Қозоқлар тушунчасида хайрия нима

ASTANА. Кazinform – Йиқилганларга ёрдам бериш, қоқилганларни қўллаб-қувватлаш миллат қонига сингиб кетган олижаноб фазилатдир. Бугунги кунда одамлар буни филантропия дейишлари мумкин, аммо қадимги қозоқлар хотирасида у хайрия тушунчаси остида сақланиб қолган. У ҳам миллий, ҳам шахсий хусусиятга эга. Келинг, ушбу тушунчанинг моҳиятини Наврўзноманинг бир тармоғи - Хайрия куни контекстида чуқурроқ таҳлил қиламиз.

Хайрия фалсафаси: «моддий кўмак йиғиш» ва ҳашар анъаналари

Хайрия қозоқ фалсафасида марказий ўринни эгаллайди. Кундалик ҳаётда тез-тез айтиладиган "Кенг бўлсанг, кам бўлмайсан" деган доно мақол нафақат саховатни, балки меҳр-оқибат ва ўзаро ёрдамга асосланган ахлоқий тамойилни ҳам ифодалайди. Файласуфларнинг фикрига кўра, қозоқ дунёқарашида этикоцентризм устунлик қилади ва хайрия ахлоқнинг асосий мезони ҳисобланади.

Тарихий тажриба ҳам хайрия жамият ҳаётида муҳим рол ўйнашини исботлайди. Етим-есирларга ёрдам бериш, табиий офатлар ёки урушлар пайтида сўзсиз ёрдам кўрсатиш халқимиз анъаналарининг доимий хусусиятидир. Бундан ташқари, жамоа бўлиб бирлашиш ва муҳтожларга ёрдам қўлини чўзиш анъанаси бизнинг табиатимизга яқин. Бу, замонавий тилда айтганда, "корпоратив руҳ", яъни ижтимоий масъулиятнинг қадимий кўринишидир.

Ҳашар анъанасини олайлик. Бугунги кунда ҳам қишлоқ жойларда амал қилиб келаётган анъананинг моҳияти яхшиликка тўла. Қозоғистон жамиятида бир оила бажара олмайдиган қийин ишни қишлоқдаги қариндошлар биргаликда бажаради, дейилади (ғарбий ҳудудларда муқобил ном - "уме" мавжуд). Ҳашарга таклиф қилинганлар ўз ишлари учун ҳақ олмайдилар, ёрдамга муҳтож одам ёрдамга келганлар учун мазали таом пишириши керак.

Яхшиямки, ҳашар шунчаки қўл меҳнатини талаб қиладиган ёрдам эмас. Бу кўп одамларнинг йиғилиши, қизлар ва ўғил болалар йиғилиши. Оломонни хурсанд қилиш учун қўшиқлар куйланади, ҳазиллар айтилади. Балки шунинг учун ҳам халқда бир мақол бордир: "Умега келган жим турмайди".

Шуни таъкидлаш керакки, қозоқлар анъаналарида хайрия фақат моддий ёрдам билан чекланиб қолмасдан, балки маънавий тарбия билан ҳам боғлиқ. Ҳашар, уме, энчи, сибаға каби анъаналар жамиятда ўзаро ёрдам ва тенгликни таъминловчи ҳақиқий механизм эди. Масалан, катта ўлжа қўлга киритган овчи саёҳатчига ёки унинг уйида қолиб, уни боқаётган меҳмонга улуш қолдиради - бу шунчаки моддий ҳаракат эмас, балки маънавий аҳамиятга эга ҳаракатдир.

Ёзувчи-этнограф Болат Бопайулининг сўзларига кўра, қозоқ жамиятида ҳашар анъанаси халқнинг ижтимоий мавқеини кўтаришнинг ягона сабаби бўлган кўринади.

— Хайрия — бу ҳозирги кунгача давом этиб келаётган ўтмишдаги анъананинг яхши самарасидир. Ўтмишда, бутун халқ эмас, балки бир кишининг уйи вайрон бўлган тақдирда ҳам, қишлоқ оқсоқоллари, қишлоқнинг бадавлат одамлари ва ўша даврнинг фаол фуқаролари уни қўллаб-қувватлаб, ёрдам беришарди. Шунинг учун жамиятда тиланчиларнинг йўқлиги, етимларнинг кезиб юргани ва беваларнинг йиғлагани йўқлигини бу буюк анъана, бизнинг ажойиб анъанамизнинг самараси деб ҳисоблашимиз мумкин, — деди этнограф.

