Қозоғистоннинг Миллий қурултойи каби институт жаҳоннинг қайси давлатларида мавжуд
ASTANА. Kazinform – Қозоғистонда 2022 йил июнь ойида Президентнинг фармони билан Миллий қурултой ташкил этилди. Бунгача жамият ва ҳокимият ўртасидаги мулоқот майдони вазифасини бажарган Миллий жамоатчилик ишонч кенгаши тугатилиб, унинг ўрнига ушбу янги форматдаги маслаҳатчи орган иш бошлади.
Шундан бери Миллий қурултой йиғилишлари Туркистон, Атирау, Улитау ва Бурабай шаҳарларида ўтказилди. Ҳар бир йиғилишда мамлакат ривожига оид долзарб масалалар кўтарилиб, жамоатчилик фикрига асосланган таклифлар билдирилди. Миллий қурултой давлат ва жамият ўртасидаги очиқ ҳамда институционал мулоқотни мустаҳкамлашга қаратилган майдон сифатида шаклланиб келмоқда.
Қозоғистондаги Миллий қурултойдан ташқари, дунёнинг кўплаб давлатларида давлат ташаббуси билан ташкил этилган, ижтимоий-иқтисодий сиёсатни муҳокама қилишга мўлжалланган миллий даражадаги доимий маслаҳатчи органлар фаолият юритади. Бундай тузилмалар, одатда, ҳукумат, иш берувчилар, касаба уюшмалари, фуқаролик жамияти, илмий муҳит ва бошқа манфаатдор томонларнинг фикрини бирлаштириб, келишув шакллантириш ва сиёсатни оптималлаштиришни кўзлайди. Кўпинча улар «Иқтисодий ва ижтимоий кенгаш» (Economic and Social Council) ёки «уч томонлама ижтимоий мулоқот органи» (tripartite social dialogue body) форматида фаолият олиб боради.
Қуйида халқаро тажрибада кенг тарқалган бир қатор мисоллар келтирилади.
Қирғизистоннинг Халқ қурилтойи (Элдик Курултай)
Қирғиз Республикасининг Халқ қурултойи 2022 йилда Президент Садир Жапаровнинг «Халқ қурилтойини чақириш тўғрисида»ги фармони билан ташкил этилган маслаҳатчи ва жамоатчилик назорати функцияларига эга орган ҳисобланади. У тўғридан-тўғри қарор қабул қилиш ваколатига эга эмас, аммо қонунчилик ташаббуси ҳуқуқига эга. Асосий мақсади – давлат ва жамият ўртасидаги мулоқотни ривожлантириш, фуқароларнинг давлат бошқарувида иштирокини кенгайтириш ва мамлакат ривожига оид таклифларни кенг жамоатчилик қўллаб-қувватлаши билан ишлаб чиқиш.
Қурултойнинг асосий вазифалари – миллий бирликни сақлаш, жамоатчилик келишувини мустаҳкамлаш, иқтисодий, ижтимоий, маданий, экологик ривожланиш ва фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳаларида барқарор ривожланишга кўмаклашиш. Унинг таркибига қишлоқ ва шаҳар жамоатчилиги, Бишкек ва Ўш шаҳарлари, хориждаги меҳнат мигрантлари ва диний ташкилотлардан сайланган 1074 вакил киради. Қурултой йилига бир марта ўтказилади.
Туниснинг Миллий ижтимоий мулоқот кенгаши (National Council for Social Dialogue, NCSD)
Туниснинг Миллий ижтимоий мулоқот кенгаши 2017 йилда қонун асосида ташкил этилган миллий даражадаги доимий маслаҳатчи орган. У мамлакатда шаклланган уч томонлама мулоқот анъанасига таянади ва ҳукумат, иш берувчи ташкилотлар ҳамда касаба уюшмалари вакилларидан иборат.
NCSD меҳнат муносабатлари, ижтимоий сиёсат, иқтисодий ислоҳотлар ва қонун лойиҳалари бўйича жамоатчилик муҳокамалари ташкил этиб, ҳукуматга тавсиявий характердаги хулосалар беради. Кенгаш қонун чиқариш ёки ижро этишда бевосита иштирок этмаса-да, сиёсатни тайёрлаш жараёнида ижтимоий гуруҳлар ўртасидаги келишмовчиликларни юмшатувчи «координатор» ролини ўйнайди. Сиёсий ўтиш даврида бу орган ижтимоий барқарорликни сақлашнинг муҳим механизми сифатида танилди.
