Музликларнинг эриши — миллий хавфсизлик масаласи: нима учун Қозоғистонда гляциологлар тайёрланмайди

Музликлар мониторинги

Музликлар ҳолатини баҳолаш доимий илмий мониторингни талаб қилади. Қозоғистонда бу иш Марказий Осиё минтақавий гляциология маркази томонидан мувофиқлаштирилади. Қозоғистон Ҳукумати ва ЮНEСКО ўртасидаги келишув асосида ташкил этилган муассаса музликларни тадқиқ қилишга ихтисослашган дунёдаги ягона ЮНEСКОнинг 2-тоифали илмий марказидир. Ўтган йил охирида унинг мақоми яна саккиз йилга узайтирилди ва илмий тадқиқотларни молиялаштириш миқдори 115 миллион тенгега оширилди.

Марказ директори Такир Баликбаевнинг сўзларига кўра, Қозоғистонда умумий майдони 2 минг квадрат километрдан ортиқ бўлган 2400 га яқин музлик мавжуд. Уларнинг аксарияти Или Алатауи, Жетису Алатауи, Кунгей Алатауи ва Олтой тизмаларида жойлашган.

— Музликлар ҳолатини кузатиш учта баландликдаги станцияларда амалга оширилади. Булар Туюқсув музлиги, Катта Алмати кўли яқинидаги станция ва Жосали-Кезен станцияси. Бу ерда йил давомида гидрометеорологик параметрлар, музликларнинг масса баланси, қор қоплами, музлик кўлларининг ҳолати, кўп йиллик совуқлар ва хавфли табиий жараёнлар кузатилади, — дейди Такир Балиқбаев.

Ер кузатувлари космик мониторинг билан тўлдирилади. Бунинг ёрдамида сўнгги 60 йил ичида Сирдарё ва Амударё ҳавзаларидаги музликларнинг ўзгариши ўрганилди. Тўпланган маълумотлар нафақат Қозоғистоннинг соҳа муассасаларига, балки Жаҳон музликларини мониторинг қилиш хизматига (WGMS) ҳам юборилади ва Иқлим ўзгариши бўйича ҳукуматлараро экспертлар гуруҳининг (IPCC)ҳисоботларида қўлланилади.

Марказ халқаро илмий ҳамкорликни ҳам фаол ривожлантирмоқда. Ҳозирда у тўққиз мамлакатдан 21 та илмий ташкилот билан ҳамкорлик қилмоқда. Бундан ташқари, “ҚазселденҚорғау” институти билан биргаликда Тянь-Шандаги 50 дан ортиқ морена кўлларида тадқиқотлар олиб бормоқда ва кўчкилар хавфини баҳоламоқда.

Марказ шунингдек, Қозоғистон ташаббуси билан амалга оширилаётган Сув миноралари ҳамкорлиги лойиҳасини мувофиқлаштиради. Лойиҳа Марказий Осиё мамлакатлари томонидан музликларни биргаликда тадқиқ қилиш, илмий маълумотлар алмашиш ва минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилган.

2050 йилга бориб қайси музликлар йўқ бўлиб кетиши мумкин?

Олимлар томонидан олиб борилган узоқ муддатли мониторинг шуни кўрсатадики, мамлакатдаги музликлар барқарор равишда қисқариб бормоқда. Сўнгги 50-60 йил ичида уларнинг умумий майдони йилига ўртача 0,73-0,75 фоизга, муз ҳажми эса тахминан 1 фоизга камайди. Мутахассисларнинг фикрига кўра, бу дунёдаги энг юқори кўрсаткичлардан биридир.

Мутахассислар бу жараённи, аввало, иқлим исиши билан боғлайдилар. Республиканинг баланд тоғли ҳудудларида ўртача йиллик ҳарорат ҳар ўн йилда 0,3-0,4 даража Цельсийга ошмоқда. Натижада, бу кўрсаткич 1961 ва 2025 йиллар оралиғида тахминан бир даража Цельсийга ошди.

Ҳароратнинг кўтарилиши нафақат музликларнинг эриш мавсумини узайтирмоқда, балки уларнинг озиқланиш майдонларини ҳам торайтирмоқда. Илгари қор шаклида ёғадиган ёғингарчиликнинг катта қисми ёмғирга айланиб, музликларнинг табиий тўлдирилишини сусайтирмоқда.

Бироқ, иқлим ўзгариши барча музликларга бир хил таъсир кўрсатмаяпти. Майдони 0,1 квадрат километрдан кам бўлган кичик музликларнинг тақдири кўп жиҳатдан маҳаллий табиий шароитларга боғлиқ бўлса-да, йирик музликларнинг ўзгариши асосан минтақавий иқлим жараёнлари билан белгиланади.

Олимларнинг фикрига кўра, агар ҳозирги тенденциялар давом этса, майдони 0,5 квадрат километрдан кам бўлган музликларнинг аксарияти 2050-2070 йилларга бориб йўқ бўлиб кетиши мумкин. Йирик музликлар, агар улар тўлиқ йўқ бўлиб кетмаса ҳам, ҳажмининг катта қисмини йўқотади ва бир неча қисмга бўлинади.

«Peak water» ҳодисасининг таҳдиди

Музликларнинг камайиши биринчи навбатда мамлакат сув ресурсларига таъсир қилади. Мамлакатдаги кўплаб дарёлар тоғ музликларидан келиб чиққанлиги сабабли, муз захираларининг камайиши дарёларнинг сув режимига бевосита таъсир қилади.

