"Очиқ осмон"дан авиация хабигача: Мамлакатнинг авиация тизими қандай шаклланмоқда
ASTANА. Кazinform – Қозоғистон Евроосиёдаги асосий авиация хабларидан бирига айланиши керак. Президент Қасим-Жомарт Тоқаев айнан шундай стратегик мақсадни қўйди. Ушбу мақсадга эришиш учун Ҳукумат Миллий авиа юк ташиш компаниясини ташкил этишни бошлади. Бундан ташқари, аэропорт инфратузилмасини модернизация қилиш, "очиқ осмон" режимини кенгайтириш ва авиация соҳасига инвестицияларни жалб қилиш жадал ривожланди. Ушбу ташаббуслар транспорт ва логистика салоҳиятини қандай ўзгартиради? Авиация стратегиясининг келажаги қандай омилларга боғлиқ? Кazinform агентлигининг таҳлилий шарҳловчиси ушбу саволга жавоб излади.
Юкларни авиация орқали ташиш нима учун муҳим?
Қозоғистоннинг географик жойлашуви энг муҳим стратегик устунликдир. Мамлакат Европа ва Осиёни боғлайдиган энг қисқа ҳаво йўлакларига эга ва парвоздан бир неча соат ўтгач, Россия, Хитой, Марказий Осиё, Кавказ ва Яқин Шарқнинг улкан бозорлари пайдо бўлади.
Бироқ, фақат фойдали географик жойлашув авиация соҳасида етакчи бўлиш кафолати эмас. Асосий натижа комплекс режага боғлиқ: аэропорт инфратузилмаси, логистика тизими, рақамли технологияларни ривожлантириш зарурий шартдир. Охир-оқибат, натижа миллий авиакомпанияларнинг ҳолати ва инвесторларнинг муносабати билан шаклланади. Ушбу ёндашувнинг тўғрилиги глобал авиациянинг йирик хабларига айланган Дубай, Истанбул, Доҳа, Сингапур тажрибасидан далолат беради.
Қозоғистон ҳам бу йўналишда ҳаракат қилмоқда. Давлат соҳада шунчаки транзит мамлакат бўлишни истамайди. У ҳаво транспортини иқтисодий фойдага айлантирадиган авиация экотизимини шакллантириш ниятида, яъни мақсад географик ўзига хосликни ҳақиқий иқтисодий устунликка айлантиришдир.
Ҳозиргача маҳаллий авиация саноати йўловчилар ташиш даражаси билан баҳоланиб келган. Бироқ, глобал авиация бозори ўзгармоқда ва энди асосий мезон юк ташиш ҳаво транспортига ўтди. Бунга бир нечта омиллар таъсир кўрсатди.
Биринчидан, дунёда электрон тижорат ва халқаро савдо айланмаси ошди.
Иккинчидан, мультимодал транспорт йўлаклари ва минтақавий логистика марказлари мақоми учун мамлакатлар ўртасида рақобат кучайди.
Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, кўплаб халқаро аэропортлар даромадларининг катта қисми юк ташишдан келади. Ахир, бу сегмент йўловчилар ташиш каби мавсумий ўзгаришларга дуч келмайди. Бундан ташқари, у ишлаб чиқариш, экспорт, электрон тижорат ва глобал логистика билан бевосита боғлиқ. Шунинг учун Транспорт вазирлиги юк авиациясини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратади. Агар давлат сиёсати муҳитини кузатсак, мамлакат транспорт сиёсатининг стратегик йўналиши ҳам юк ҳаво транспортига асосланган бўлади.
Алоҳида лойиҳадан давлат стратегиясигача
Авиация соҳасидаги давлат сиёсати тизимли бўлиб қолди. Бунинг эса сабаби бор. Ҳукуматнинг авиация хабини яратиш ғояси фақат катта аэропорт қуриш билан чекланиб қолмайди, бу мураккаб экотизимдир. Ҳақиқий натижаларга эришиш учун давлат бир-бирини тўлдирадиган бир нечта йўналишларни ишлаб чиқишга мажбур.
