Марказий Осиёнинг иқтисодий ўсиши: минтақанинг ривожланишига нималар туртки бўлмоқда
ASTANA. Kazinform — Марказий Осиё мамлакатлари иқтисодиёти бир неча йиллардан бери глобал ўртача кўрсаткичдан юқори ўсиш суръатларини намойиш этиб келмоқда. Транспорт йўлакларининг ривожланиши, ички ислоҳотлар ва иқтисодий ҳамкорликнинг кенгайиши туфайли минтақа инвестиция фаолияти учун ривожланаётган марказга айланмоқда. Кazinformнинг Бишкекдаги мухбири бу ўсишни нималар бошқараётганини ва уни қандай хавфлар секинлаштириши мумкинлигини ўрганади.
ЯИМнинг барқарор ўсиши
Евроосиё тараққиёт банкининг макроиқтисодий шарҳига кўра, Марказий Осиё мамлакатларининг умумий ялпи ички маҳсулоти 2025 йилга келиб 500 миллиард доллардан ошди, ўртача иқтисодий ўсиш суръатлари тахминан 7% ни ташкил этади ва аксарият ривожланаётган бозорларга қараганда деярли икки баравар кўп.
2026 йилда таҳлилчилар юқори ўсиш суръатларининг давом этишини — 6,5% дан юқори — минтақанинг умумий иқтисодиётини тарихда биринчи марта 600 миллиард доллардан юқори даражага кўтаришни кутмоқдалар.
Бу ўсиш бир нечта омилларга боғлиқ: транспорт ва логистика йўналишларининг ривожланиши, инвестициялар оқими, ички ислоҳотлар ва минтақавий ҳамкорликнинг кенгайиши.
Қирғизистонлик иқтисод фанлари доктори Толонбек Абдиров Каzinform мухбири билан суҳбатда бугунги иқтисодий ўсиш асосан минтақанинг янги транспорт, энергетика ва инвестиция жараёнларининг марказидаги мавқеи билан боғлиқлигини таъкидлади.
— Йўллар, темир йўл йўналишлари ва логистика марказлари қурилмоқда ва Марказий Осиёнинг Европа ва Осиё ўртасидаги кўприк сифатидаги роли кучаймоқда. Йирик ташқи ҳамкорлар — Хитой, Россия, Туркия, Европа Иттифоқи ва Форс кўрфази мамлакатлари ҳам қизиқиш билдирмоқда. Улар Марказий Осиёни муҳим бозор, ресурслар манбаи ва қулай транзит йўли сифатида кўришади, — деб таъкидлади эксперт.
Унинг сўзларига кўра, қўшимча ўсиш омиллари бизнес муҳитини яхшилаш, рақамли давлат хизматларини ривожлантириш ва бошқарув тизимини модернизация қилишга қаратилган ички ислоҳотларни ўз ичига олади. Минтақанинг яна бир афзаллиги унинг ёш аҳолиси бўлиб, бу ички талабни, меҳнат бозорини ва узоқ муддатли ривожланиш салоҳиятини оширади.
Ўз навбатида, халқаро муносабатлар, минтақавий хавфсизлик ва Марказий Осиё сиёсати бўйича қирғизистонлик эксперт Байқадам Қурамаев минтақавий ҳамкорликнинг иқтисодий ўсиш учун муҳимлигини таъкидлади.
— Қўшма логистика, сув ва энергетика лойиҳалари, транспорт тарифларини бирлаштириш ва инвестицияларни жалб қилиш ва сув ресурсларини тақсимлаш бўйича мувофиқлаштириш механизмларини яратиш Марказий Осиё мамлакатларида инвестициялар, бандлик ва экспортни кўпайтириш орқали ялпи ички маҳсулотнинг ўсишига ҳисса қўшади, — деб таъкидлади у.
Қозоғистон: табиий ресурслар ва иқтисодий диверсификация
Минтақанинг энг йирик иқтисодиёти сифатида Қозоғистон нефть ва газ секторини фаол ривожлантиришда давом этмоқда ва шу билан бирга иқтисодиётини диверсификация қилмоқда. Ишлаб чиқаришга инвестициялар, хорижий ҳамкорларни жалб қилиш ва халқаро транспорт йўлакларини ўз ичига олган транспорт ва логистика инфратузилмасини ривожлантириш мамлакат мавқеини мустаҳкамламоқда.
