Қозоғистон ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтиш ёшини 16 ёшгача чекламоқчи: бошқа мамлакатлар тажрибаси қандай
ASTANА. Кazinform – Қозоғистонда 16 ёшгача бўлган болаларнинг ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтишини қонуний тақиқлаш масаласи муҳокама қилинмоқда. Бошқа мамлакатларда ёш чекловлари қандай ишлайди? Ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтишни чеклаш муаммони тўлиқ ҳал қила оладими? Кazinform мухбири ушбу саволларга жавоб топишга ҳаракат қилди.
Президент нима деди?
Рақамли муҳитда болаларни ҳимоя қилиш масаласи август ойида бўлиб ўтган Республика ўқитувчилар август конференциясида ҳам кўтарилган эди. Ўша пайтда Президент Қасим-Жомарт Тоқаев ижтимоий тармоқлар, рақамли платформалар, сунъий интеллект ва агрессив маркетингнинг болалар дунёқарашига таъсирига эътибор қаратди. Шунингдек, у 2018 йилдан бери амалда бўлган қонунчиликка жиддий ўзгартиришлар киритиш кераклигини айтди.
Ушбу иш доирасида Ҳукумат 16 ёшгача бўлган болаларнинг ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтишини тақиқлашни назарда тутувчи қонун лойиҳасини ишлаб чиқди ва у июн ойида Парламентга тақдим этилди.
Қурултойнинг биринчи сессиясининг очилишида Президент яна бир бор ушбу ташаббусни қўллаб-қувватлади ва асосий нарса шунчаки қонун қабул қилиш эмас, балки унинг тўлиқ амалга оширилишини таъминлаш эканлигини таъкидлади.
— Тегишли қонунни қабул қилганимиздан сўнг, биз уни тўлиқ амалга ошириш ҳақида ўйлашимиз керак, чунки ҳеч кимга кучсиз қонун керак эмас, — деди Давлат раҳбари.
Бундан ташқари, Президент Ҳукуматга контентни фильтрлаш чораларини кўриш ва болалар SIМ-карталаридан фойдаланиш доирасини кенгайтиришни топширди.
— Аниқ, жуда объектив сабабларга кўра, биз масъулиятни фақат ота-оналарга юклай олмаймиз. Шунинг учун мен болалар учун мажбурий SIМ-карталарни жорий этиш амалиётини кенг тарқатишни топшираман. Бу уларнинг ахборот дахлсизлигини таъминлайди, — деди Қасим-Жомарт Тоқаев.
Қозоғистонда қандай чоралар жорий этилади?
Давлат раҳбарининг топшириқларини амалга ошириш рақамли муҳитда болаларни ҳимоя қилишнинг бир нечта механизмларини ўз ичига олади. Хусусан, Интернет ва мобил хизматларга кириш учун махсус созламалар, контентни фильтрлаш ва кучайтирилган ота-она назорати таъминланган.
Таълим-маориф вазири Жулдиз Сулейменованинг сўзларига кўра, мажбурий болалар SIМ-карталарини жорий этиш бўйича ишлар Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазирлиги, шунингдек, Маданият ва ахборот вазирлиги билан ҳамкорликда идоралараро ўзаро ҳамкорлик доирасида амалга оширилади.
Бош вазир ўринбосари — Сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш вазири Жаслан Мадиев ушбу механизм қандай ишлаши ҳақида батафсилроқ гапирди. Унинг сўзларига кўра, тегишли чоралар 2026-2030 йилларга мўлжалланган "Қозоғистон болалари" концепциясида кўзда тутилган.
Махсус SIМ-карталар сизга интернет-трафик ва мобил иловаларга киришни чеклаш, контентни фильтрлаш, вақт чегараларини белгилаш, алоқа учун фақат олдиндан тасдиқланган контактлардан фойдаланиш ва қурилмалардан фойдаланишни кузатиш имконини бериши режалаштирилган.
Бундан ташқари, ота-она назорати функциясини мажбурий қилиш режалаштирилган. Ҳозирда ота-оналар бундай созламалардан ўз хоҳишларига кўра фойдаланадилар. Келажакда ота-она назоратини тизимнинг мажбурий элементи сифатида белгилаш таклиф қилинмоқда.