Халқни сафарбар қилиш фақат кампания ишлари билан чекланиб қолмайди. Энг фойдали ишлардан бири бу "моддий кўмак йиғиш" (жылу жинау, краудфандинг)анъанасидир. Агар бугунги кунгача бщлган ҳолатларни умумлаштирсак, бу уйлари вайрон бўлган, мол-мулки ва чорва молларидан айрилганларга ёрдам беришдир. Мамлакат фуқаролари куну тун ривожланишни топа олмаган ҳолда ёрдам қўлини чўзишади ва бор нарсаларини баҳам кўришади.

Тарих фанлари доктори Марат Абсеметнинг фикрича, нафақат оддий одамлар, балки мамлакатнинг таниқли шахслари ҳам хайрия йиғишга ҳисса қўшган.

- Халқ «моддий кўмак» йиғади ва ёрдам беради. Масалан, 20-30-йилларда очарчилик пайтида «моддий кўмак йиғиш» бўлган. Ўша пайтда Алашўрда арбоблари Миржақип Дулатули ва Жусипбек Аймаут халқдан хайрия йиғиб, уни халққа тарқатиб, ёрдам беришган. Кўп уйлар қурилди, бироз пул йиғилди. Кўплаб хайрия тадбирлари ўтказилди. Қадим замонлардан бери давом этиб келаётган бу нарса бизга мамлакат, қозоқ ва миллат бўлиб қолишимизга катта ёрдам берди, — деб тушунтирди олим.

Бундан ташқари, қозоқларда "қизил кўтариш" тушунчаси борлигини унутмаслигимиз керак. Қозоқ анъаналарида, агар камбағал одамнинг сигири ёки бияси ўлса, унга кўрсатилган ёрдам "қизил кўтариш" деб аталади. Ўша пайтда камбағал одамнинг яқин қариндошларидан 12 киши ўлган ҳайвон учун товон беради. Масалан, агар сўйилиши керак бўлган ҳайвон ўлса, яқин қариндошлар 12 илик беришади. Агар кўчиш пайтида ягона мол йўқолса, қариндошлар ўрнига мол беради.

Ҳотамтой: қозоқ бойлари қандай бўлган?

Қозоғистонда "қариндошинг бой бўлса, чайнаганинг мой бўлади" деган мақолни Алаш оиласига сингдирган кўплаб бадавлат фуқаролар бор эди. Узоққа бормасдан, ҳатто ўтган асрда ҳам шоир ва олимга хайрихоҳ ва қадриятларга ғамхўрлик қилувчи бой одамлар етарли эди. Айниқса, Алаш ҳаракатини молиялаштиришда пулларини аямаган бой қозоқлар ҳақида жуда кўп маълумотлар мавжуд.

Хулоса қилиб айтганда, Алашўрда ҳукуматининг иқтисодий салоҳиятини оширган бой одамлар орасида Иса Кўпжасаров, Тобанияз Алниязов, Қаражан Укибаев, Медеу Оразбаев, Уки Адилов, Хасен Ақаев, Ибрай Ақпаев, ака-ука Бекметевлар, Жетисудан Маман боййнинг фарзандлари ва Сирим Ботирнинг чевараси Салиқ Омаровлар бор, улар мамлакатга яхши маълум.

Масалан, Сирим Ботирнинг чевараси Салиқ Омаров ёрдамида Жаҳанша (Жанша) Досмухамедов Санкт-Петербург университетининг ҳуқуқ факультетини тамомлаган. 1908 йилда, Алихан Бўкейханов Семейда саккиз ой қамоқда бўлганида, унинг ўғли Медеу, ногирон Оразбай, ҳар куни қамоқхонага бир меш қимиз етказиб турган.

Қозоқ даштидаги ҳомийликнинг намунаси Муҳамедхан Сеитқулов ва Қаражан Укибаев бўлиб, улар Миржақип Дулатулини қамоқдан озод қилишда ташаббускор бўлишган. Айтганча, Қаражан Укибаев зиёлиларга катта ёрдам кўрсатган. У М. Авезовга "Абай" журналини нашр этиш учун маблағ ажратган одамлардан бири эди.

Ҳаким Абайнинг отаси Қўнонбай Ўскенбайли қозоқ даштининг илк ҳомийларидан бири сифатида танилган. 1849 йилда у ўз маблағи билан Қарқарали шаҳрида биринчи масжидни қурдирган. 1874–1875 йилларда, зиёрат пайтида у бошқа бадавлат қозоқлар билан биргаликда Маккада зиёратчилар тўхтайдиган Такъя қурилишига ҳисса қўшган.

Қозоқ даштида биринчи хайрия жамғармасини яратган қозоқ бойлари — Қалиасқар ва Сиздиқ Қалпеули, Нуркен Забирули ва Баймуҳамет Қосшигуловларни тилга олмасликнинг иложи йўқ. 1898 йилда улар бошланғич таълимни ривожлантиришга қаратилган хайрия жамиятини ташкил этишди, халқ учун кутубхона очишди ва қозоқ-мусулмон мактабини қуришди. Шунингдек, улар ўқитувчиларнинг маошларини тўлаш ва ўқувчиларга стипендиялар бериш масъулиятини ўз зиммаларига олишди.

