Қозоғистонда болаларни ҳимоя қилиш учун қандай ташаббуслар амалга оширилмоқда
ASTANА. Кazinform – Мамлакатда қарийб 7 миллион бола бор. Давлат уларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш учун қандай ёрдам кўрсатади? Халқаро болаларни ҳимоя қилиш куни муносабати билан Кazinform мухбири бу соҳадаги ишларни таҳлил қилди.
Халқаро миқёсда тан олинган дастур
Миллий статистика бюросининг маълумотларига кўра, мамлакат аҳолиси 20 миллион 547 минг кишини ташкил этади. 2025 йилга мўлжалланган маълумотларга кўра, 17 ёшгача бўлган болалар сони 6,9 миллиондан ошади.
Ушбу кенг кўламли демографик кўрсаткичлар болалар сиёсатини янги босқичга кўтариш зарурлигини кўрсатади. Шу муносабат билан Қозоғистонда болаларни ҳимоя қилиш ва қўллаб-қувватлашга қаратилган давлат сиёсати янги босқичга ўтди. 2026–2030 йилларга мўлжалланган "Қозоғистон болалари" миллий дастурининг қабул қилиниши халқаро миқёсда юқори баҳоланмоқда. БМТ Бош котибининг Болаларга нисбатан зўравонлик бўйича махсус вакили идораси ҳужжатнинг муҳимлигини таъкидлайди.
– Бу ҳар бир боланинг фаровонлигини таъминлашга қаратилган аниқ мажбуриятнинг исботидир, – деди БМТ Бош котибининг Махсус вакили идораси ўз баёнотида.
Халқаро ташкилотларнинг ижобий баҳоси шу билан тугамайди. Аввалроқ, UNICEFнинг Қозоғистондаги вакили ҳам дастурни кенг қамровли стратегия сифатида юқори баҳолаган эди.
Дастур мазмуни болалар сиёсатининг тўртта асосий йўналишини битта тизимга бирлаштиради — таълим, соғлиқни сақлаш, ижтимоий қўллаб-қувватлаш ва хавфсизлик. Хусусан, алоҳида эҳтиёжли болалар ва ижтимоий жиҳатдан заиф оилалар фарзандлари учун тенг имкониятларга устувор аҳамият берилади.
Хавфсизлик — асосий устувор вазифа
Болаларни ҳимоя қилиш тизимини мустаҳкамлаш давлат сиёсатининг асосий устунларидан бирига айланди. Сўнгги йилларда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган 10 та асосий қонун қабул қилинди.
Таълим-маориф вазирлиги тақдим этган маълумотларга кўра, хавфсизлик йўналиши учун 10 та кўрсаткич ва 158 та чора-тадбирлар кўзда тутилган. Уларни амалга ошириш учун жами 1,3 триллион тенге ажратилди.
Инфратузилма ва институционал чоралар ҳам ривожланмоқда. Бугунги кунда мамлакатда 20 та психологик қўллаб-қувватлаш маркази фаолият юритмоқда. Барча мактабларда хавфсизлик дарслари жорий этилди ва "111" қўнғироқлар маркази куну тун ёрдам кўрсатади. Келгуси даврда зўравонликдан жабр кўрган болалар учун педагогик-психологик соатни жорий этиш ва 40 та махсус офис очиш режалаштирилган.
Таълим-маориф вазирлиги Болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси раисининг ўринбосари Юлия Овечкинанинг сўзларига кўра, бу йўналиш кўп босқичли ёндашувни талаб қилади.
– Йўналиш болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш, болалар ўртасида ва уларга қарши жиноятларнинг олдини олиш каби муҳим масалаларни қамраб олади. Шунингдек, у рақамли хавфсизликни мустаҳкамлашни ҳам кўзда тутади. Маълумки, бу ҳозирда долзарб масала, — деди Юлия Овечкина.
Тенг имкониятлар ва инклюзив муҳит
Болаларга сифатли таълим бериш давлат сиёсатининг асосий йўналишларидан биридир. Шу билан бирга, ижтимоий қўллаб-қувватлаш чоралари махсус кафолатлар билан қўллаб-қувватланади.
