Қозоғистонликларнинг солиқлари қаерга кетади
ASTANA. Kazinform — Солиқлар давлат фаолиятининг асосидир. Улар бюджетни шакллантиради, кейин эса у ижтимоий нафақалар, инфратузилма, таълим ва бошқа соҳалар ўртасида қайта тақсимланади. Қозоғистонда давлат харажатлари тизими қандай шакллантирилади ва солиқ тушумлари аниқ нималарга сарфланади, бу ҳақда Кazinform таҳлилчиси мақоласида ёритилган.
Давлат пуллари қаердан келади?
Қозоғистон Республикаси Молия вазирлигининг 2026 йил 1 апрель ҳолатига кўра, 7,27 триллион тенге даромаддан 6,98 триллиони солиқлардан келади. Бошқача қилиб айтганда, давлат асосан иқтисодиёт ичида маблағларни қайта тақсимлашга таянади.
Қозоғистонда даромад солиғи, ҚҚС, бизнес солиқлари ва ер ости бойликларидан фойдаланувчилардан тўловлар каби кўплаб бюджет даромадлари манбалари мавжуд. Шу билан бирга, тизим иккита асосий йўналишга асосланган: ички иқтисодиёт ва товар экспорти, гарчи уларнинг баланси диверсификация шароитида аста-секин ўзгариб бораётган бўлса ҳам.
Биринчи йўналиш — бу кундалик иқтисодий фаолият. Иш ҳақи, харидлар ва хизматлар солиқ тушумларини келтириб чиқаради: бюджет даромад олинганда ҳам, сарфланганда ҳам тўлдирилади. Ушбу сегментнинг аҳамияти ресурс бўлмаган соҳалар ривожланиши билан аста-секин ортиб бормоқда.
Иккинчи йўналиш — бу товар экспорти. Давом этаётган диверсификация сиёсатига қарамай, нефть, газ ва металлар бюджетни тўлдиришда муҳим рол ўйнашда давом этмоқда, валюта тушумлари ва солиқ тушумларининг катта қисмини таъминлайди. 1 апрель ҳолатига кўра, ушбу соҳадан тушган даромадлар 1,4 триллион тенгедан ошди.
Ушбу модел узоқ вақтдан бери аҳолига нисбатан ўртача солиқ юкини сақлаб келмоқда. Шу билан бирга, ташқи шароитларга боғлиқлик аста-секин камайиб бормоқда — давлат ички ўсиш манбалари ролини доимий равишда кучайтирмоқда ва ресурс бўлмаган иқтисодиёт орқали ўз базасини кенгайтирмоқда.
Солиқларни аслида кимлар тўлайди ва аслида қанча?
Расман, ҳамма нарса оддий кўринади: бизнес бир тўплам солиқларни, жисмоний шахслар эса бошқасини тўлайди. Аммо реал иқтисодиётда бу фарқ ўзбошимчалик билан амалга оширилади. Механика оддий. Компания ҚҚС тўлаганда, уни фойдасидан ушлаб қолмайди — уни товарлар нархига киритади. Ижтимоий солиқлар ва бадалларни тўлаганда, уларни иш ҳақи жадвалига киритади.
Агар фақат ставкаларга қарасак, номинал манзара қуйидагича кўринади: шахсий даромад солиғи — 10%, ҚҚС — 16% ва корпоратив солиқ — 20%. Кўпгина мамлакатлар билан солиштирганда, бу ўртача даража.
Солиқ бўйича мутахассис Айдар Масатбаев таъкидлаганидек, яширин тўловларни ҳам ҳисобга олиш керак.
Яширин солиқларга, хусусан, пенсия бадаллари киради. Улар 10% ни ташкил қилади ва шахсий даромад солиғи билан биргаликда улар умумий солиқ юкини тахминан 19% ни ташкил қилади. Бундан ташқари, мажбурий тиббий суғурта бадаллари тўланади — яна 2%, — деб таъкидлайди у.
Бироқ, мутахассиснинг қўшимча қилишича, баъзи мажбурий тўловлар ҳам иш берувчи томонидан қопланади.
— Бунга ижтимоий солиқ ва ижтимоий бадаллар киради — жами тахминан 11%. Бунга иш берувчининг пенсия бадаллари ҳам қўшилади — яна 5%”, — дея қўшимча қилди Айдар Масатбаев.
Солиқлар қаерга кетади?
Энди асосий савол шундаки, бу пул бюджетга тушгандан кейин нима бўлади. 2026 йил 1 апрель ҳолатига кўра, консолидацияланган бюджет ижроси маълумотларига кўра, харажатлар 7,29 триллион тенгени, даромадлар эса 7,27 триллион тенгени ташкил этди.
Асосий модда ижтимоий ёрдам ва ижтимоий таъминотдир. Уч ой ичида бунга 1,84 триллион тенге ажратилди. Буларга пенсиялар, нафақалар ва тўловлар киради — асосан маблағларни аҳолига тўғридан-тўғри қайта тақсимлаш. Бу фуқароларга солиқларни қайтаришнинг энг катта каналидир.
Таълим иккинчи ўринда туради: 1,46 триллион тенге. Бунга мактаблар, университетлар, ўқитувчиларнинг иш ҳақи ва инфратузилма киради. Бу ерда давлат инсон капиталига сармоя киритади.
Харажатларнинг катта қисми қарзларни тўлаш билан боғлиқ — 1,19 триллион тенге. Бу маблағлар илгари қабул қилинган мажбуриятларни бажариш учун ишлатилади.