2025 йилда Қозоғистон иқтисодиёти сўнгги 13 йил ичида энг юқори ўсиш суръатини намойиш этди. ЯИМ 6,5% га ошди, транспорт, қурилиш, кончилик ва савдо асосий ҳисса қўшди.
Бундан кейинги барқарор ўсиш инфратузилмани ривожлантириш, иқтисодий диверсификацияни янада ошириш ва бизнес муҳитида шаффофликни оширишга боғлиқ бўлади.
Қирғизистон: тез ривожланаётган минтақавий иқтисодиёт
Қирғизистон иқтисодиёти Марказий Осиёда кетма-кет учинчи йил юқори ўсиш суръатларини намойиш этди. 2025 йил охирига келиб, истеъмол ва инвестиция талабининг кучлилиги, солиқ ислоҳотлари ва жонланган ички бозор туфайли ЯИМ ўсди.
Бишкек гидроэнергетикани ривожлантиришга ва тоғ-кон саноати ва қишлоқ хўжалигига инвестицияларни жалб қилишга эътибор қаратмоқда. Олтин ва бошқа қимматбаҳо металлар унинг экспорт даромадларининг катта қисмини ташкил қилади.
Шу билан бирга, мамлакат экспорт географиясини кенгайтирмоқда, минтақавий иқтисодий ҳамкорликни мустаҳкамламоқда ва кичик ва ўрта бизнесни ривожлантириш учун янада қулай муҳит яратмоқда.
Ўзбекистон: ислоҳотлар ва инвестицияларни жалб қилиш
Ўзбекистон юқори иқтисодий ўсиш суръатларини намойиш этишда давом этмоқда. 2025 йил охирига келиб, ЯИМ ўсишининг асосий омиллари чакана савдо (+14,7%), хизматлар (+14,8%) ва қурилиш (+14,2%) бўлди.
Давом этаётган ислоҳотлар ушбу ижобий тенденцияни қўллаб-қувватламоқда. Қаттиқ пул-кредит сиёсати туфайли инфляция секинлашди, экспорт даромадлари ва пул ўтказмаларининг ўсиши фонида миллий валюта мустаҳкамланди ва фискал сиёсат молиявий баланс яхшиланиши билан юмшоқ бўлиб қолмоқда.
Мамлакатнинг барқарор ривожланиши давом этаётган ислоҳотлар, иқтисодий самарадорликни ошириш ва янги инвестицияларни жалб қилишга боғлиқ бўлади.
Тожикистон: саноатни ривожлантириш ва талаб
Тожикистон иқтисодиёти кучли ички талаб ва саноат ишлаб чиқаришининг кенгайиши туфайли тез ўсишда давом этмоқда. 2025 йил охирига келиб, ЯИМ ўсиши савдо ва инвестицияларнинг 23% га, экспортнинг эса 28% га ўсиши билан боғлиқ бўлди.
Мамлакат гидроэнергетикани фаол ривожлантирмоқда ва тоғ-кон, металлургия, тўқимачилик ва озиқ-овқат маҳсулотларини қайта ишлашга инвестиция киритмоқда. Шу билан бирга, қишлоқ хўжалиги, қурилиш ва бошқа соҳаларга инвестициялар давом этмоқда, бу эса иқтисодий диверсификацияга ва янги иш ўринларини яратишга ҳисса қўшмоқда.
Туркманистон: товар экспортига қарамликни камайтиришга интилиш
Энг йирик табиий газ захираларига эга бўлган Туркманистон газ саноатини ривожлантириш, инфратузилмани модернизация қилиш ва янги экспорт бозорларини ўрганишга инвестиция киритишда давом этмоқда.
Шу билан бирга, расмийлар кимё саноати, тўқимачилик ишлаб чиқариши ва қишлоқ хўжалигини ривожлантиришга эътибор қаратмоқдалар, иқтисодиётнинг товар экспортига қарамлигини босқичма-босқич камайтириш ва саноат базасини кенгайтиришга интилишмоқда.
