Қозоғистонда ишлаб чиқарилганми? Нима учун енгил саноат ҳали ҳам бозорда ўз ўрнини эгаллай олмаяпти?
ASTANA. Kazinform — Қозоғистонда енгил саноатга қизиқиш иқтисодий диверсификациянинг бир қисми сифатида ўсиш салоҳиятига эга бўлган соҳа сифатида ошди. Ҳозирги вақтда саноатнинг ривожланиши нотекис: ишлаб чиқариш ҳажмининг ошишига ва янги лойиҳаларнинг ишга туширилишига қарамай, унинг ривожланишига тўсқинлик қилувчи тизимли чекловлар сақланиб қолмоқда. Кazinform таҳлилчиси вазиятни ўрганиб чиқди.
Қамров камтарона бўлиб қолмоқда
Қозоғистон Республикаси Саноат ва қурилиш вазирлигининг маълумотларига кўра, енгил саноатда ишлаб чиқариш жорий йилнинг дастлабки ойларида 2,2 баравар ошди. 2025 йил охирида маҳсулот ишлаб чиқариш деярли 260 миллиард тенгега етди, бу ўтган йилдаги 219,3 миллиард тенгедан 22,6% га кўпдир. Таққослаш учун, бу 2021 йилда 153,6 миллиард тенге, 2022 йилда 193,2 миллиард тенге ва 2023 йилда 237,4 миллиард тенгега тенг.
Олдинги йиллардаги каби, тўқимачилик маҳсулотлари (матолар, дастурхон, чойшаблар, сочиқлар ва бошқалар) саноат сектори тузилмасида устунлик қилади ва 42% га ўсиб, 159 миллиард тенгега етди. Кийим-кечак ишлаб чиқариш жами 83,6 миллиард тенге, чарм маҳсулотлар ишлаб чиқариш эса 16,9 миллиард тенгега етди.
Бироқ, иқтисодий миқёсда натижалар анча камтарона кўринади. Енгил саноат ЯИМнинг атиги 0,1% ни, ишлаб чиқариш эса мос равишда 0,4% ва 0,8% ни ташкил қилади.
Бундан ҳам муҳими, худди шу Саноат вазирлигининг маълумотларига кўра, Қозоғистон енгил саноат бозорининг ҳажми тахминан 1,7 триллион тенгега баҳоланмоқда. Турли ҳисоб-китобларга кўра, ушбу бозорда маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг улуши 5 %дан 10% гача. Бу шуни англатадики, ички бозор асосан импорт қилинган маҳсулотларга боғлиқ бўлиб қолмоқда.
Саноатнинг ривожланиш натижаларини қандай талқин қилишдан қатъи назар, енгил саноат ҳаётий ижтимоий аҳамиятга эга эканлиги ва шунинг учун ташқи омиллардан қатъи назар ривожланиши кераклиги инкор этилмайдиган ҳақиқат бўлиб қолмоқда.
Ҳозирда саноатда 1450 та корхона фаолият юритмоқда, уларда 26 000 дан ортиқ қозоғистонликлар ишлайди, уларнинг 60% дан ортиғи аёллар. Бундан ташқари, ишчиларнинг аксарияти қишлоқ жойларда яшайди.
Давлат харидлари омон қолишнинг асосий манбаи сифатида
Бизнес вакиллари ва саноат уюшмалари вазиятни анча кескинроқ баҳолайдилар. "Қозоғистон Республикаси Енгил саноат корхоналари уюшмаси" ўзини ўзи бошқариш ташкилоти президенти Салтанат Абдикаримованинг айтишича, ижобий статистика чуқур таркибий муаммоларни яширмоқда.
— Бугунги кунда саноатдаги компанияларнинг 95% гача қисми давлат харидларига қаратилган, чунки деярли ҳеч қандай ички савдо бозори мавжуд эмас. Дўконлар "фақат савдо" асосида ишлайди: ишлаб чиқарувчи товарларни етказиб беради, лекин қачон ёки пулни олиш-олмаслигини ҳам билмайди. Шунинг учун, тендерларда иштирок этиш даромаднинг ягона ишончли манбаидир, — деб таъкидлайди у.
Шу билан бирга, давлат харидларида иштирок этиш ҳар доим ҳам маблағларнинг тез айланишини кафолатламайди. Масалан, харид жараёни деярли икки йилга чўзилган ташкилотлар мавжуд, бу эса тадбиркорлар учун жиддий пул оқими тақчиллигига олиб келиши мумкин.
