Ҳудудлардан дунё сари: Астана ва Москва глобал логистикани қандай ўзгартирмоқчи

Омск: тарих ва ибрат

Бу йилги форум Омск вилоятида ўтказилишининг ўзига хос аҳамияти бор. Биринчидан, ушбу ҳудуднинг Қозоғистон билан савдоси жадал ривожланмоқда ва бизнинг учта ҳудудимиз билан чегарадош. Қозоғистон Омск вилоятининг ташқи савдо айланмасининг 30% дан ортиғини таъминлайди. Масалан, жорий йилнинг январидан апрелигача Омск вилоятининг Қозоғистон билан савдо айланмаси 17 фоизга ўсди ва 136 миллион долларни ташкил этди. Мамлакат Омскка қарийб 33 миллион долларлик товарлар экспорт қилади, Омскдан эса 103 миллион долларлик маҳсулотлар импорт қилинади.

Иккинчидан, Омск транспорт ва логистика соҳасида катта салоҳиятга эга. Шаҳар Иртиш ва Ом дарёлари қўшиладиган жойда жойлашган. Хитой, Қозоғистон ва Россия Иртиш дарёсида транспорт ва юк ташишни биргаликда ривожлантириш ниятида. Иртиш дарёси ўзанини чуқурлаштириш ва унинг инфратузилмасини яхшилаш масаласи ташриф давомида шу ғоядан келиб чиққан. Мутахассисларнинг фикрича, агар таклиф қўллаб-қувватланса, инфратузилма тўлиқ янгиланади ва юк ташиш қайта тикланади.

Қозоғистон Республикаси Президенти ҳузуридаги ҚСТИ Европа ва Америка тадқиқотлари департаменти бош эксперти Марат Рамазановнинг сўзларига кўра, Омск вилояти ҳудудлар билан фаол савдо олиб бормоқда.

— Форумнинг Омскка қайтиши нафақат рамзий, балки концептуал маънога эгадир. Айнан шу ерда 2003 йилда Қозоғистон ва Россия ўртасидаги замонавий ҳудудлараро ҳамкорликнинг институционал пойдевори қўйилди. Йиллар давомида ушбу формат энг юқори сиёсий даражада қабул қилинган қарорларни амалга ошириш воситаси сифатида ўзининг самарадорлигини исботлади, — дейди эксперт.

Омск билан муносабатлар фақат савдо-иқтисодий соҳа билан чекланиб қолмайди. Бу ерда икки мамлакатнинг маънавий бирдамлиги ва маданий қардошлиги мустаҳкамланди. Асрлар давомидаги тарихий алоқаларни айтмаса ҳам бўлади, икки халқ Буюк Ватан уруши даврида ҳам худди шундай нарсани бошдан кечирган. Фронт чизиғида яраланган кўплаб қозоқлар шу шаҳарда даволанишди ва ўз ватанларига эсон-омон қайтишди.

Шунинг учун Давлат раҳбари ташрифини Омск госпиталига ташриф буюришдан бошлади. Бу ерда Улуғ Ватан уруши пайтида аскарлар даволанган ва 1945 йилда Қасим-Жомарт Тоқаевнинг отаси, ёзувчи ва уруш фахрийси Кемел Тоқаев ҳам оғир яраланганидан кейин шу ерда даволанган. Президент Иккинчи Жаҳон урушида ҳалок бўлганларнинг руҳига ҳурмат бажо келтириб, Омск госпитали биноси фасадидаги Кемел Тоқаев хотира лавҳасига гулчамбар қўйди. Ушбу тадбир ташрифга гуманитар тус берди ва бугунги шериклик нафақат иқтисодий манфаатларга, балки умумий тарихга ҳам қаратилганлигини кўрсатди.

Сиёсий ишора Давлат раҳбарининг Владимир Путинга совғасида ҳам акс этди. Президент Россия раҳбарига Шоқан Уалиханов ва Фёдор Достоевский тасвирланган расмни совға қилди. Икки шахснинг дўстлиги Қозоғистон-Россия маданий яқинлигининг ёрқин белгиси сифатида танилган. Шунинг учун мутахассислар бу совғани гуманитар алоқаларни мустаҳкамлаш истаги деб билишади.

