Қозоғистонда асаларичиликни қандай ривожлантириш мумкин
ORAL. Kazinform – Қозоғистонда асаларичиликни ривожлантиришнинг асосий йўналишлари ва долзарб муаммолари нималардан иборат? Асал ишлаб чиқаришни илмий асосда қандай йўлга қўйиш мумкин? Kazinform мухбири шу каби саволларга жавоб излади ва мутахассислар билан учрашди.
Замонавий технологиялардан фойдаланиш экспортга йўл очади
Жангир хон номидаги Ғарбий Қозоғистон аграр-техника университетининг Ветеринария тиббиёти ва агротехнология институти катта ўқитувчиси, ветеринария фанлари магистри Берик Сатибаевнинг сўзларига кўра, Қозоғистонда асаларичиликни ривожлантиришнинг асосий йўналишлари ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш, маҳсулот сифатини яхшилаш ва соҳани ҳар томонлама ривожлантиришдир.
Аввало, нафақат асалари колониялари сонини кўпайтириш, балки уларнинг маҳсулдорлигини ошириш ҳам муҳимдир. Бунинг учун юқори маҳсулдор зотлардан фойдаланиш, селекция ишларини олиб бориш ва замонавий асаларичилик технологияларини жорий этиш керак.
Берик Ғариполлаулининг сўзларига кўра, муҳим йўналишлардан бири асалари маҳсулотларининг сифати ва хилма-хиллигини оширишдир. Ҳозирги кунда нафақат асалга, прополис, перга, ара сути каби маҳсулотларга ҳам талаб ортиб боряпти. Шунинг учун маҳсулотларни диверсификация қилиш орқали бозор имкониятларини кенгайтириш мумкин.
Асаларичиликда касалликларнинг олдини олишга алоҳида эътибор қаратиш керак. Варроатоз ва акарапидоз каби касалликлар асалари колонияларининг заифлашишига олиб келганлиги сабабли, ветеринария ва санитария чораларини кучайтириш ва экологик хавфсиз даволаш усулларидан фойдаланиш зарур.
“Бундан ташқари, органик асаларичиликни ривожлантириш истиқболли соҳалардан биридир. Табиий ва экологик тоза маҳсулотларга бўлган талабнинг ортиб бориши ушбу соҳанинг экспорт салоҳиятини ошириш имконини беради. Умуман олганда, Қозоғистонда асаларичиликни илмий тадқиқотларни ривожлантириш, инновацион технологияларни жорий этиш, малакали мутахассисларни тайёрлаш ва давлат томонидан қўллаб-қувватлаш чораларини кучайтириш орқали самарали ва барқарор ривожлантириш мумкин”, — деб ҳисоблайди Б. Сатибаев.
Унинг сўзларига кўра, асал ишлаб чиқаришни ривожлантиришнинг илмий усуллари биринчи навбатда асаларичиликни илмий асосда ташкил этиш билан боғлиқ. Бу йўналишда селекция ишлари катта аҳамиятга эга, яъни маҳаллий табиий ва иқлим шароитларига мослашган юқори маҳсулдор асалари зотларини танлаш ва кўпайтириш керак.
Асаларичилик технологияларини такомиллаштириш ҳам муҳимдир. Илмий асосланган озиқлантириш, мавсумий парвариш ва асалари боғчаларини жойлаштириш каби чоралар асал маҳсулдорлигини оширишга ёрдам беради. Хусусан, асал йиғиш давридан самарали фойдаланиш учун асал ўсимлик ресурсини (асал базасини) ўрганиш ва тўғри режалаштириш зарур.
Асал ишлаб чиқаришда касалликларнинг олдини олиш ва уларга қарши курашиш ҳам илмий ёндашувларни талаб қилади. Варроатоз, акарапидоз каби касалликларга қарши биологик ва экологик жиҳатдан хавфсиз дори воситаларидан фойдаланиш, шунингдек, ўз вақтида ташхис қўйиш маҳсулотлар сифати ва ҳажмини оширишнинг муҳим шартидир.
Замонавий технологияларни жорий этиш муҳим роль ўйнайди. Масалан, асалари боғчаларини рақамлаштириш, асалари колонияларининг ҳолатини кузатиш тизимларидан фойдаланиш ва асални қайта ишлаш ва сақлашнинг янги усулларидан фойдаланиш ишлаб чиқариш самарадорлигини оширади.
Бундан ташқари, асал сифатини илмий назорат қилиш, унинг таркибини ўрганиш ва стандартлаштириш масалалари ҳам муҳимдир. Бу ички ва ташқи бозорларда рақобатбардош маҳсулотлар ишлаб чиқариш имконини беради.
Умуман олганда, асал ишлаб чиқаришни ривожлантириш селекция, технология, ветеринария тиббиёти, экология ва инновация соҳаларини бирлаштирган комплекс илмий ёндашувларга асосланиши керак.
Олимнинг фикрича, янги технологиялардан фойдаланиш асал маҳсулотлари сифатини ва уларни экспорт қилишни яхшилашда муҳим роль ўйнайди. Аввало, асалари боғчаларида рақамли мониторинг тизимларини жорий этиш орқали асалари колонияларининг ҳолатини (ҳарорат, намлик, фаоллик) доимий равишда кузатиб бориш мумкин. Бу асалариларнинг ҳолатини ўз вақтида кузатиб бориш ва маҳсулдорликни оширишга ёрдам беради.
Худди шундай, асални олиш, қайта ишлаш ва сақлаш босқичларида замонавий ускуналардан фойдаланиш маҳсулот сифатини сақлашга ёрдам беради. Гигиеник талабларга мувофиқ автоматлаштирилган асални олиш, фильтрлаш ва қадоқлаш технологиялари маҳсулотнинг софлигини таъминлайди ва унинг табиий хусусиятларини сақлайди.