Бу йўналишлар нима? Яқинда юк авиациясини ривожлантириш бўйича комплекс дастур ишлаб чиқилди. Унинг доирасида ҳаво юк компанияси яратилади ва 6 та аэропорт асосида авиация маркази тармоғи яратилади. Шунингдек, аэропортлар, юк терминаллари ва авиация ёқилғиси инфратузилмасини модернизация қилиш режалаштирилган. Маҳаллий юк ташувчи авиакомпанияларни қўллаб-қувватлаш мақсадида беш йиллик ривожланиш режаси ишлаб чиқилди ва мамлакатга юк самолётларини импорт қилиш учун 12 йиллик божхона тўловларидан озод қилиш жорий этилди. Давлат махсус иқтисодий зоналарнинг имкониятларини кенгайтиришни ва улар асосида 6 та аэропортни ривожлантиришни режалаштирмоқда. Бундан ташқари, авиация ёқилғисининг барқарор таъминотини таъминлаш ва хусусий инвестицияларни жалб қилишга устувор аҳамият берилади.
Ушбу сиёсат асосида янги ташкил этилган Alatau Air Cargo компаниясининг назорат улушининг 50,98 фоизи хусусий инвесторга ўтказилди. Назоратни биргаликда амалга ошириш миллий юк ташишнинг стратегик аҳамиятини ҳеч қандай тарзда камайтирмайди. Агар расмий маълумотларга ишонсак, хусусий инвесторлар фақат компаниянинг молиявий ва бошқарув масалаларига аралашиши мумкин.
Транспорт вазирлигининг маълумотларига кўра, Alatau Air Cargo йил охирига қадар ўзининг биринчи Boeing 767 юк самолётини қабул қилиши мумкин. Келгуси йилларда компаниянинг флоти 10 та юк самолётига кўпайтирилади.
Бу ташаббусларнинг барчаси Қозоғистон учун янги авиация модели учун пойдевор қўяётгани аниқ. Бироқ, хусусий лойиҳалар муваффақиятли авиация хабини яратиш учун етарли эмас. Натижа уларни қанчалик самарали мувофиқлаштиришимиз ва ягона тизим сифатида ишлашига боғлиқ.
Экспертларнинг фикрига кўра, дунёдаги муваффақиятли авиация марказларининг аксарияти юк ва йўловчи ташишнинг бир вақтнинг ўзида ривожланишидан фойда кўради. Шунинг учун Қозоғистон юк авиациясини кучайтириш билан бирга халқаро ҳаво йўналишлари тармоғини яхшилаш ниятида.
“Очиқ осмон” сиёсати
Агар халқаро авиакомпанияларни кўпайтиришни истасак, "очиқ осмон" режимини кенгайтириш муҳимдир. Бу сиёсат хорижий авиакомпанияларнинг ички бозорга киришини тезлаштиради. Бундан ташқари, бу халқаро рейсларни кўпайтириш ва мамлакат аэропортларининг транзит салоҳиятини мустаҳкамлаш муаммосини ҳал қилишнинг ягона йўли.
Масалан, Астана халқаро аэропортини олайлик. Ўтган йили аэропорт орқали 9,2 миллион йўловчи ўтди. Бу 2024 йилга нисбатан 10,8 фоизга ва 2023 йилга нисбатан тахминан 25 фоизга кўп. Ҳозирда аэропорт кунига 260 дан ортиқ учиш ва қўнишни амалга оширади, улардан тахминан 90 таси халқаро рейслардир.
Биз аллақачон "очиқ осмон" сиёсати Қозоғистоннинг халқаро авиация бозори билан алоқаларини сезиларли даражада яхшилайди, деб айтган эдик. Бунинг натижасида янги хорижий ташувчилар мамлакат ҳаво майдонига киради ва халқаро йўналишлар географияси кенгаяди. Бугунги кунда Астанадан дунёнинг 40 дан ортиқ шаҳарларига тўғридан-тўғри рейслар мавжуд. Булар қаторига Истанбул, Дубай, Пекин, Гуанчжоу, Дананг, Франкфурт, Варшава, Белград, Ларнака, Сеул, Тошкент каби муҳим йўналишлар киради. Фақат шу йилнинг ўзида Астанадан Ларнака, Улан-Батор, Гуанчжоу, Ереван ва Даламанга янги ҳаво йўналишлари очилди, шу билан халқаро рейслар сони 42 тадан 47 тагача ошди.
Келажакдаги режалар янада улкан. Астана халқаро аэропорти узоқ масофали парвозлар тармоғини кенгайтиришни режалаштирмоқда. Нью-Йоркка тўғридан-тўғри рейс очиш имконияти кўриб чиқилаётгани қувонарли.
Юк ташиш соҳасида ҳам сезиларли ўзгариш кузатилди. Июнь ойидан бери дунёдаги энг йирик юк ташувчи авиакомпания Cargolux Airlines International Астана орқали мунтазам рейсларни қайта тиклади. Буни халқаро логистика операторларининг Қозоғистонга қизиқиши сифатида талқин қилиш керак.