Асосий йўналиш — транспорт ва логистика

Қозоғистон-Россия ҳудудлараро ҳамкорлик форуми 2003 йилдан бери ўтказиб келинмоқда. Бу сафар форумда иштирок этаётган Қозоғистон делегацияси кўп нарсаларни таклиф қилиши мумкин. Давлат раҳбарига марказий давлатт органлари раҳбарлари, барча чегараолди ҳудудлари ҳокимлари, шунингдек, бизнес ҳамжамияти ва саноат компаниялари вакиллари ҳамроҳлик қилишди.

Бу йилги учрашув "Глобал логистика экотизимини шакллантириш: Россия-Қозоғистон ҳамкорлигининг янги уфқлари" мавзусига бағишланган. Бу йўналиш тасодифан танланмаган. Қозоғистон ва Россияни дунёдаги энг узун қуруқлик чегараси — 7,5 минг километрдан ортиқ боғлайди. Уларнинг географик жойлашуви икки мамлакатни Шарқ ва Ғарб, Шимол ва Жанубни боғлайдиган табиий кўприкка айлантирди. Шунинг учун форум чегараолди савдони ривожлантиришга қаратилган эди ва президентларга янги лойиҳалар тақдим этилди.

Асосий янгилик, шубҳасиз, рақамли платформадир. Қозоғистон ва Россия товарлар айланмасини ва маҳсулотларнинг келиб чиқиш жойини тасдиқлаш имконини берувчи рақамли ёрлиқлаш тизимини жорий этиши мумкин. Шу мақсадда Smart Cargo ягона рақамли платформаси ва сунъий интеллект ёрдамида транспорт оқимларини таҳлил қилувчи AI Jol рақамли лойиҳаси тақдим этилди. Шунингдек, божхона постларини модернизация қилиш, темир йўл, авиация ва автомобил инфратузилмасини ривожлантириш бўйича таклифлар билдирилди.

— 2026 йил Қозоғистонда рақамлаштириш ва сунъий интеллект йили деб эълон қилиниши рақамли логистика, электрон ҳужжатларни бошқариш, ақлли транспорт тизимлари, катта маълумотларни таҳлил қилиш ва сунъий интеллект технологиялари соҳаларида икки томонлама ҳамкорликни кенгайтиради. Натижада, рақамли трансформация иқтисодий йўналишда асосий элементга айланиб бормоқда, — дея қўшимча қилди Марат Рамазанов.

Қасим-Жомарт Тоқаев Қозоғистон ва Россия Евроосиёнинг замонавий транспорт ва логистика архитектурасини шакллантиришда етакчи рол ўйнаши керак деган фикрни билдирди. Президент шунингдек, транспорт тизимини ривожлантириш бўйича аниқ кўрсаткичларни ҳам берди. Ўтган йили Қозоғистон ва Россия ўртасида темир йўл орқали юк ташиш ҳажми 92 миллион тоннага етди. Сўнгги беш йил ичида Хитой — Қозоғистон — Россия — Хитой йўналишида контейнер транзити 8 баравар ошди. Шу билан бирга, автомобиль транспортида юк ташишнинг ўсиш суръати ўз суръатини сақлаб қолмоқда.

Қасим-Жомарт Тоқаевнинг сўзларига кўра, кўрсаткичлар икки мамлакатнинг қўшма транспорт инфратузилмасининг юқори салоҳиятидан далолат беради ва Евроосиёда транзит йўналишларини кенгайтириш имконини беради.

Сиёсатшунос Таисия Мармонтованинг сўзларига кўра, бугунги кунда логистика Қозоғистон-Россия ҳамкорлигининг асосий омилларидан бирига айланди.

— Транспорт йўлаклари саноат кооперацияси, энергетика алоқалари ва савдо муносабатларининг асосидир. Биз анъанавий ҳамкорлик соҳаларини алмаштириш ҳақида эмас, балки уларни янада ривожлантириш учун асос бўлиб хизмат қиладиган инфратузилма пойдеворини яратиш ҳақида гапиряпмиз, — дейди эксперт.

Бу фикрни сиёсатшунос Эдуард Полетаев қўллаб-қувватлайди. Унинг сўзларига кўра, логистика мавзусининг олдинги ўринга чиқиши табиий ҳодиса, чунки икки давлатнинг узоқ муддатли стратегик манфаатлари умумийдир.

— Қозоғистон учун логистика Осиё ва Европа бозорларига кириш, глобал таъминот занжирларига уланиш ва инвестицияларни жалб қилиш учун муҳим воситадир. Россия учун эса бу савдо йўлларини қайта йўналтириш ва янги транспорт йўлакларини ривожлантиришнинг асосий механизмларидан биридир, — дейди маърузачи.