География ва сув хавфсизлиги институти бошқаруви раиси ўринбосари Саят Алимқуловнинг сўзларига кўра, дарёларнинг гидрологик режимидаги ўзгаришлар нафақат музликларнинг чекиниши, балки умуман иқлимнинг исиши билан ҳам боғлиқ.

— Қиш ва баҳор ҳароратларининг кўтарилиши қорнинг эрта эришига таъсир қилади. Натижада, кўплаб дарёларда баҳорги тошқинлар ўртача 7-10 кун олдин бошланади, — дейди у.

Ҳозирги вақтда музликларнинг тез эриши дарёлардаги сув ҳажмининг вақтинча ошишига олиб келмоқда. Фанда бу ҳодиса «Peak water» деб аталади. Бироқ, бу — фақат вақтинчалик давр.

Муз қоплами камайиши билан дарёларни озиқлантирувчи табиий ресурс ҳам камаяди. Олимларнинг фикрига кўра, агар ҳозирги исиш суръати давом этса, Қозоғистоннинг жануби ва жануби-шарқидаги кўплаб дарё ҳавзалари XXI асрнинг ўрталарига бориб «Peak water» даврини бошдан кечиради. Шундан сўнг, дарёларнинг сув миқдори, айниқса ёз ойларида аста-секин камаяди.

Бу тенденция Марказий Осиё минтақавий музлик марказининг изотоп тадқиқотлари билан тасдиқланади. Олимлар уч йил давомида минтақадаги олтита дарёдан олинган етти мингдан ортиқ сув намуналарини таҳлил қилишди. Натижада, баҳорги тошқинларнинг энг юқори даври июль-август ойларидан апрель-май ойларига ўтаётгани аниқланди.

Технология музликларни қутқара оладими?

Дунёнинг кўплаб мамлакатларида музликларнинг эришини секинлаштиришга қаратилган турли технологиялар синовдан ўтказилмоқда. Масалан, Хитойда кичик музликларни махсус геотекстил ва қуёш нурини акс эттирувчи материаллар билан қоплаш амалиёти қўлланилмоқда, Европа эса сунъий қор тайёрлаш ва булут технологияларини ўрганишни бошлади.

Қозоғистонда булутларни сепиш технологияси ҳам сув танқислигининг олдини олиш бўйича пилот лойиҳалари доирасида қўлланилмоқда. Бироқ, мутахассисларнинг таъкидлашича, бу усулларнинг самарадорлиги чекланган. Уларнинг фикрига кўра, бундай технологиялар фақат кичик ҳудудларда самарали ва уларни кенг кўламда амалга ошириш иқтисодий жиҳатдан жуда қиммат. Бундан ташқари, агар глобал исиш давом этса, бу ёндашувлар муаммони тубдан ҳал қила олмайди.

Шунинг учун, олимларнинг фикрига кўра, музликларни сақлаб қолишнинг энг самарали усули — бу иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтириш ва иқлим ўзгаришини жиловлаш бўйича халқаро саъй-ҳаракатларни кучайтиришдир.

Гляциологлар нима учун керак?

Музликларни ўрганадиган асосий мутахассис гляциологдир. Бироқ, мамлакатда бу мутахассислик бўйича индивидуал кадрлар тайёрланмайди. Фан ва олий таълим вазирлиги Фан қўмитаси раиси вазифасини бажарувчи Жайиқ Тоқтаровнинг сўзларига кўра, университетларда бундай мустақил таълим дастурлари мавжуд эмас. Бироқ, музликларни ўрганиш учун зарур бўлган билимлар гидрология, гидрогеология, иқлимшунослик, сув ресурсларини бошқариш, геоинформатика ва муҳандислик геологияси доирасида тақдим этилади.

— Қозоғистон Миллий сув хўжалиги ва ирригация университетида “Гляциология асослари”, “Гидрология” ва “Геология ва гидрогеология асослари” фанлари доирасида ўқитилади. Қозоғистон Миллий аграр тадқиқот университети ва Қ. Сатпаев номидаги Қозоғистон Миллий техник тадқиқот университетида эса талабалар сув ресурсларини бошқариш, иқлим хавфлари, геоахборот тизимлари, муҳандислик геологияси ва хавфли табиий жараёнларни мониторинг қилиш соҳаларида таҳсил оладилар, — деди Жайиқ Тоқтаров.

Мамлакатда тор профилли гляциологлар эмас, балки музликларни фанлараро нуқтаи назардан ўргана оладиган мутахассислар тайёрланмоқда. Улар сув ресурсларини бошқариш, ер ости сувларининг шаклланишини ўрганиш, дарё оқимини моделлаштириш ва тоғли ҳудудларнинг муҳандислик хавфсизлигини баҳолаш соҳаларида ишлайди.

Шунга қарамай, Қозоғистонда ноёб гляциология мактаби шаклланган. Унинг асосчиларидан бири — профессор Игорь Северский. У олтмиш йилдан ортиқ вақт давомида музликлар ва кўчкиларни ўрганиб, бир нечта фан докторлари ва номзодларини тайёрлаб келмоқда. Бу мамлакатимизда гляциология фанининг шаклланишига катта ҳисса қўшади.

P.S. Бугунги кунда музликларни ўрганиш аллақачон экологик муаммо доирасидан чиқиб кетди. Бу мамлакатнинг сув хавфсизлигига, табиий офатларнинг олдини олишга ва иқлим ўзгаришига мослашишга бевосита ҳисса қўшадиган стратегик йўналишдир. Шунинг учун халқаро илмий ҳамкорликни мустаҳкамлашдан ташқари, музликларшунослик бўйича миллий илмий мактабни ривожлантириш ва бу соҳада мутахассисларни тайёрлаш зарурати пайдо бўлмоқда.