Бугунги кунда бошланғич мактаб ўқувчилари бепул иссиқ овқат билан таъминланмоқда, 1-11-синф ўқувчилари эса бепул дарсликлар олишмоқда. Бундан ташқари, ижтимоий ҳимояга муҳтож оилалар фарзандларига Умумжаҳон таълим жамғармаси орқали 25 миллиард тенге миқдорида ёрдам кўрсатилди.
Астанада сунъий интеллект ва инклюзив таълим амалиётини бирлаштирган марказ тақдимоти бўлиб ўтди.
Таълим соҳасидаги ёрдам инклюзив сиёсат билан бирга ривожланмоқда. Ўтган йили мамлакатда 50 дан ортиқ мамлакатдан мутахассислар иштирок этган Инклюзивлик бўйича биринчи жаҳон конгресси бўлиб ўтди.
– Махсус таълим эҳтиёжларига эга болаларни қўллаб-қувватлаш тизими кенгаймоқда. Психологик-тиббий-педагогик консультациялар тармоғи ривожланмоқда, ахлоқ тузатиш идоралари ва аутизм марказлари очилмоқда. Бундан ташқари, махсус психологик-педагогик ёрдам кўрсатувчи ташкилотлар фаолияти учун лицензиялаш механизми жорий этилади, – деди Таълим-маориф вазирлиги ўз жавобида.
Инфратузилма ҳам янгиланмоқда. “Келажак мактаблари” миллий лойиҳаси доирасида 217 та янги мактаб қурилди. 677 та болалар боғчасининг очилиши 65 минг бола учун мактабгача таълимдан фойдаланиш имкониятини кенгайтирди.
3,2 миллион болани қамраб олувчи ёзги таътил
Болаларнинг бўш вақтини самарали ташкил этиш ҳам эътибордан четда қолмади. Бу йил 3,2 миллиондан ортиқ бола ёзги таътил ва соғломлаштириш тадбирлари билан қамраб олинади.
Шу мақсадда 1 апрелдан бошлаб болалар лагерлари учун лицензиялаш тизими жорий этилди. Мажилис депутати Нургул Тау тизимнинг моҳиятини тушунтирди.
– Болаларни сауна биноларига жойлаштириш, уларни ерга ётқизиш, жой етишмаслиги, санитария талабларига риоя қилмаслик – буларнинг барчаси тизимдаги назоратнинг заифлигини кўрсатди. Мен ўзим лагерларга ташриф буюрдим ва уларнинг ҳолати билан танишдим. Лицензиялаш бизнесни ёпиш учун эмас, балки бозорни тозалаш учун зарур қадамдир, — деди депутат.
Янги талабларга кўра, лагерлар учун лицензиялар 5 йилга берилади. Мажбурий шартлар қаторига алоҳида бино ёки узоқ муддатли ижарага олиш, видеокузатув, тиббий марказ, хавфсизлик ва малакали ўқитувчилар киради.
Бу йил заиф тоифадаги 500 минг бола давлат ҳисобидан дам олади, 50 минг бола "Қозоғистон халқига" жамғармаси орқали йўлланма олади. Мамлакат бўйлаб 10 минг мактаб лагерлари ва 512 та чодир лагерлари фаолият юритмоқда.
Болалар тиббиётини қўллаб-қувватлаш
Болалар саломатлигини ҳимоя қилиш учун ажратилган маблағлар сезиларли даражада ошди. Бу кўрсаткич 264 миллиард тенгедан 575,4 миллиард тенгега икки баравар ошди. Молиялаштиришнинг кўпайиши хизматлар сифатини яхшилашга бевосита ҳисса қўшади. Хусусан, Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотларига кўра, Қозоғистон Марказий Осиёда болаларга туғилган пайтдан бошлаб юрак ёрдамини кўрсатадиган ягона мамлакатдир.
– Замонавий технологиялар ва янги туғилган чақалоқларни реанимация қилиш натижасида кам вазнли чақалоқларнинг омон қолиш даражаси тўрт баравар ошди. Бу йилдан бошлаб эшитиш қобилияти заиф болаларга маҳаллий бюджет ҳисобидан эшитиш аппаратлари берилади. Ҳар йили тахминан беш минг бола онкогематологик даволаниш олади, – деб хабар беради Соғлиқни сақлаш вазирлиги.