Юк ташишнинг янги даври: ҳайдовчисиз юк машиналари келмоқда

Транспорт ва логистика саноатининг рақамли трансформациясининг ёрқин намунаси ҳайдовчисиз юк ташишдир. Бир неча йил олдин илмий фантастика деб ҳисобланган технология энди ҳақиқий лойиҳага айланди. Жорий йилнинг апрель ойида Қозоғистон ва Россия ҳайдовчисиз транспорт тизимлари ва рақамли технологиялар соҳасида ҳамкорлик меморандумини имзоладилар. 2818 километрлик Астана — Петропавл — Москва йўналишида ҳайдовчисиз юк машиналарининг пилот рейсларини бошлашга тайёргарлик кўрилмоқда. Ушбу лойиҳа Евроосиё иқтисодий иттифоқидаги биринчи халқаро ҳайдовчисиз транспорт йўлаги бўлади.

Бу ташаббус нафақат автоном бошқарув технологиясида ноёбдир. Лойиҳа электрон ҳужжатларни бошқариш, автоматлаштирилган чегара ўтиш, сунъий интеллектга асосланган транспорт назоратини жорий этиш ва юк ташиш учун ягона рақамли стандартларни шакллантиришни ўз ичига олади.

Агар лойиҳа муваффақиятли амалга оширилса, ҳайдовчисиз транспорт халқаро юк ташиш тизимини тубдан ўзгартириши мумкин. Янги лойиҳа юкларни етказиб бериш вақтини қисқартиришга, логистика харажатларини камайтиришга ва чегарадан ўтиш тартиблари ва транзит йўлакларининг рақобатбардошлигини оширишга ёрдам беради.

Сиёсатшунос Таир Ниғмановнинг сўзларига кўра, транспорт йўлакларини ишлаб чиқишда муқобил йўналишларни унутмаслик керак.

— Муқобил йўналишлар қанча кўп бўлса, бизнес учун шунча фойдали бўлади. Бир йўналиш арзонроқ, бошқаси эса ишончлироқ бўлиши мумкин. Асосийси, бозор иштирокчилари танлаш имкониятига эга бўлишлари керак, — дейди эксперт.

Сиёсатшунос Таисия Мармонтованинг сўзларига кўра, Транскаспий халқаро транспорт йўналиши, Россиянинг Шимол-Жануб транспорт йўлаги ва бошқа халқаро йўналишлар рақобатбардош лойиҳалар сифатида қаралмаслиги керак. Аксинча, уларни ягона Евроосиё транспорт тизими сифатида кўриб чиқиш яхшироқдир.

— Транспорт йўналишлари ўртасида юқори рақобат бор, деб айтмаган бўлардим. Аксинча, турли транспорт йўлаклари бир-бирини тўлдирмоқда. Евроосиё маконида ягона транспорт занжири вазифасини бажарадиган транспорт тармоғи шаклланмоқда, — дея тушунтирди маърузачи.

Чегара атрофи ҳам эътибордан четда қолмайди

Қозоғистон ва Россия чегараси яқинида қарийб 30 миллион киши яшайди. Бу ҳудудда фаолият юритаётган минглаб корхоналар қўшни давлатлар бозорларига йўналтирилган. Шунинг учун форумда чегара ҳудудини яхшилаш масаласи кўриб чиқилди.

Давлат раҳбари чегара ҳудудларида ҳаво қатновини ривожлантириш бўйича "500+" шартли номи остида қўшма дастур ишлаб чиқишни таклиф қилди. Астана ва Қозоғистон билан чегарадош ва аҳолиси 500 мингдан ортиқ бўлган Россия шаҳарлари ўртасида тўғридан-тўғри рейсларни босқичма-босқич очиш режалаштирилган. Президентнинг сўзларига кўра, бу ташаббус туризм ва тадбиркорликни ривожлантиришга туртки беради. Ахир, Россия ҳозирда Қозоғистонга дам олишга келадиган сайёҳлар сони бўйича биринчи ўринда туради.

— Бугунги кунда Павлодар ва Новосибирск, Петропавл ва Омск, Қостанай ва Челябинск ўртасида ҳақиқий ҳамкорлик мавжуд. Айнан шу ҳудудий даражада аҳоли ва бизнес ўртасидаги алоқалар ўрнатилади, — дейди Таир Ниғманов.

