Молиявий ҳимоя ва жамғарма: Қозоғистонда суғурта бозори қандай ривожланмоқда
ASTANA. Кazinform – Молиявий саводхонлик ошгани сайин, қозоғистонликлар нафақат автомобиль суғуртасига, балки ҳаётни суғурта қилишга ҳам қизиқишмоқда. Кazinformнинг таҳлилий шарҳловчиси масаланинг моҳиятини чуқур ўрганиб чиқди ва ҳаётни суғурта қилиш бозорининг ривожланиши ва унинг салоҳиятини таҳлил қилди.
Тахминан 7 миллион киши ўз ҳаётини суғурта қилган
Соғлиқ билан боғлиқ хавфлар, ишлаб чиқаришдаги жароҳатлар ёки йўл-транспорт ҳодисалари кутилмаганда инсоннинг даромад манбасини тўхтатиши мумкин. Жамғармалар ва кредит мажбуриятларининг етарли эмаслиги бундай ҳолларда ижтимоий хавфни оширади. Шунинг учун мутахассислар ҳаётни суғурта қилишни кутилмаган йўқотишлардан ҳимоя қилувчи муҳим молиявий восита сифатида баҳолайдилар.
Таҳлиллар шуни кўрсатадики, ҳаётни суғурта қилиш дастурлари мазмуни ва қамров доираси бўйича фарқ қилади. Суғурта муддати, ҳимоя турлари ва мукофот миқдори фуқаронинг мақсадлари ва молиявий имкониятларига мувофиқ танланади. Битта шартнома доирасида суғурталанган шахс нафақат ўзини, балки яқинларини ҳам қамраб олиши мумкин.
Бозор таклифларига кўра, бир йиллик ҳаётни суғурта қилишнинг минимал қиймати тахминан 85 минг тенгедан бошланади. Бироқ, аниқ нарх суғурта компаниясига, қамров доирасига ва шартнома шартларига қараб белгиланади. Агар керак бўлса, суғурта миқдори миллионлаб, ҳатто миллиардлаб тенгегача оширилиши мумкин.
«Nomad Life» суғурта компаниясининг Алмати филиали директори Мансия Узоқова депозит ва ҳаётни суғурта қилиш ўртасидаги фарқни аниқ тушунтирди. Унинг сўзларига кўра, депозит маблағларни кўпайтириш учун мўлжалланган жамғарма воситасидир. Ҳаётни суғурта қилиш эса бир вақтнинг ўзида иккита функцияни бажаради. Бир томондан, бу молиявий ҳимоя, иккинчи томондан, бу маблағларни тизимли равишда тўплаш қобилиятидир.
– Жамғарма икки қисмдан иборат: инвестиция қилинган маблағлар суғурта қилинади, иккинчи қисм эса компаниянинг инвестиция даромадидан шакллантирилади. Қозоғистонда ўртача даромад йилига тахминан 6-10 фоизни ташкил қилиши мумкин. Бунга кафолатланган қисм ва қўшимча бонуслар киради. Масалан, агар фуқаро 10 йил давомида ҳар ойда 20 минг тенге тежаса, у тахминан 4 миллион тенге тўплаши мумкин. Агар сиз 15 йил давомида 20 минг тенге тежасангиз, сизда тахминан 6 миллион 800 минг тенге бўлади.
Қозоғистон Миллий банки маълумотларига кўра, узоқ муддатли инфляция ўртача 6-8%ни ташкил қилади. Агар даромад 8%ни ташкил этса ва инфляция ҳам 8% бўлса, унда маблағлар ўз қийматини сақлаб қолади, аммо сезиларли ўсишни бермаслиги мумкин. Шунга қарамай, одамлар бу маҳсулотни шунчаки жамғарма эмаслиги учун танлайдилар. Масалан, агар суғурта қилинган шахс икки йил ичида 20 минг тенге тўлашга муваффақ бўлса, у вафот этган тақдирда, унинг оиласи шартномада кўрсатилган тўлиқ суғурта миқдорини олади. Шунингдек, нюанслар ҳам мавжуд. Агар у ёлғон маълумот берса, касаллигини яширса ёки хавфли иш жойини кўрсатмаса, унда тўлов амалга оширилмайди, — дейди у.