Тизимни модернизация қилиш бўйича ҳам ишлар олиб борилмоқда. Сўнгги йилларда мамлакатда болалар учун тиббий ёрдамнинг янги модели жорий этилди ва поликлиникаларда 366 та педиатрия бўлими очилди. Улар орасида педиатрлар кабинетлари, эмлаш кабинетлари, мактаб тиббий хизматлари ва эрта аралашув марказлари мавжуд. Агар боланинг ривожланишида аномалиялар аниқланса, кўп тармоқли мутахассислар жамоаси ҳар томонлама ёрдам кўрсатади. Ҳозирда бирламчи тиббий ёрдам ташкилотлари негизида 336 та марказ фаолият юритмоқда. Йил давомида марказларда 72 мингдан ортиқ болага маслаҳат берилди, натижада ривожланиш аномалияларини эрта аниқлаш даражаси 21,5 фоизга ошди.
Бироқ, мутахассислар профилактик текширув тизимида ҳали ҳам бир қатор муаммолар мавжудлигини таъкидламоқдалар. Кўриш қобилиятининг пастлиги, сколиоз, эшитиш қобилиятининг пасайиши, миопия ва семизлик мактаб ўқувчилари орасида тез-тез учрайдиган асосий муаммолар қаторига киради. Шу муносабат билан масъул идора келгуси ўқув йилидан бошлаб профилактик текширувларни рақамлаштиришни бошлайди.
Республика бирламчи тиббий ёрдам маркази мутахассиси Турғангул Бишораеванинг сўзларига кўра, ўзгариш босқичма-босқич амалга оширилади.
– Аввало, профилактик текширувлар махфийликни сақлаган ҳолда индивидуал форматга ўтказилади. Рақамлаштириш инсон омилини камайтиради, ўқувчилар соғлиғини электрон мониторинг қилиш имконини беради ва касалликларни эрта босқичда аниқлашга ёрдам беради, – деди мутахассис.
Янги тизим доирасида мактабларда рақамли электрокардиографлар, электрон бўй ўлчагичлар, отоскоплар ва телетиббиёт комплексларини ўрнатиш режалаштирилган.
Авлодлар келажаги учун инвестиция
Болаларни давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг ўзига хос механизмларидан бири бу "Миллий жамғарма — болаларга" дастуридир. Бу Давлат раҳбари Қасим-Жомарт Тоқаев ташаббуси билан амалга оширилган лойиҳадир. Унинг доирасида маблағлар Қозоғистондаги ҳар бир боланинг жамғарма ҳисобига ўтказилади, бу маблағлар келажакда таълим ёки уй-жой сотиб олишга сарфланиши мумкин. Бу йил ҳар бир болага 130,71 АҚШ доллари миқдорида маблағ ўтказилди. 3 йил давомида жами 370,56 АҚШ доллари берилди.
– 2026 йилда 6 миллион 918 минг киши иштирок этди, улардан 356 613 нафари 18 ёшга тўлади, — деди Молия вазири ўринбосари Даурен Темирбеков республика бюджетининг ижроси тўғрисидаги ҳисоботни тақдим этиш пайтида.
Иқтисодчи Бауржан Исқақовнинг сўзларига кўра, ушбу ташаббус миллий бойликни авлодлар ўртасида адолатли тақсимлашга қаратилган механизмдир.
– Бу ҳар бир боланинг келажаги учун молиявий асос яратишга қаратилган. Бу ижтимоий тенгликни яратади. Энг муҳими, у миллий бойликни авлодлар ўртасида тақсимлаш механизми билан ажралиб туради. Менимча, 18 ёшга келиб боланинг ҳисобида камида 3000 доллар тўпланади. Бу боланинг эҳтиёжларини қондиришда катта ёрдам беради. Шу билан бирга, сиз ҳисобда пулни тежашда давом этишингиз мумкин, бу умумий йўналиш тўғри эканлигини англатади. Келажакда доллар қандай ўзгариши номаълум, аммо агар у қимматлашса, тежаш ҳам ортади, — дейди иқтисодчи.
Шундай қилиб, давлат томонидан таклиф қилинган болалар учун кенг қамровли сиёсат фақат битта йўналиш билан чекланиб қолмайди. Болаларни ҳимоя қилиш, сифатли таълим ва тиббий хизматлардан тенг фойдаланишни таъминлаш, хавфсиз муҳит яратиш ва келажак учун молиявий пойдевор яратиш — буларнинг барчаси ўзаро боғлиқ, бир-бирини тўлдирувчи тизимга айланиб бормоқда.