Сиёсатшуноснинг сўзларига кўра, агар илгари кўплаб масалалар фақат марказий давлат органлари орқали ҳал қилинган бўлса, бугунги кунда вилоятлар ва ҳудудлар бизнес, инвестиция ва иқтисодий алоқаларни бевосита ривожлантириш имкониятига эга.

Иртиш нима учун муҳим?

Икки мамлакат Иртиш дарёси ўзанини чуқурлаштириш ва унинг инфратузилмасини яхшилашни кўриб чиқмоқда. Сиёсатшунос Таисия Мармонтова келажакда Иртиш дарёси Евроосиёдаги янги логистика тизимида муҳим бўғинга айланишини башорат қилмоқда.

— Иртишнинг катта афзаллиги бор. Дарё қуруқлик ва сув транспорти йўлларини бир-бирига боғлаб, кенг кўламли транспорт тизимини яратишга имкон беради, — дейди эксперт.

Бироқ, мутахассислар лойиҳанинг истиқболлари бўйича иккига бўлинган. Сиёсатшунос Эдуард Полетаев замонавий иқтисодиётнинг юк ташишга бўлган талаблари ўтган асрга нисбатан тубдан ўзгарганини таъкидлади.

— Совет даврида Иртиш дарёси орқали йилига 17 миллион тоннагача юк ташилган. Энди темир йўл ва автомобиль транспорти қуввати сезиларли даражада ошди. Бундан ташқари, дарёнинг саёзлашиши ва юк ташишнинг мавсумийлиги ушбу йўналишнинг салоҳиятини чеклайди, — деб башорат қилди у.

Шунга қарамай, мутахассислар дарё инфратузилмасига инвестицияларни жалб қилиш транспорт йўналишини диверсификация қилиш ва минтақалар ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлашга қўшимча ҳисса бўлишини истисно қилмадилар.

Корхоналар сони ошди

Жорий йилнинг биринчи чорагида Россиядан Қозоғистонга инвестициялар ҳажми 45 фоизга ошди. Дастлабки беш ой натижаларига кўра, бу кўрсаткич 773 миллион долларни ташкил этди. Бугунги кунда Қозоғистонда Россия капитали иштирокида ташкил этилган 20 мингдан ортиқ корхона муваффақиятли фаолият юритмоқда. Шу билан бирга, Қозоғистон бизнесининг Россиядаги мавқеи ҳам мустаҳкамланмоқда. Россия иқтисодиётига инвестицияларимизнинг умумий ҳажми 9 миллиард доллардан ошди.

Аслида, икки мамлакат ўртасидаги иқтисодий алоқалар Марказий Евроосиёдаги энг йирик саноат шерикликларидан бири ҳисобланади. KamLitKZ заводи Қостанайда, Tengri Tyres шиналар заводи эса Саранда жойлашган. Бундан ташқари, қишлоқ хўжалиги техникасини ишлаб чиқарувчи корхоналар, кимё саноати ва қурилиш саноатида қўшма лойиҳалар мавжуд. Шу сабабли Россия Президенти Владимир Путин Қозоғистон ва Россия ўртасидаги муносабатларни "сўзда эмас, балки стратегик характерга эга" деб баҳолади.

Экспертларнинг фикрига кўра, айнан шу саноат ҳамкорлиги, транспорт ва логистика инфратузилмасини модернизация қилиш икки давлат ўртасидаги иқтисодий шерикликнинг ҳаракатлантирувчи кучига айланади.

Сиёсий позиция ва келажакдаги йўналишлар

Умуман олганда, Омскдаги музокаралар самарали бўлди. Давлат раҳбарларининг учрашувида биз геосиёсий вазият, энергетика, таълим, рақамлаштириш бўйича кескин фикрлар ва кенг кўламли лойиҳаларни эшитдик. Қасим-Жомарт Тоқаев Владимир Путинга Омскдаги меҳмондўстлиги учун миннатдорчилик билдирди ва ХХII Ҳудудлараро ҳамкорлик форуми доирасида кенг қамровли мулоқотни давом эттиришини айтди.

— Россия иқтисодиётимизга сармоя киритадиган давлатлар орасида етакчи ҳисобланади. Инвестициялар ҳажми қарийб 30 миллиард долларга етди. Биргаликдаги саъй-ҳаракатлар туфайли умумий қиймати 53 миллиард долларга тенг 177 та истиқболли саноат лойиҳалари рўйхати тузилди. Улардан 122 таси амалга оширилди. Ҳозирги мураккаб геосиёсий вазиятни ҳисобга олган ҳолда, бу қувонарли ютуқдир, — деди Президент.