Нима учун саноат импортга боғлиқлигича қолмоқда
Салтанат Абдикаримованинг сўзларига кўра, саноат жуда тарқоқлигича қолмоқда ва деярли ягона ўйин қоидалари йўқ. Давлат харидлари алоҳида муаммо бўлиб қолмоқда, компаниялар эскирган талаблар, замонавий лабораторияларнинг йўқлиги ва кўп миллион долларлик йўқотишлар хавфига дуч келмоқда.
— Амалдаги саноат стандартлари узоқ вақтдан бери янгиланмаганлиги сабабли, ҳар бир давлат идораси тендерлар учун ўз қоидаларига эга. Масалан, “Самруқ-Қазна” битта ўлчам жадвалидан фойдаланади, бошқа компаниялар эса бошқасидан фойдаланади. Ҳар бир мижоз ўзининг тендер талабларини иложи борича ва иложи борича ишлаб чиқади. Буларнинг барчаси ишлаб чиқариш харажатларига бевосита таъсир қилади, — деб таъкидлайди у.
Уюшма директори мижозлар объектив ва субъектив сабабларга кўра юз миллионлаб тенге қийматидаги бажарилган буюртмаларни рад этган ва тадбиркорлар виждонсиз етказиб берувчилар реестрига қўшилган кўплаб ҳолатларни эслайди. Масалан, матонинг ялтироқлигидаги шубҳали номувофиқлик туфайли товарлар рад этилган. Муаммолар, айниқса, мактаб формаси ва болалар товарлари сегментларида кескин. Натижада, у бозорнинг катта қисми импорт ва қайта экспорт билан тўлдирилганлигини тахмин қилмоқда.
— Қозоғистон тахминан 100-130 миллиард тенге қийматидаги товарларни ички ишлаб чиқаради, қолганлари импорт қилинади ёки қайта сотилади, — деди саноат уюшмаси раҳбари.
Қозоғистонда ишлаб чиқариш мумкин, аммо сотиш қийинроқ
ARUA бренди асосчиси ва «АГФ Групп» тўқимачилик фабрикаси директори Гавҳар Носированинг фикрича, соҳанинг асосий муаммоси маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни рағбатлантириш бўйича тизимли сиёсатнинг йўқлигидир.
— Одамлар кўпинча Қозоғистонда нима ишлаб чиқарилишини билишмайди. Бу ерда ҳеч нарса ишлаб чиқармаслигимизни кўрсатадиган шарҳларни кўриш одатий ҳол, — деб таъкидлайди тадбиркор.
Мисол тариқасида у Чимкентдаги ўзининг йирик халқаро компания учун тўқимачилик маҳсулотлари ишлаб чиқарадиган компаниясини келтиради.
— Одамлар Чимкентдаги бир компания IKEA халқаро таъминот занжири учун тўқимачилик маҳсулотлари ишлаб чиқарганини билгач, кўпинча ҳайрон бўлишади ва ҳатто иккиланишади, — дейди Гавҳар Носирова.
Унинг фикрича, Ҳукумат ўз эътиборини шунчаки ишлаб чиқаришдан маркетинг, реклама ва бозорга киришга ёрдам беришга қаратиши керак.
— Ишлаб чиқарувчилар қандай ишлаб чиқаришни билишади. Биз шунчаки йўлдан чиқиб, уларга бозор ва мижозларга киришда ёрдам беришимиз керак, — дейди у.
Шу билан бирга, Қозоғистон компаниялари бир қатор босимларга дуч келмоқда: қарз олишнинг юқори харажатлари, машҳур савдо марказларида қиммат ижара ҳақи, ишчи кучи етишмаслиги ва арзонроқ мамлакатлардан импортдан келиб чиқадиган рақобат.
— Қозоғистонлик ишлаб чиқарувчилар қоидалар ҳамма учун тенг бўлса, рақобатлашишга тайёр: расмий таъминот, шаффоф божхона ва ҳалол солиқ тўловлари, — деб таъкидлайди Гавҳар Носирова.
Унинг сўзларига кўра, маҳаллий ишлаб чиқарувчилар атайлаб жуда арзон сегментдан қочишга ҳаракат қилмоқдалар, бу эса уларнинг Қирғизистон, Хитой, Покистон ва Бангладеш товарларига ютқазишларининг сабабларидан биридир.
— Кўпгина маҳаллий ишлаб чиқарувчилар жуда арзон, паст сифатли сегментда ишлашни истамайдилар, чунки улар ўз номлари ва обрўси учун жавобгардирлар, — дейди у.