Соғлиқни сақлаш анча камтарона кўринади, тахминан 101 миллиард тенге тўғридан-тўғри бюджет харажатлари билан. Бироқ, агар Ижтимоий тиббий суғурта жамғармаси (929,9 миллиард тенге) қўшилса, тизим учун ҳақиқий молиялаштириш деярли ўн баравар кўп. Бу солиқ юкининг бир қисми анъанавий бюджетдан самарали равишда ташқарига ўтказилишининг яққол намунасидир.
Иқтисодий ва инфратузилмани ривожлантиришга катта маблағлар ажратилган: транспорт ва коммуникациялар – 386,9 миллиард тенге, уй-жой коммунал хизматлари – 377,7 миллиард тенге ва қишлоқ хўжалиги – 415,3 миллиард тенге. Бу харажатлар иқтисодий ўсиш учун асос бўлиб хизмат қилади.
Алоҳида блок хавфсизликдир: жамоат тартиби (394,3 миллиард тенге) ва мудофаа (282,8 миллиард тенге). Бу харажатлар тўғридан-тўғри иқтисодий даромад келтирмайди, балки давлат фаолияти учун муҳим аҳамиятга эга.
Умуман олганда, бугунги кунда Қозоғистон бюджети аниқ ижтимоий ядрога эга моделдир: маблағларнинг катта қисми ижтимоий нафақалар, таълим ва асосий давлат хизматлари орқали қайта тақсимланади.
Миллий жамғарма — хавфсизлик тармоғи
Солиқлардан ташқари, Миллий жамғарма муҳим рол ўйнайди.
Унинг механизми оддий: товар нархлари юқори бўлган даврларда давлат даромадларни тўплайди ва тақчиллик даврларида улардан бюджетни барқарорлаштириш учун фойдаланади. Бироқ, ҳозирги шароитда фонд нафақат барқарорлаштирувчи, балки тизимли функцияни ҳам бажаради, даромадлар ва харажатлар ўртасидаги тафовутни самарали равишда қоплайди.
Бу, айниқса, нефть бўлмаган тақчилликда яққол кўриниб турибди — уч ой ичида 826,7 миллиард тенге. Товар даромадлари ва трансфертларни ҳисобга олмаганда, бюджет мувозанатсизлигича қолмоқда. Ушбу модел фақат фонд даромадлари харажатларга мутаносиб бўлган тақдирдагина барқарор бўлади. Акс ҳолда, бюджетнинг ташқи бозор шароитларига боғлиқлигини ошириш хавфи ортади.
Нима учун тақчиллик пайдо бўлади ва у қандай ёпилади
Солиқ тушумларининг сезиларли даражада кўпайишига қарамай — уч ой ичида 6,98 триллион тенге — бюджет тақчилликда қолмоқда. 1 апрель ҳолатига кўра, тақчиллик 593,7 миллиард тенгени ташкил этди. Сабаби оддий: харажатлар структуравий жиҳатдан даромадлардан юқори.
Тақчиллик бир неча йўллар билан қопланмоқда.
Биринчиси — қарз олиш. Сўнгги уч ой ичида 1,47 триллион тенге қарз олинди, бу эса давлат қарзини оширди.
Иккинчиси — илгари тўпланган маблағлардан фойдаланиш.
Учиничи — молиявий активлар билан боғлиқ операциялар, жумладан, квази-давлат сектори ичида ресурсларни қайта тақсимлаш.
Шу билан бирга, янги қарзларнинг катта қисми эски мажбуриятларни тўлашга сарфланади — шу даврда 784,6 миллиард тенге. Бу ривожланишни молиялаштириш имкониятини пасайтиради.
Натижада, бюджет ташқи манбаларга — хомашё даромадлари ва қарзларни молиялаштиришга боғлиқ бўлиб қолмоқда.
Давлат қаердан даромад излайди?
Давлат камомадда одатда минимал ижтимоий қаршилик билан максимал бюджет таъсирини таъминлайдиган воситаларни танлайди.
Биринчи йўналиш билвосита солиқлардир. 2026 йилда ҚҚСнинг 16% гача ошиши бу ёндашувга мисол бўла олади. Бу солиқ иқтисодиёт бўйлаб тақсимланади, гарчи у аслида охирги истеъмолчи томонидан тўланади.
— ҚҚСни ошириш энг осон иш: у солиқнинг ўзига хос дизайнига киритилган. Бу тезкор бюджет даромадларини таъминлайди, — деб таъкидлайди Айдар Масатбаев.
Иккинчи йўналиш — акциз солиғи. Бу мақсадли восита: давлат маълум тоифадаги товарларга (ёқилғи, тамаки, алкоголь) солиқларни оширади, шу билан бирга даромадни оширади ва истеъмолни тартибга солади.
Мутахассиснинг фикрига кўра, мулк ва ҳашаматли товарларни солиққа тортишда қўшимча салоҳият сақланиб қолмоқда.
— Буни захира сифатида кўриш мумкин, чунки мулк солиғи параметрлари узоқ вақт давомида сезиларли даражада қайта кўриб чиқилмаган. Сўнгги қадам 450 миллион тенгедан ортиқ қийматга эга мулклар учун оширилган ставкани жорий этиш бўлди, — дейди эксперт.
Бироқ, шахсий даромад солиғи каби тўғридан-тўғри солиқлар энг сезгир бўлиб қолмоқда ва одатда охирги бўлиб тузатилади.
Солиқлар иқтисодий қўллаб-қувватлашнинг муҳим манбаи бўлиб қолмоқда. Шу билан бирга, бюджет харажатлари тузилмаси самарадорликни янада оширишни талаб қилади. Камомад шароитида мувозанатли қарз сиёсати ва ўсишнинг янги манбаларини излаш тобора муҳим аҳамият касб этмоқда. Ушбу қарорларнинг муваффақияти келажакда солиқ юкининг даражасини кўп жиҳатдан белгилайди.
