шундай қилиб, буюк шоир ҳам Оралда қолишни хоҳлаган.

Умуман олганда, Александр Пушкиннинг Оралга саёҳати ҳали ҳам қўшимча тадқиқотларни талаб қилади.