Маҳсулот сифатини яхшилашда лаборатория назорати катта аҳамиятга эга. Асал таркибини (намлик, шакар миқдори, аралашмалар) доимий равишда текшириш орқали халқаро стандартларга мувофиқ маҳсулот ишлаб чиқариш мумкин. Бу экспорт учун асосий талаблардан биридир.
Маҳсулотларни тўғри қадоқлаш ва этикетлашга эътибор бермасликнинг иложи йўқ. Маҳсулот ҳақида тўлиқ маълумот берувчи (келиб чиқиши, таркиби, сертификатлари) замонавий қадоқлаш материалларидан фойдаланиш истеъмолчилар ишончини оширади ва ташқи бозорларда рақобатбардошликни мустаҳкамлайди.
Органик ва экологик тоза ишлаб чиқариш технологияларининг жорий этилиши экспорт салоҳиятини оширади. Халқаро сертификатларни олиш Қозоғистон асалининг ташқи бозорларга чиқишига йўл очади.
Асалари касалликларининг олдини олиш учун нима қилиш керак?
Олимнинг сўзларига кўра, асалари касалликларининг олдини олиш учун, аввало, асалари фермаларида ветеринария ва санитария талабларига қатъий риоя қилиш керак. Асалари уяларининг тозалигини таъминлаш, ускуналарни мунтазам равишда дезинфекция қилиш ва асаларилар учун қулай шароитлар яратиш касалликларнинг олдини олишнинг асосий чоралари ҳисобланади.
Яна бир нарса шундаки, асалари колонияларини тўғри парвариш қилиш муҳимдир. Уларни ўз вақтида ва етарли миқдорда озиқ-овқат билан таъминлаш, заиф колонияларни мустаҳкамлаш ва мавсумий парваришни тўғри ўтказиш асалариларнинг иммунитетини оширади. Кучли асалари колонияси касалликларга кўпроқ чидамли бўлади.
Мунтазам мониторинг ва диагностика касалликларнинг олдини олишда катта роль ўйнайди. Асалариларни тизимли равишда текшириш, варроатоз, акарапидоз каби касалликларнинг дастлабки белгиларини эрта аниқлаш керак. Агар уларни эрта аниқласа, самарали даволаш мумкин.
Профилактика чоралари сифатида экологик хавфсиз дориларни қўллаш тавсия этилади. Кимёвий моддаларни ҳаддан ташқари кўп ишлатмаслик керак, чунки бу асал сифатига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Асалари фермаларини тўғри жойлаштириш ҳам муҳимдир. Асалариларни тоза, экологик тоза жойларга жойлаштириш ва касал асалари фермалари билан алоқани чеклаш инфекция хавфини камайтиради.
Асалари касалликларининг олдини олиш ҳар томонлама амалга оширилиши керак: яхши натижаларга фақат тўғри парвариш, санитария қоидалари, доимий мониторинг ва хавфсиз даволаш усулларидан фойдаланиш орқали эришиш мумкин.
Қозоғистон ҳудудлари ўртасида қандай фарқлар бор?
Берик Сатибаев Қозоғистонда асаларичилик табиий-иқлим шароитларига қараб ҳудудлар бўйича сезиларли даражада фарқ қилишини таъкидлади.
“Мамлакатнинг жанубий ва жануби-шарқий ҳудудларида (Алмати, Жамбил вилоятлари) асал ўсимликларининг тур таркиби бой ва мавсуми узун, бу эса юқори асал ҳосилдорлигига олиб келади. Шарқий Қозоғистонда тоғ-ўрмон камарлари туфайли асаларичилик ҳам яхши ривожланган ва табиий асалнинг сифати юқори деб ҳисобланади. Шимолий ва марказий минтақаларда қаттиқ иқлим ва қиш мавсумининг давомийлиги қишлайдиган асаларилар учун қўшимча тайёргарликни талаб қилади. Бу ҳудудларда асал йиғиш мавсуми қисқа бўлса-да, баъзи қишлоқ хўжалиги экинлари (кунгабоқар, рапс) яхши асал беради”, — дейди у.
Ғарбий Қозоғистон вилоятига келсак, бу ҳудуднинг ўзига хос хусусиятлари бор. Қуруқ ва континентал иқлим, яъни ёзда иссиқ ва қишда совуқ бўлиши асаларичилик учун маълум қийинчиликларни келтириб чиқаради. Баъзи жойларда асал ўсимликлари захиралари чекланганлиги сабабли, асалариларни самарали жойлаштириш ва кўчманчи асаларичилик усулидан фойдаланиш муҳимдир.
Ғарбий Қозоғистонда кунгабоқар ва беда каби экинлар асалнинг асосий манбаи ҳисобланади. Бироқ, баъзи йилларда қурғоқчилик туфайли нектар ишлаб чиқариш ҳажми камайиши ва ишлаб чиқариш ҳажми камайиши мумкин.
Вилоятда асалари касалликлари, жумладан, варроатоз ва акарапидоз билан боғлиқ масалалар ҳам мавжуд. Шунинг учун ветеринария назоратини кучайтириш ва профилактика чораларини тизимли равишда амалга ошириш зарур.
Ғарбий Қозоғистон вилоятида асаларичиликни ривожлантириш учун табиий шароитларга мослаштирилган технологиялардан фойдаланиш, озуқа базасини (асал ўсимликлари) кенгайтириш ва кўчманчи асаларичилик усулларидан самарали фойдаланиш муҳимдир.