Маҳаллийлаштириш ва янги кластерларга эътибор қаратиш
Қозоғистон Республикаси Саноат ва қурилиш вазирлиги Саноат қўмитаси раисининг ўринбосари Муҳамед Андаков енгил саноатдаги ҳозирги ўсиш, биринчи навбатда, янги инвестиция лойиҳаларининг ишга туширилиши ва мамлакат ичида ишлаб чиқариш занжирларининг босқичма-босқич шаклланиши билан боғлиқ деб ҳисоблайди.
— Жорий йилнинг дастлабки тўрт ойида саноат тахминан 225% ўсишни намойиш этди. Бу ўсиш давлат томонидан қўллаб-қувватлаш чораларини босқичма-босқич амалга ошириш бўйича тизимли саъй-ҳаракатлар ва энг муҳими, халқаро компанияларни ўз ичига олган йирик инвесторларни жалб қилиш билан боғлиқ, — деб таъкидлади у.
Расмийлар Туркистон вилоятида пахта ва тўқимачилик кластерини яратишни ўзларининг асосий лойиҳаларидан бири сифатида тилга олишади. Бу пахта етиштиришдан тортиб тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришгача бўлган тўлиқ ишлаб чиқариш сиклини ўз ичига олади. Лойиҳада халқаро брендлар билан ишлайдиган хитойлик инвестор «Синьцзян Лихуа» иштирок этади.
— Стратегик мақсад мамлакат ичида кенг қамровли хомашё ва ишлаб чиқариш базасини яратишдир. Бу биз хомашё етиштиришдан тортиб тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришгача бўлган тўлиқ ишлаб чиқариш циклини таъминлашимиз кераклигини англатади, — деб таъкидлади Андаков.
Унинг сўзларига кўра, давлат маҳаллийлаштиришни чуқурлаштириш, кичик саноат зоналарини яратиш, махсус иқтисодий зоналарни ривожлантириш ва маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг электрон реестри орқали маҳсулот келиб чиқишини рақамли кузатишни амалга оширишга эътибор қаратмоқда.
Асосий тамойил — мамлакат ичида маҳаллийлаштиришни оширадиган ва қўшимча қиймат яратадиган компанияларни қўллаб-қувватлаш; уларга харидларда устуворлик берилади. «е-ондирис» тизими бошқа давлат идоралари маълумотлар базалари билан синхронлаштирилади ва сунъий интеллект воситалари эълон қилинган маҳаллийлаштириш даражаси ва Ташқи иқтисодий фаолият товар номенклатураси (ТН ВЭД), ходимлар учун ижтимоий бадаллар, коммунал тўловлар ва бошқа маълумотлар ўртасидаги тафовутларни аниқлайди. Вазирлик вакилининг таъкидлашича, қоидабузарлар реестрдан чиқарилади.
Ўсиш ва тизимли чекловлар ўртасида
Бугунги кунда Қозоғистон енгил саноати қарама-қарши ривожланиш даврини бошдан кечирмоқда. Бир томондан, соҳада ишлаб чиқариш сезиларли даражада ўсмоқда, инвестициялар жалб қилинмоқда, янги тўқимачилик ва қайта ишлаш корхоналари ишга туширилмоқда ва ҳукумат маҳаллийлаштириш ва маҳаллий ишлаб чиқариш занжирларини ривожлантиришга эътибор қаратмоқда.
Бошқа томондан, бозор иштирокчилари тизимли чекловларга ишора қилмоқдалар: давлат харидларига боғлиқлик, ишчи кучи етишмаслиги, молиялаштиришга киришдаги қийинчиликлар, айрим тендер процедураларида шаффофликнинг йўқлиги ва импортнинг юқори улуши, бу эса маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг ички бозордаги мавқеини чеклашда давом этмоқда.
Шу билан бирга, саноатда ҳали ҳам имкониятлар мавжуд. Бизнеснинг ҳисоб-китобларига кўра, юқори сифатли Қозоғистон маҳсулотларига талаб аста-секин ўсиб бормоқда ва маҳаллий ишлаб чиқаришнинг кичик улуши туфайли ички рақобат даражаси ҳали ҳам муҳим эмас. Бироқ, ҳозирги ўсиш барқарор ривожланишга айланиши учун саноат аниқ ўйин қоидаларини талаб қилади: ягона стандартлар, олдиндан айтиб бўладиган харид шартлари, арзон молиялаштиришга кириш ва бозорга кирадиган маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-қувватлаш. Бусиз, Қозоғистон бизнеси хорижий етказиб берувчиларга нисбатан ноқулай аҳволда қолаверади.
