Қозоғистонлик олимлар гектарига 35 тоннагача ҳосил берадиган картошка навини яратдилар
ASTANА. Кazinform — Қозоғистонлик олимлар юқори ҳосилдорлиги ва бир қатор касалликларга чидамлилиги билан ажралиб турадиган “Айтхожин” деб номланган янги маҳаллий картошка навини яратдилар, деб хабар беради ҚР Фан ва олий таълим вазирлиги.
Янги нав Қозоғистон мева ва сабзавот етиштириш илмий-тадқиқот институти ва М.А. Айтхожин номидаги Молекуляр биология ва биокимё институти олимларининг ҳамкорликдаги иши натижасида яратилди.
Тадқиқотнинг асосий мақсади — Қозоғистоннинг тупроқ ва иқлим шароитларига мослашган, юқори ҳосилдор, касалликларга чидамли ва зарур иқтисодий хусусиятларга эга бўлган янги картошка навини яратишдир. Олимлар анъанавий селекция усулларини замонавий биотехнологик ва молекуляр генетик усуллар билан бирлаштирдилар.
Кўп йиллик тадқиқотлар давомида истиқболли картошка селекция материаллари ҳар томонлама баҳоланди. Мутахассислар уларнинг маҳсулдорлигини, пишиб етилиш даврини, илдиз меваларининг морфологик ва тижорат сифатини, касалликларга чидамлилигини ва бошқа муҳим хусусиятларини ўрганишди.
Натижада, қимматли хусусиятлар мажмуаси билан ажралиб турадиган истиқболли генотип танлаб олинди ва "Айтхожин" деб номланган янги нав сифатида тақдим этилди.
Янги картошка эрта пишадиган ва юқори ҳосилдор навлар гуруҳига киради. Унинг ҳосилдорлиги гектарига 35 тоннагача етади.
Ҳосили сариқ, юмалоқ-овал шаклида. Кесилганда қораймайди. Крахмал миқдори — 14,1-18,3%, С витамини эса 21,1-24,3 мг% даражасида.
Навнинг муҳим хусусиятларидан бири унинг картошка мозаикаси вируси Х (PVX)га чидамлилигидир. Шу билан бирга, у альтернариоз ва фузариозга нисбатан чидамли.
Янги навни яратишда иккита илмий ташкилотнинг тадқиқот йўналишлари бир-бири билан боғлиқ эди. Селекция ишлари Қозоғистон мева ва сабзавот етиштириш илмий-тадқиқот институтида олиб борилган бўлса, молекуляр генетик тадқиқотлар М.А. Айтхожин номидаги Молекуляр биология ва биокимё институтида олиб борилди.
– Бу нав — бир неча йиллардан бери тадқиқот олиб бориб, самарали ечимларни излаётган олимлар жамоасининг биргаликдаги меҳнати натижасидир. Селекция тадқиқотлари ва молекуляр генетик ишлар бир-бирини тўлдириб, илмий натижани ҳақиқий селекция ютуғига айлантириш имконини берди, – дейди янги нав муаллифларидан бири, М.А. Айтхожин номидаги Молекуляр биология ва биокимё институтининг 3-курс докторанти Меруерт Қошмағамбетова.
Тадқиқотчи қишлоқ хўжалиги фанида 15 йилдан ортиқ вақтдан бери ишлайди. Унинг илмий қизиқишлари картошка ва сабзавотларни кўпайтириш, уруғчилик ва биотехнологияни ўз ичига олади.
“Айтхожин” навини ишлаб чиқиш олимнинг “Инновацион усуллар асосида касалликларга чидамли картошка навларининг бирламчи уруғчиликни сақлаб қолиш” мавзусидаги докторлик диссертацияси билан ҳам боғлиқ.
Янги нав муаллифлари орасида Д.С. Шарипова, Ж.А. Тоқбергенова, К.О. Шарипов, О.В. Карпова, М.Ж. Қошмағамбетова, Б.Ж. Сейитмуратов, Е.С. Қойбағаров, Р.К. Балғабаева ва россиялик селекционер-олим Э.П. Шанина бор.
"Айтхожин" номи навга Қозоғистонда молекуляр биологиянинг шаклланишига катта ҳисса қўшган академик Мурат Абенович Айтхожиннинг илмий меросига ҳурмат сифатида берилган.
Ҳозирда олимларнинг кейинги вазифаси "Айтхожин" навини давлат нав синовидан ўтказиш ва селекция ютуғи сифатида ҳуқуқий ҳимоя процедураларидан ўтишдир.
Кейин янги маҳаллий навни ишлаб чиқаришга жорий этиш, мамлакат уруғчилик хўжаликларини юқори сифатли бирламчи уруғлик материаллари билан таъминлаш ва маҳаллий картошка уруғчилигини барқарор ривожлантириш учун илмий асос яратиш режалаштирилган.
Эслатиб ўтамиз, қозоғистонлик олимлар асаларичиликни рақамлаштириш платформасини ишга туширдилар.