Истиқболлар ва хавфлар қандай?
Юқори ўсиш суръатларига қарамай, Марказий Осиёнинг кейинги ривожланиши мамлакатларнинг ички ва ташқи қийинчиликларга мослашиш қобилиятига боғлиқ бўлади.
Қирғизистонлик иқтисод фанлари доктори Толонбек Абдировнинг сўзларига кўра, асосий муаммо иқтисодиётларнинг хомашё секторига юқори даражада боғлиқлиги бўлиб қолмоқда.
— Нефть, газ, олтин, металлар ва бошқа ресурслар даромад келтиради, аммо улар иқтисодиётни ташқи инқирозлар ва глобал нархларнинг ўзгаришига заифлаштиради. Иккинчи муаммо — диверсификациянинг етарли эмаслиги. Кўпгина мамлакатларда юқори технологияли саноат, қайта ишлаш ва юқори қўшимча қийматли ишлаб чиқариш ҳали ҳам ривожланмаган. Шу сабабли, ўсиш ҳар доим ҳам уй хўжаликлари даромадларининг барқарор ўсишига олиб келмайди, — деб таъкидлади у.
Эксперт, шунингдек, иқлим ўзгариши жиддий муаммога айланиб бораётганига ишонади.
— Марказий Осиё учун сув, ер, энергетика ва қишлоқ хўжалиги нафақат экология, балки иқтисодий хавфсизлик масалалари ҳамдир. Бунга геосиёсий хавфлар, санкциялар, савдо йўлларининг ўзгариши ва жуда эҳтиёткорлик билан кўп векторли сиёсат юритиш зарурати қўшилади, — деди у.
Минтақанинг ривожланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ташқи омиллар қаторида Байқадам Қурамаев Яқин Шарқдаги вазиятнинг кескинлашиши, Россия ва Украина ўртасидаги давом этаётган можаро, АҚШ санкцияларининг кенгайиши, иқлим ўзгаришининг оқибатлари ва глобал иқтисодий пасайишни таъкидлади.
Транспорт йўлаклари ҳақида гапирар экан, эксперт қурилаётган Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўлининг Туркманистон орқали Каспий денгизига, Хитой-Қирғизистон-Қозоғистон-Россия-Европа Иттифоқи автомобиль йўналишига ва транскаспий транспорт йўналишларига чиқиш билан боғлиқ муҳим ролини таъкидлади.
— Транзит қўшимча даромад келтиради, бу даромадлар давлатлар инфратузилмани ривожлантириш, экологик ва ижтимоий лойиҳалар учун фойдаланиши мумкин.Бу янги иш ўринларини яратади, энергетика лойиҳаларини амалга оширади ва минтақанинг инвестиция жозибадорлигини оширади, — деб таъкидлади у.
Юқори ўсиш суръатлари Марказий Осиёга Евроосиёдаги энг жадал ривожланаётган минтақалардан бири сифатидаги мавқеини мустаҳкамлаш имконини бермоқда. Бироқ, бу суръатни сақлаб қолиш мамлакатларнинг иқтисодиётини қанчалик муваффақиятли диверсификация қилишига, транспорт инфратузилмасини ривожлантиришига, минтақавий интеграцияни чуқурлаштиришига ва хомашё экспортига қарамлигини камайтиришига боғлиқ бўлади.
Илгари Қозоғистон Марказий Осиёда инвестиция маркази сифатидаги мавқеини мустаҳкамлаётгани ҳақида хабар берилган эди. World Impact Media Organization (WIMO) халқаро ташкилотининг таҳлилий ҳисоботида Қозоғистон янада барқарор ва диверсификацияланган ўсишни намойиш этаётгани, инвестиция жозибадорлигини кучайтираётгани ва иқтисодиётининг хомашё омилларига қарамлигини аста-секин камайтираётгани таъкидланган. Муаллифлар бу натижалар беқарор глобал иқтисодий вазият фонида айниқса муҳимлигини таъкидлайдилар.