Мутахассис шунингдек, суғурта қилинган шахс вафот этган тақдирда, тўлов шартномада кўрсатилган шахсга берилишини таъкидлади. Бу масала Қозоғистон қонунчилиги билан аниқ тартибга солинади. Агар шартномада олувчи кўрсатилмаган бўлса, унда тўлов Қозоғистон Республикаси Фуқаролик кодексига мувофиқ меросхўрларга берилади.
Қозоғистонда суғурта тўловларини ҳимоя қилувчи махсус ташкилот - Суғурта тўловларини кафолатлаш жамғармаси фаолият юритади. Агар компания лицензиясини йўқотса ёки банкрот бўлса, ушбу фонд мижозларга тегишли тўловларни амалга оширади.
«Халқ-Life» АЖ директорлар кенгаши раиси Жанар Жубаниязова ҳам суғурта маҳсулотини танлашда профессионал хавфларни ҳисобга олиш муҳимлигини таъкидлади.
– Доимий равишда йўлда бўлган фуқаро йўл-транспорт ҳодисаси учун компенсация тақдим этадиган маҳсулотни танлаши керак. Баландликда ишлайдиганлар бахтсиз ҳодисалардан суғурта қилишга устувор аҳамият беришлари керак. Агар кутилмаган вазият юзага келса ва ҳаётга таҳдид солса, суғурта компанияси молиявий ёрдам кўрсатади, — дейди у.
Жанар Жубаниязованинг сўзларига кўра, ҳозирда Қозоғистонда тахминан 7 миллион киши ўз ҳаётини суғурта қилган.
– Улардан атиги 100 мингга яқини жамғариб бориладиган ихтиёрий суғурта полислари, яъни шахс ушбу маҳсулотни ўзи онгли равишда танлаган. Қолган фуқаролар кредит олиш учун мурожаат қилишда ўз ҳаётларини суғурта қилган, — дейди маърузачи.
Қозоғистон нима учун четда қолмоқда
Бозор кўрсаткичларига кўра, ҳаётни суғурта қилиш сектори сўнгги йилларда барқарор ва тез ўсишни кўрсатмоқда. Молиячилар ассоциацияси 2025 йилга келиб сектор 25 фоизга ўсиб, суғурта бозорининг асосий ҳаракатлантирувчи кучига айланишини эълон қилди. Давлат аннуитет компанияси ўтган йили 35 мингдан ортиқ қозоғистонликларга жами 2,7 миллиард тенгедан ортиқ тўловларни амалга оширди.
Бироқ, секторнинг иқтисодиётдаги улуши ҳали ҳам умидсизликка учрамоқда. 2024 йилда ҳаётни суғурта қилиш бўйича мукофотлар ЯИМнинг атиги 0,61 фоизини ташкил этди. Бу 2014 йилдаги 0,19 фоиз ва 2023 йилдаги 0,38 фоизга нисбатан сезиларли ўсиш бўлса-да, ривожланган мамлакатларга нисбатан пастлигича қолмоқда. Масалан, Франция, Италия, Швейцария ва Буюк Британияда бу кўрсаткич 5 фоиздан ошади. Мутахассислар буни Қозоғистонда суғурта маданияти эндигина шакллана бошлагани билан боғлайдилар.
– Қозоғистонликлар аста-секин суғуртага мурожаат қилмоқдалар. Бунинг сабаби, суғурта тушунчаси тўлиқ шаклланмаган. Мамлакатда ўз ҳаётларини ихтиёрий равишда суғурта қилган одамларнинг улуши 0,8 фоизни ташкил этади. Таққослаш учун, Россияда — 3 фоиз, АҚШ ва Канадада — 54, Хитойда — 82, Японияда — 95 фоиз, — дейди суғурта компанияси вакили.
Келгуси йилларда секторнинг тузилиши ва фаолиятида сезиларли ўзгаришлар бўлиши мумкин. «Freedom Life» ҳаётни суғурта қилиш компанияси директорлар кенгаши раиси Азамат Ердесовнинг фикрича, инновациялар бозорда беш йил ичида пайдо бўлиши мумкин.
