Ижтимоий тармоқлар болалар учун қанчалик хавфли — экспертлар фикри

Экспертларнинг фикрига кўра, гаджетлардан ҳаддан ташқари фойдаланиш боланинг ривожланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Бу, хусусан, хавотирнинг кучайишига, уйқунинг бузилишига ва ўзига бўлган ишончнинг пасайишига олиб келади. Бундан ташқари, телефон ва планшетлардан узоқ вақт фойдаланиш боланинг нутқини сусайтиради.

— Энди биз ташхис қўйилган болаларни ҳисобга олмаймиз. Биз кеч гапира бошлаган, яъни ривожланиши ҳали тўлиқ шаклланмаган болалар ҳақида гапиряпмиз. Тахминан бир ёшга келиб, бола камида икки-уч сўздан иборат оддий жумлаларни айта олиши керак. Бу — стандарт. Аммо энди бу норма уч ёшгача узайтирилди. Мен ҳар бир боланинг нутқида кечикиш бор демоқчи эмасман, лекин ўнта боланинг уч-тўрттаси кечиккан, — деди нейропсихолог Ксения Костенко.

Экспертнинг қўшимча қилишича, болаларнинг ўзида "нимадир нотўғри" деб айтиш мумкин эмас. Чунки улар ўсган муҳитда ўзгаришлар юз беради. Боланинг мияси ташқи маълумотларни идрок этади ва олган сигналларига асосланиб ҳаракат қилади.

— Илгари болалар гуруҳларда бирга ўйнашарди, суҳбатлашишарди ва кўп фаол ҳаракат қилишарди. Шунинг учун уларнинг нутқи тез ривожланган. Ҳозирги кунда уч ёшгача бўлган болаларга эътибор бериш муҳимдир. Бу уларга кейинчалик бошқа когнитив жараёнларни ривожлантириш имконини беради, — деб тушунтирди мутахассис.

Ксения Костенконинг сўзларига кўра, агар бола фақат смартфонга қарашни ўрганса, у маълумот қидириши ёки ўзи савол бериши шарт бўлмайди. Чунки жавоблар тез ва қийинчиликсиз келади.

— Сиз иккита болани таққослашингиз мумкин. Бири ота-онаси билан суҳбатлашиш, ўйнаш ва мулоқот қилиш орқали ривожланади. Иккинчиси эса фақат тез ва визуал жиҳатдан жозибали контентни томоша қилиб улғайган бола. Бу ерда икки боланинг ривожланишидаги ўзига хосликлар дарҳол сезилади. Телефон билан дўст бўлган бола ҳар доим осон йўлни танлайди. Шунинг учун, гаджетларга доимий кириш имкониятига эга бўлган ва орқа фонда телевизор ёқилган болалар саволларга ёмон жавоб беришади, айтилганларга амал қилишмайди. Натижада, уларнинг нутқи кечикиб қолади, — деб таъкидлади нейропсихолог.

Азамат Жаманшиновнинг сўзларига кўра, ЮНИCEФ интернетдаги болаларнинг хатти-ҳаракатларини ўрганиш бўйича Kazakhstan Kids Online деб номланган тадқиқот ўтказди. Ушбу тадқиқот халқаро методологияга асосланган. Бу эса бизга мамлакатдаги вазият ҳақида умумий тасаввурга эга бўлиш имконини берди. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, болалар интернетдан эрта ёшдан бошлаб фойдаланадилар. Тахминан 46% интернетга 5-8 ёшда киришни бошлайдилар ва уларнинг иштирок даражаси ёшга қараб ошади.

— Шунингдек, биз тадқиқотдан хавотирли белгиларни ҳам қайд этамиз. Масалан, кибербуллинг даражаси 21% га етади. Болалар интернетда нотаниш одамлар билан мулоқот қилишади ва хабарлар олишади. Бу маълумотлар нашр этилади, биз уларни болалар билан баҳам кўрамиз ва бу уларга келажакдаги иш йўналишларини режалаштиришга ёрдам беради, — деди у.

Азамат Жаманшиновнинг сўзларига кўра, вояга етмаганлар кўпинча ўзлари ишонган катталарнинг қурбонига айланишади. Улар ижтимоий тармоқларда алоқа ўрнатадилар, фото ва видео материалларни оладилар. Кейин улардан ноқонуний мақсадларда фойдаланадилар.

Унинг таъкидлашича, бу ҳолатларда катталарнинг асосий вазифаси хавфсиз рақамли муҳит яратишдир. Бунга нафақат инфратузилмани ривожлантириш, балки болаларнинг интернетдан хавфсиз фойдаланиши, маълумот олиши, мулоқот қилиши ва ўзларини ифода этишига имкон берадиган шароитлар яратиш ҳам киради.

Таъкидлаш жоизки, 12 ноябрь куни Мажилис Рақамли кодекс лойиҳасини ва унга илова қилинган иккита қонун лойиҳасини биринчи ўқишда маъқуллаган эди. Муҳокама давомида депутат Асхат Аймағамбетов ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтиш учун ёш чегарасини жорий этиш имкониятини кўриб чиқишни таклиф қилди.

Эслатиб ўтамиз, Давлат раҳбари Қозоғистон Республикасининг Рақамли кодексни имзолади.