Умуман олганда, мамлакатдаги қозоқ бойларининг салбий фикри Совет давридан қолган мафкуранинг давоми деб айтиш мумкин. Албатта, вақти-вақти билан оддий одамлардан фойдаланадиган очкўз, золим бойлар бўлганини инкор эта олмаймиз. Бироқ, буюк даштдаги дашт қонунида бойлар учун ҳам талаб бор эди: "агар бой бўлсанг, халқингга фойданг тегсин".

Филология фанлари доктори, танқидчи ва олим Дандай Исҳоқнинг сўзларига кўра, битта оила битта қишлоқни боққан ҳолатлар кўп бўлган.

– Онамнинг айтишича, бойларнинг қозон-қозон овқатларидан барча қишлоқ аҳолиси еган. Бундан ташқари, улар ўз қабиладошларининг қалин пулини тўлашган, никоҳ маросимларини ўтказишган ва ер ва есир низоларини ҳал қилишган. Низоларни ўз вақтида ҳал қилмаслик бойлар учун катта ҳақорат эди. Бойларнинг чорвасини боқадиган камбағаллар қишки ва ёзги озиқ-овқат учунулушини олган. Совет ҳукумати бу мувозанатни бузди. Охир-оқибат, халқ очарчиликдан азият чекди, озиқ-овқат излаб санғиб кетди, — дейди Дандай Исҳоқ.

Илгари қозоқлар бойликни чорва моллари билан эмас, балки ақл-заковат, билим ва меҳнат билан ўлчаган, мамлакатга ҳисса қўшган. Шунинг учун, ҳар бир бой ўз қурби етгунча кўпроқ одамларга ёрдам беришга интилган. Баъзилари шуҳрат учун, бошқалари самимий ниятлар билан ва ҳеч ким қатордан қолмаган.

Меценат: ёрдам ва обрў ўртасида

Ўтмишдан қолган тарихий хотира янги даврда янги тус олди. Ҳозир ҳам қозоқлар бор нарсасини хайрия ишларига сарфлашга тайёр. Charities Aid Foundation маълумотларига кўра, Қозоғистон даромадларининг катта қисмини хайрия ишларига сарфлайдиган мамлакатлар орасида 30-ўринда туради. Тадқиқот шуни кўрсатдики, мамлакат фуқаролари хайрия маблағларини уч йўналишда сарфлайдилар: 38% - муҳтожларга, 36% - хайрия жамғармаларига ва 25% - диний муассасаларга.

Расмий маълумотларга кўра, Қозоғистонда рўйхатдан ўтган хайрия ташкилотлари сони 1372 тага етди. Улар орасида жамғармалар, жамоат бирлашмалари ва юридик шахслар уюшмалари бор.

Бундан ташқари, нодавлат ташкилотлар (ННТ) фаол иш олиб бормоқда. Сўнгги беш йил ичида 23 000 ННТ 10 000 дан ортиқ ижтимоий лойиҳаларни амалга оширди. Уларнинг аксарияти кўнгиллилик, хайрия ва эксперт ёрдами соҳаларида ишлади. Шуни унутмаслигимиз керакки, ушбу ташкилотларнинг аксарияти сув тошқинлари ва ўрмон ёнғинлари пайтида одамларни бирлаштира олди ва бирлик рамзига айланди.

Ўтган асрлардаги қозоқ бойларининг эзгу йўлини давом эттирган кўплаб меценатлар ҳам бор. Ўз она қишлоқларини ободонлаштирган ва атроф-муҳитга ёрдам берган меҳр-шафқатли инсонларнинг номлари ҳаммага маълум. Ҳар йили юзлаб хайриячи фуқаролар «Жомарт жүрек», «Парыз» мукофотларига номзод қилиб кўрсатилади ва мамлакатнинг қўллаб-қувватлашига сазовор бўлганлар мукофот минбарида эътироф этилади. Бундан ташқари, "Құрмет", "Парасат", "Барыс" орденлари ва "Ерен еңбегі үшін" медали соҳиблари орасида хайрия ишлари билан ажралиб турганлар ҳам бор.

Хулоса қилиб айтганда, аждодларимиздан мерос бўлиб қолган хайрия тушунчасининг маъноси ўзгарган бўлса-да, унинг моҳияти ўзгаришсиз қолди. Бугунги авлод муҳтожларга ёрдам бериш, қадриятларни ҳимоя қилиш ва табиатни муҳофаза қилишни умумий тушунчага бирлаштирмоқда.