Инфратузилма ва авиация ёқилғиси — авиация хабининг асоси
Авиация бўйича эксперт Абил Кекилбаевнинг сўзларига кўра, замонавий юк аэропортларининг рақобатбардошлиги биринчи навбатда рақамлаштириш даражаси билан белгиланади. Ҳужжатлар, хавфни баҳолаш, божхона назорати ва юкларни саралаш қанчалик тез амалга оширилса, аэропортда шунча кўп танлов имконияти бўлади.
– Агар бу жараёнлар ўз вақтида бажарилса, самолёт қўнгандан сўнг, юк ҳужжатларни қайта ишлаш учун узоқ вақт кутмасдан кейинги логистика босқичига юборилади. Бу ерда сарфланадиган вақтни камайтиради ва самолётлар айланмасини тезлаштиради. Шунинг учун, агар бошқарув ўз вақтида амалга оширилса, эксплуатация харажатлари камаяди ва аэропорт халқаро юк ташувчилар билан ишлашга кўпроқ тайёр бўлади, — дея қўшимча қилди эксперт.
Маърузачининг сўзларига кўра, минтақавий хабга айланиш учун халқаро рейсларнинг кўпайиши етарли эмас. Ҳар қандай йирик авиация хабининг барқарор ишлаши нафақат самолётлар ва терминаллар сонига, балки ишончли ёқилғи тизимига ҳам боғлиқ. Агар авиация ёқилғиси узлуксиз етказиб берилмаса, ҳатто энг замонавий инфратузилма ҳам трафикни ошира олмайди. Шунинг учун халқаро авиакомпаниялар учун халқаро Jet A-1 стандартига жавоб берадиган барқарор ёқилғи таъминоти, сақлаш базаси ва ёқилғи инфратузилмасидан фойдаланиш катта аҳамиятга эга.
Қозоғистон бу мавзуни эътиборсиз қолдирмайди. "ҚазМунайГаз" миллий компанияси маълумотларига кўра, 2021 йилда мамлакат нефтни қайта ишлаш заводлари 587 минг тонна авиация ёқилғиси ишлаб чиқарган бўлса, бу йил бу кўрсаткич камида 825 минг тоннага етиши кутилмоқда. Бу Энергетика вазирлиги томонидан тахмин қилинган ҳажмдан 75 минг тоннага кўп. Июнь ойида ишлаб чиқариш режаси қўшимча 20 минг тоннага оширилади, июль ойида эса яна 16 минг тонна қўшилиши мумкин.
Шуни таъкидлаш керакки, нефтни қайта ишлаш корхоналарини модернизация қилиш авиация ёқилғиси ишлаб чиқаришни кўпайтиришда давом этади. Хусусан, Чимкент нефтни қайта ишлаш заводининг йиллик қувватини 12 миллион тоннага, Павлодар нефтни қайта ишлаш заводини эса 9 миллион тоннага етказиш режалаштирилган.
Бундан ташқари, "ҚазМунайГаз-Аэро" МЧЖ республикадаги йирик аэропортларда янги ёқилғи қуйиш мажмуаларини қуришни бошлади ва мавжуд объектларни босқичма-босқич модернизация қилди.
Эксперт Абил Кекилбаевнинг фикрича, авиация ёқилғисини сақлаш ва ташиш учун замонавий тизимни шакллантириш зарур. Бунинг учун транспорт тизимини такомиллаштириш ва нарх сиёсатининг шаффофлигини таъминлаш керак. Фақатгина шундай тизим орқали биз халқаро авиакомпанияларни жалб қила оламиз.
– Албатта, маҳаллий авиация ёқилғиси ички бозор ва халқаро йўловчи рейсларининг талабини қондиради. Аммо бу Қозоғистонни халқаро юк авиацияси хабига айлантириш учун етарли эмас. Чунки биз ҳали ҳам авиация ёқилғисининг бир қисмини қўшни давлатлардан импорт қиламиз, — дейди Абил Кекилбаев.
Умуман олганда, Қозоғистон авиация саноатини ривожлантиришда мураккаб экотизимни устувор вазифа қилиб қўймоқда. Юк ва йўловчи ташиш, аэропорт инфратузилмаси, авиация ёқилғиси ва рақамли ечимлар диққат марказида бўлади. Агар амалга оширилган лойиҳалар муваффақиятли амалга оширилса, Қозоғистон Евроосиёдаги йирик авиация хабига айланадиган кун узоқ эмас.
