Қозоғистон жаҳон талабининг ўсиши фонида ноёб металларни қайта ишлашни кенгайтирмоқда
ASTANA. Kazinform - Дунёда яшил энергетика, электр транспорти, рақамли технологиялар ва юқори технологияли ишлаб чиқаришга бўлган талабнинг ортиши ноёб минералларга бўлган эҳтиёжни кучайтирмоқда, деб хабар беради Kazinform агентлиги.
Ноёб ер металлари доимий магнитлар, аккумуляторлар, электроника, шунингдек, мудофаа ва аэрокосмик саноат каби стратегик соҳаларда кенг қўлланилади. Бу тенденция Қозоғистон учун янги ишлаб чиқариш манбаларини яратиш ва экспорт йўналишларини ривожлантириш имконини беради.
Қозоғистоннинг минерал-хомашё базаси темир, мис, хром, марганец, рух, қўрғошин ва бошқа фойдали қазилмаларнинг бой захираларига эга. Уларнинг таркибида халқаро амалиётда табиатда кам учрайдиган муҳим хомашё тоифасига киритиладиган бир қатор металлар мавжуд. Эндиги вазифа ушбу ресурсларни оддий қазиб олиш билан чекланиб қолмасдан, уларни мамлакат ичида чуқур қайта ишлаш ва юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришга ўтишдан иборат.
Қозоғистоннинг экспорт салоҳияти
Ҳозирги вақтда Қозоғистон жаҳон бозорларига минерал хомашё ва дастлабки қайта ишланган маҳсулотларни етказиб берувчи мамлакатлардан бири ҳисобланади. Саноат ва қурилиш вазирлиги маълумотларига кўра, 2023-2026 йиллар даврида Қозоғистондан Европа Иттифоқи мамлакатларига 6 турдаги руда ва концентрат экспорт қилинган.
2023 йилда экспортнинг жисмоний ҳажми 3 262,7 тоннани ташкил этган бўлса, умумий қиймати 60,5 миллион АҚШ долларига етган. Асосий улуш молибден рудаси ва концентрати ҳисобига тўғри келган. Экспорт ҳажми 3 144,7 тоннани, қиймати эса 60,2 миллион АҚШ долларини ташкил этган.
“2025 йилда хром рудаси ва концентрати экспорти ҳам сезиларли даражада ошди. Жумладан, Швецияга 129 290,5 тонна хром рудаси ва концентрати жўнатилди, уларнинг умумий қиймати 44,2 миллион АҚШ долларини ташкил этди. Ушбу йўналиш бўйича экспорт 2026 йилнинг биринчи ярмида ҳам давом этди”, — дейилади Kazinform агентлигининг расмий сўровига берилган жавобда.
Қозоғистонда ҳозирнинг ўзида бир қатор ўрта босқичда қайта ишланган маҳсулотларни ишлаб чиқариш ва ташқи бозорларга экспорт қилиш йўлга қўйилган. Улар қаторига титан, тантал, бериллий, ниобий, рений, висмут, селен, теллур ва юқори навли марганец сульфати моногидрати (HPMSM) киради.
Шу билан бирга, титан, вольфрам, молибден ва сурма хомашё кўринишида экспорт қилиняпти. Кейинги босқичда давлат хомашёни қайта ишлаш даражасини оширишга устувор аҳамият беришни режалаштиряпти.
Вазирлик маълумотларига кўра, юқори қўшилган қийматга эга ишлаб чиқаришларни ривожлантириш доирасида 2026 йилда галлий ва сурьма ишлаб чиқариш бўйича янги корхоналарни ишга тушириш режалаштирилган. Бу минерал хомашёни янада чуқур қайта ишлаш ва қайта ишлаш даражаси юқори бўлган маҳсулотлар экспортини ошириш имконини беради.
Қозоғистон ва Европа Иттифоқи ҳамкорлиги
Ноёб минераллар соҳасидаги ҳамкорликнинг муҳим йўналишларидан бири Қозоғистон ва Европа Иттифоқи ўртасидаги шериклик ҳисобланади.
2022 йил 7 ноябрда Қозоғистон ва Европа Иттифоқи ўртасида хомашё, аккумуляторлар ишлаб чиқариш материаллари ва қайта тикланувчи водородни барқарор етказиб бериш занжирлари соҳасида стратегик шериклик тўғрисида англашув меморандуми имзоланди.
2023 йилда томонлар меморандумни амалга ошириш бўйича йўл харитасини бажаришга киришди. 2025 йилда эса 2025-2026 йилларга мўлжалланган янги ҳамкорлик режаси тасдиқланди.