Ёш чегараси қандай ишлайди?
Ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтишда ёш чекловлари бир қатор амалий масалаларни туғдиради. Масалан, фойдаланувчининг ҳақиқий ёши қандай текширилади? Қайси платформалар чекланган? Талабларга риоя қилинишини ким назорат қилади? Ёшни текшириш амалга оширилганда болаларнинг шахсий маълумотлари қандай ҳимояланади?
Таълим бўйича эксперт Жазира Асанованинг айтишича, агар бола рўйхатдан ўтишда шунчаки туғилган йилини ўзгартирса, қонуннинг ўзи муаммони ҳал қилмайди.
— Шунинг учун ёшни текшириш механизми бутун тизимнинг асосий қисмига айланади, — деди у.
Австралия тажрибаси
Жазира Асанова Австралия тажрибасини мисол тариқасида келтиради. 2025 йил 10 декабрдан бошлаб ушбу мамлакатдаги ижтимоий медиа платформалари 16 ёшгача бўлган болаларнинг аккаунт очиши ёки юритишига йўл қўймаслик учун тегишли чораларни кўрди. Ушбу талаблар, хусусан, Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, X, YouTube ва Redditга тегишли.
Бу мамлакатда талабларни амалга ошириш масъулияти асосан платформаларнинг ўзида, бола ёки уларнинг ота-онасида эмас.
Чекловларнинг дастлабки натижалари бизга уларнинг таъсирини баҳолаш имконини беради. Декабрь ойининг ўрталарига келиб, платформалар 16 ёшгача бўлган фойдаланувчиларга тегишли деб аниқланган тахминан 4,7 миллион аккаунтни чеклаб қўйди. Шуни таъкидлаш керакки, бу рақам болаларнинг ҳақиқий сони эмас, балки аккаунтлар сони, чунки битта фойдаланувчи бир нечта аккаунтга эга бўлиши мумкин.
Уч ой ўтгач, Австралиянинг электрон хавфсизлик регулятори 4000 дан ортиқ болалар ва оилалар иштирокида тадқиқот ўтказди. Натижада, ижтимоий тармоқда шахсий аккаунтига эга бўлган 16 ёшгача бўлган болалар улуши 52,4% дан 42,1% гача камайди.
Бироқ, ёш чекловлари болаларнинг ижтимоий тармоқларга киришини тўлиқ тўхтата олмайди. Масалан, Австралиядаги қоидалар аккаунтсиз очиқ контентни кўришни тақиқламайди. Бундан ташқари, бир қатор мессенжерлар, ўйинлар ва таълим хизматлари ёш чекловларига бўйсунмайди.
Шунинг учун бундай чоранинг самарадорлиги нафақат қонун билан белгиланган ёш чегарасига, балки фойдаланувчининг ёшини аниқлаш тизимининг қанчалик ишончли ишлашига ҳам боғлиқ.
АҚШ мисолида
АҚШда бошқача ёндашув қўлланилмоқда. 26 август куни Meta АҚШнинг 52 та штати, ҳудудлари ва Колумбия округи бош прокурорлари билан ўсмирлар томонидан Facebook ва Instagramдан фойдаланишга оид янги қоидаларни жорий этиш тўғрисида келишувга эришганини эълон қилди.
Бу ердаги масала нафақат фойдаланувчининг ёши билан боғлиқ. Ижтимоий тармоқдан фойдаланиш вақти ва шартларига ҳам чекловлар қўйилади. Умумий чегара кунига икки соат қилиб белгиланади. Шунингдек, тунда асосий функцияларни блокировка қилиш ва пуш-билдиришномаларни камайтириш кўзда тутилган. Баъзи чекловларни олиб ташлаш учун ота-онанинг рухсати талаб қилинади.
Тўлиқ тақиқ ўрнига, ўсмирнинг ижтимоий тармоқдан фойдаланиши платформанинг ўзида тартибга солинади.