Қасим-Жомарт Тоқаев энергетика соҳасидаги лойиҳаларнинг боришидан мамнунлигини билдирди. У, хусусан, Қозоғистонда биринчи атом электр станциясини қуриш бўйича «Росатом» бошчилигидаги халқаро консорциум лойиҳасига эътибор қаратди.

— Менга Балқаш кўли яқинида объект учун майдон тайёрлаш ишлари якунланаётгани айтилди. Бу лойиҳа нафақат Қозоғистон ҳудудида янги турдаги энергия ишлаб чиқариш билан боғлиқ. Бу, шунингдек, давлатларимиз, энг муҳими, халқларимиз ва ёш авлод ўртасидаги олтин кўприк бўлади. Ахир, Россия ёрдамида биз техник кадрларни, кейин эса ядро саноати каби мураккаб соҳада ишлайдиган маҳаллий қозоғистонлик мутахассисларни тайёрлашни истаймиз, — деди Қасим-Жомарт Тоқаев.

Сиёсатшунос Таир Ниғмановнинг сўзларига кўра, бундай лойиҳаларнинг роли келгуси йилларда ошади.

— Гап шунчаки янги энергия манбаларини ишга тушириш ҳақида эмас. Бундай лойиҳалар минглаб янги иш ўринларини яратади, маҳаллий хомашё ва маҳсулотларга талабни оширади ва узоқ муддатли иқтисодий фойда келтиради, — дейди эксперт.

Бундан ташқари, газ транспорти инфратузилмасини ривожлантириш бўйича ишлар давом этмоқда. Шу муносабат билан Россия — Қозоғистон — Ўзбекистон газ йўналишига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Экспертлар лойиҳани ҳудудий энергетика интеграциясининг энг самарали йўналишларидан бири сифатида баҳоладилар. Шунинг учун қувурлар нафақат энергия ташиш воситаси, балки Марказий Осиё давлатлари иқтисодиётини боғлайдиган муҳим логистика артериясига ҳам айланиб бормоқда.

Шуни таъкидлаш керакки, Қозоғистон ва Россия халқаро майдонда ва ҳудудий ташкилотлар доирасида фаол даврга кирдилар. Бу йил Россия КХШТга, Қозоғистон эса ЕОИИга раислик қилади. Шу муносабат билан Қозоғистон геосиёсий воқеаларга нисбатан позициясини бироз ўзгартирди. Масалан, Қасим-Жомарт Тоқаев Владимир Путин билан учрашувда Россия ва Украина ўртасидаги можарони тинч йўл билан ҳал қилиш бўйича ўз позициясини билдирди.

— Билишимча, сиз Алясканинг Анкориж шаҳрида бўлиб ўтган учрашувда максимал дипломатик мослашувчанликни кўрсатдингиз. Мен бу масала бўйича ўз фикримни билдирмоқчиман. Чунки мендан ҳам сўрашмоқда. Менимча, можарони вақтинча тўхтатиб, Истанбул 2.0 формуласига қайтиш яхшироқ. Шунда, Россия каби буюк давлатларнинг кафолатлари билан биз узоқ кутилган тинчликка эришиш сари қадам ташлашимиз мумкин, — деди Қасим-Жомарт Тоқаев.

Таълим масаласи ҳам муҳокамадан четда қолмади. Қозоғистон Омскда Қозоқ миллий университети филиалини очиш ташаббусини юқори баҳолаган бўлса-да, Россия томони давлат таълим грантининг самарадорлигини таъкидлади.

— Минглаб Қозоғистон фуқаролари Россия университетларида таҳсил олмоқда. Шуни таъкидлашни истардимки, Омскда Қозоғистон давлат университетининг филиали очилган. Россиялик талабаларга 100 та давлат стипендияси берилгани учун миннатдормиз. Улар бепул ўқияптилар, — деди Россия Президенти Владимир Путин.

Шундай қилиб, Омскда чуқур суҳбатлар бўлиб ўтди. Биз энергетика, транспорт ва логистика, космик ва қишлоқ хўжалиги соҳаларида қўшма лойиҳалар истиқболлари ҳақида билиб олдик. Қозоғистон ва Россия ўртасидаги иқтисодий режа ҳам жамоатчилик эътиборида эди. Асосийси, икки мамлакат иқтисодиётини қўллаб-қувватлаш чоралари давом этади.