— Ҳаётни суғурталаш келажакда молиявий режалаштириш учун одатий ва зарур воситага айланади. Бу депозитлар ва инвестицияларга альтернатива эмас, балки ўз мантиғига эга молиявий ечимдир. Мижоз учун бу, аввало, келажак учун ҳимоя, барқарорлик ва тизимли режалаштириш механизмидир.
Бугунги кунда истеъмолчи алоҳида маҳсулотни эмас, балки аниқ ҳаёт мақсадини танлайди. Агар илгари чет элга чиқиш бир нечта алоҳида босқичлардан иборат бўлган бўлса, энди одам битта комплекс ечимни қидирмоқда. Унга керак бўлган нарса — ишончли сайёҳлик агентлигини топиш. Шунда қолган масала автоматик равишда ҳал қилинади. Бу тамойил ҳаётни суғурталашда ҳам ўрнатилган. Инсон ишончли полис олиш, оиласини ҳимоя қилиш, даромадини сақлаб қолиш ва фарзандларининг келажагини таъминлаш ҳақида ўйлай бошлайди, — дейди Азамат Ердесов.
Суғурта соҳаси янги қонунга мувофиқ фаолият юритади
Мутахассисларнинг фикрига кўра, агар қозоғистонликлар ўз ҳаётларини ихтиёрий равишда тез-тез суғурта қила бошласалар, биринчи навбатда, аҳоли пулни тежашнинг қўшимча самарали воситасига эга бўлади.
— Биз ҳаётни суғурта қилишнинг интеграциялашган моделини ишлаб чиқмоқчимиз. Масалан, Японияда квартирани ижарага олишда ҳаётни суғурта қилиш полиси сўралади, акс ҳолда квартира берилмайди. Бундай маҳсулотлар гўзаллик салонлари, спорт ташкилотлари, стоматология клиникалари, клиникалар, каршеринг хизматлари ва бошқа хизматлар таркибига киритилиши мумкин, — дейди Жанар Жубаниязова.
Унинг сўзларига кўра, мактаблар ва университетларда молиявий саводхонлик дарсларини жорий этиш мумкин. Бундан ташқари, суғурта хизматлари ҳақидаги маълумотларни соддалаштириш ва уни барча мавжуд каналлар орқали тарқатиш муҳимдир. Суғурта вакили тўловларни кафолатлаш тизимини такомиллаштириш, кафолатланган суғурта синфларини кенгайтириш ва жамоатчиликнинг компанияларга бўлган ишончини ошириш учун хизматларнинг шаффофлиги ва равшанлигини оширишни таклиф қилмоқда.
Яна бир муҳим жиҳат шундаки, суғурта компаниялари энди янги қонунга мувофиқ фаолият юритмоқда. Президент Қасим-Жомарт Тоқаев яқинда бўлиб ўтган Ҳукуматнинг кенгайтирилган йиғилишида мамлакат суғурта ва қимматли қоғозлар бозори молия бозорининг атиги 5 фоизини ташкил қилишини таъкидлади. У 1 сентябрга қадар суғурта ва фонд бозорларини ривожлантириш дастурларини ишлаб чиқишни топширди.
– Биз, бозор иштирокчилари сифатида, Президентнинг ташаббусини қўллаб-қувватлаймиз. Суғурта соҳасида ислоҳотларга эҳтиёж аллақачон мавжуд. Бозор ривожланиш учун мослашувчан форматларга, янги воситаларга, шунингдек, мажбурий суғурта маҳсулотларига муҳтож. Қозоғистон бозорининг салоҳияти жуда катта ва биз ундан самарали фойдаланишимиз керак, — деди «Freedom Insurance» бошқаруви раиси Азамат Керимбаев.
Мамлакатда ҳаётни суғурта қилиш бозори тез суръатлар билан ўсиб бормоқда, аммо унинг салоҳияти тўлиқ амалга оширилмаяпти. Аҳолининг молиявий саводхонлигини ошириш, рақамлаштириш орқали хизматларнинг мавжудлигини таъминлаш ва компанияларга ишончни мустаҳкамлаш соҳани ривожлантириш имконини беради. Янги қонуннинг киритилиши эса бу жараёнга қўшимча туртки бериши мумкин.