Франциянинг Иқтисодий, ижтимоий ва экологик кенгаши (Conseil économique, social et environnemental, CESE)
Франциянинг CESE кенгаши 1958 йилда Бешинчи республика Конституциясида мустаҳкамланган конституциявий орган ҳисобланади. Унинг таркибида ҳукумат, иш берувчилар, касаба уюшмалари, нодавлат ташкилотлар, экологик ва қишлоқ хўжалиги ташкилотлари вакилларидан ташкил топган 233 аъзо бор, ваколат муддати – 5 йил.
Кенгаш ҳукумат ва парламентга иқтисодий, ижтимоий ва экологик сиёсат бўйича маслаҳат беради. Қонун қабул қилмаса-да, йирик ислоҳотлар пайтида турли манфаатлар ўртасидаги мулоқотни таъминлайдиган муҳим майдон ҳисобланади. Францияда у кўпинча «учинчи палата» деб аталади ва инклюзив сиёсат шакллантиришда сезиларли роль ўйнаб келмоқда.
Нидерландиянинг Ижтимоий-иқтисодий кенгаши (Sociaal-Economische Raad, SER)
Нидерландиянинг SER кенгаши 1950 йилда «Саноатни ташкил этиш тўғрисида»ги қонунга мувофиқ ташкил этилган. У ҳукумат, иш берувчилар ва касаба уюшмалардан тенг улушда ташкил топган 33 аъзодан иборат.
SER меҳнат бозори, маош, ижтимоий таъминот, пенсия ва барқарор ривожланиш масалалари бўйича ҳукуматга тавсия беради ҳамда ижтимоий шериклар ўртасидаги келишувларга таъсир кўрсатади. У Нидерландиянинг «Рейн модели» деб аталадиган келишувга асосланган иқтисодий тизимининг асосий таянчларидан бири ҳисобланади.
Португалиянинг Иқтисодий ва ижтимоий кенгаши (Conselho Económico e Social, CES)
Португалияда CES 1991 йилдаги конституциявий ислоҳот асосида ташкил этилган. Кенгаш ҳукумат, иш берувчилар, касаба уюшмалари ва бошқа ижтимоий гуруҳ вакилларини бирлаштиради.
CES меҳнат сиёсати, ижтимоий ҳимоя, иқтисодий ислоҳотлар ва низоларни тартибга солиш масалалари бўйича маслаҳат бериб, демократик ривожланиш ва Европа Иттифоқига интеграция жараёнида ижтимоий мулоқот барқарорлигини таъминлашга кўмаклашди.
Жанубий Африканинг Миллий иқтисодий ривожланиш ва меҳнат кенгаши (National Economic Development and Labour Council, NEDLAC)
NEDLAC 1994 йилда апартеид тизими йўқ қилинганидан кейин қонун асосида ташкил этилган. Унинг таркибига ҳукумат, иш берувчилар, касаба уюшмалари ва жамоатчилик ташкилотлари киради.
Бу кенгаш ижтимоий-иқтисодий сиёсат ва меҳнат қонунчилигини уч томонлама асосда муҳокама қилиб, мамлакатнинг демократик трансформацияси даврида ижтимоий низоларнинг олдини олишда муҳим роль ўйнади.
Марокашнинг Иқтисодий, ижтимоий ва экологик кенгаши (Conseil Économique, Social et Environnemental, CESE)
Марокашда CESE 2011 йилдаги конституциявий ислоҳот натижасида ташкил этилган. Кенгаш иқтисодий, ижтимоий ва экологик сиёсатни мувофиқлаштириш билан шуғулланади.
2011 йилдаги «Араб баҳори»дан кейинги даврда бу орган жамоатчилик келишувини сақлашда муҳим буферга айланиб, мамлакатнинг янги ривожланиш моделини ишлаб чиқишга катта ҳисса қўшди.
Умуман олганда, дунёнинг кўплаб давлатларида иқтисодий ва ижтимоий кенгашлар ёки уч томонлама, кўп томонлама ижтимоий мулоқот институтлари фаолият юритади. Улар умумий хусусиятга эга – доимий ва институционаллашган тузилма бўлиб, турли ижтимоий гуруҳларнинг манфаатларини қамраб олади ва иши қарор қабул қилишдан кўра маслаҳат бериш ва келишув шакллантиришга қаратилган. Бу моделлар миллий сиёсатнинг ижтимоий легитимлигини оширишга хизмат қилади ва функция жиҳатидан Қозоғистондаги Миллий қурултойнинг фаолияти билан уйғун.
Эслатиб ўтамиз, жорий йилнинг 20 январь куни Миллий қурултойнинг бешинчи йиғилиши Қизилўрда шаҳрида ўтказилиши режалаштирилган. Йиғилишда Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаев иштирок этади.