“Ушбу йўналишдаги лойиҳалардан бири Шарқий Қозоғистон вилоятида Германиянинг HMS Bergbau AG компанияси томонидан амалга оширилмоқда. Компания таркибида ноёб металлар, жумладан литий мавжуд бўлган комплекс рудаларни қидириш, қазиб олиш ва қайта ишлашни назарда тутувчи лойиҳаларни амалга оширмоқда. Унинг таркибига «Алатау Литий», «Qazaq Lithium» ва «Bergbau Altai» компаниялари киради”, — дейилади ҳужжатда.
Қозоғистон ва Европа Иттифоқининг критик хомашё соҳасидаги ҳамкорлиги геологик қидирув ишлари, янги конларни ўзлаштириш, қўшилган қиймат занжирларини ривожлантириш, аккумулятор саноати учун зарур материаллар ишлаб чиқариш, хомашёни қайта ишлаш ва бойитиш, ESG стандартларини жорий этиш, илмий-техник ҳамкорлик ҳамда кадрлар тайёрлаш йўналишларини қамраб олади.
Жаҳон бозоридаги ноёб металлар
Ноёб ер металлари юқори технологияли ишлаб чиқариш учун энг муҳим хомашё турларидан бирига айланмоқда. Улар доимий магнитлар, аккумуляторлар, катализаторлар, керамика ва шиша ишлаб чиқаришда, металлургия ва бошқа соҳаларда қўлланилади. Бунда магнитлар ишлаб чиқариш жаҳон миқёсида камёб ер металларини истеъмол қилишнинг асосий йўналиши бўлиб қолмоқда.
АҚШ Геология хизмати (USGS)нинг 2026 йилги маълумотларига кўра, 2025 йилда дунёда қарийб 390 минг тонна ноёб ер металлари қазиб олинган. Бу 2024 йилдаги кўрсаткичдан юқори бўлиб, ўша йили ишлаб чиқариш ҳажми 380 минг тоннани ташкил этган. Ишлаб чиқариш ҳажми бўйича Хитой ишончли равишда етакчилик қилмоқда: 2025 йилда мамлакатда 270 минг тонна ноёб ер металлари қазиб олинган, бу жаҳон ишлаб чиқаришининг тахминан 69 фоизига тенг.
Йирик ишлаб чиқарувчилар қаторига АҚШ, Австралия, Мьянма ва Бразилия ҳам киради. 2025 йилда АҚШда 51 минг тонна, Австралияда 29 минг тонна, Мьянмада 22 минг тонна, Бразилияда эса 2 минг тонна ноёб ер металлари қазиб олинган.
USGS маълумотларидаги яна бир муҳим кўрсаткич мамлакатлар бўйича захираларнинг жамланиши билан боғлиқ. Хитойнинг ноёб ер металлари захиралари 44 миллион тонна, АҚШники эса 1,9 миллион тонна деб баҳоланмоқда. Австралия бўйича USGSнинг 2026 йилги жадвалида 3,3 миллион тонна миқдор кўрсатилган.
Қозоғистонда қандай имкониятлар бор
Жаҳон ноёб ер металлари бозорида ишлаб чиқариш ҳажмининг ортишига қарамай, асосий қазиб олиш ва қайта ишлаш қувватларининг айрим мамлакатларда жамланиши етказиб бериш занжирлари барқарорлиги учун хавфларни кучайтирмоқда. Хитой томонидан экспорт назоратининг кучайтирилиши ушбу хавф нафақат иқтисодий, балки стратегик хусусиятга ҳам эга эканини кўрсатди.
Қозоғистон учун бу вазият янги имкониятлар ойнасини очади. Мамлакатнинг устунлиги нафақат минерал-хомашё базасининг мавжудлигида, балки қидирув, қазиб олиш, критик хомашёни қайта ишлаш ва тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни ягона занжирга бирлаштириш имкониятида ҳамдир.
Бироқ жаҳон бозорида рақобатбардош бўлиш учун руда захираларининг мавжудлиги етарли эмас. Геологик қидирув ишларини кучайтириш, инвестицияларни жалб этиш, замонавий технологияларни жорий этиш, ишлаб чиқариш қувватларини модернизация қилиш ва юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш зарур.
Қозоғистон олдида турган асосий вазифа ноёб хомашёни шунчаки экспорт қилиш эмас, балки унинг асосида мамлакат ичида янги ишлаб чиқариш қувватлари ва қўшилган қиймат занжирларини шакллантиришдан иборат. Бу, бир томондан, ташқи бозорларда етказиб бериш занжирларини диверсификация қилишга ҳисса қўшиш, иккинчи томондан эса Қозоғистоннинг минерал ресурсларидан олинадиган иқтисодий самарани ошириш имконини беради.