Хитойда ҳам шунга ўхшаш ёндашув мавжуд, аммо у ерда эътибор ижтимоий тармоқнинг ўзига эмас, балки қурилмадан фойдаланиш вақтига қаратилган. Чекловлар битта ижтимоий тармоқ даражасида эмас, балки мобил қурилмаларда вояга етмаганлар учун махсус режим орқали амалга оширилади.
16 ёшгача бўлган болаларга қурилмадан кунига бир соатгача фойдаланиш тавсия этилади. 16-17 ёшдаги ўсмирлар учун бу вақт икки соатга ўрнатилади. Қурилмадан 30 дақиқа узлуксиз фойдалангандан сўнг, танаффус зарурлиги ҳақида огоҳлантириш пайдо бўлади. Соат 22:00 дан 6:00 гача болалар режимидаги аксарият хизматлар мавжуд бўлмайди. Ота-оналар ушбу чекловларга истиснолар киритишлари мумкин.
Европа Иттифоқи платформа функцияларини тартибга солади
Европа Иттифоқи нафақат фойдаланувчининг ёшига, балки ҳаддан ташқари фойдаланишни рағбатлантириши мумкин бўлган рақамли платформаларнинг функцияларига ҳам эътибор қаратмоқда.
Европа Комиссияси вояга етмаганлар учун махсус режим орқали autoplay, push-билдиришномалар, streaks, хабарни ўқиганлик ҳақидаги белгилар, йўқолиб бораётган контент ва бошқа шунга ўхшаш функцияларни ўчириб қўйишни таклиф қилмоқда.
Бундан ташқари, қонунчиликда хизматдан фойдаланиш учун минимал ёш белгиланган ҳолларда фойдаланувчининг ёшини ишончли тасдиқлаш усулларидан фойдаланиш кўриб чиқилмоқда.
Шундай қилиб, халқаро амалиётда болаларни рақамли муҳитда ҳимоя қилишнинг турли усуллари мавжуд: аккаунт яратишни чеклашдан тортиб, Интернетдан фойдаланиш вақтини ва рақамли платформаларнинг индивидуал функцияларини тартибга солишгача.
Рақамли саводхонлик нима учун муҳим?
Жазира Асанованинг сўзларига кўра, техник чекловлар рақамли таълим билан бирга бўлиши керак. 2026-2030 йилларга мўлжалланган "Қозоғистон болалари" концепцияси биринчи синфдан бошлаб рақамли таълимни жорий этишни назарда тутади. У киберхавфсизлик, рақамли гигиена, танқидий фикрлаш ва медиа саводхонлиги асосларини ўз ичига олади.
Интернетда хавфсиз хулқ-атвор мавзулари ҳам "Шахсий хавфсизлик" дарсларига киритилган. Ота-оналар учун эса ота-она назоратидан фойдаланишдан тортиб, рақамли таҳдидларни аниқлашгача бўлган соҳаларда махсус ишлар кўзда тутилган.
— Ёш чегарасини белгилаш киришни чеклаши мумкин. Лекин бола ҳали ҳам хавфсиз хулқ-атвор кўникмаларига муҳтож. Бу кўникмалар 16 ёшгача ва ундан кейин ҳам керак, — деб таъкидлади эксперт.
Унинг сўзларига кўра, энг самарали тизим бир нечта механизмлар параллел равишда ишлаганда шаклланиши мумкин. Булар ёшни текшириш ва кириш чекловлари, рақамли платформалар учун талаблар, потенциал хавфли контентни фильтрлаш ва болалар ва ота-оналарни ўқитишдир.
— Қозоғистонда бу соҳалар аста-секин битта тизимга бирлашмоқда. Ижтимоий тармоқлар учун ёш чегараларини белгилаш масаласи муҳокама қилинмоқда, болалар учун SIМ-карталар пилот режимида жорий этилмоқда, контентни фильтрлаш кўриб чиқилмоқда ва мактаб ўқув дастурига рақамли хавфсизлик киритилмоқда. Бундай ёндашув нафақат боланинг потенциал хавфли контентга киришини чеклабгина қолмай, балки унга рақамли муҳитда мустақил равишда хавфсиз йўналишларни топишни аста-секин ўргатади, — дея хулоса қилди Жазира Асанова.
