Халқаро ОТМлар филиалларининг очилиши Қозоғистонга нима беради
Қозоғистон халқаро олий таълим соҳасидаги якка тартибдаги ташаббуслардан давлатнинг тизимли стратегиясига ўтмоқда. Бугунги кунда глобал таълим маконига интеграция имиж лойиҳаси эмас, балки иқтисодий ўсиш, демографияни қўллаб-қувватлаш ва меҳнат бозорини ривожлантириш воситаси сифатида қаралмоқда. Бу сиёсатнинг имкониятлари ва истиқболлари ҳақида Kazinform агентлиги таҳлилчиси мақоласида.
Таълим мамлакат ривожланишининг омили сифатида
Илм-фан ва таълим масалалари ўтган ҳафта Қизилўрдада бўлиб ўтган Миллий қурултой кун тартибида муҳим ўринни эгаллади. Улар мустақил ижтимоий соҳа сифатида эмас, балки мамлакатнинг узоқ муддатли ривожланишининг асосий омилларидан бири сифатида муҳокама қилинди. Давлат таълим сифатини иқтисодиётнинг рақобатбардошлиги ва Қозоғистоннинг инсон капиталига эга бўлиш ва уни жалб қилиш қобилияти билан бевосита боғлайди.
Аввалроқ Президент Қасим-Жомарт Тоқаев талабалар ва ёш олимлар олдида сўзлаган нутқида стратегик устувор йўналишни белгилади — илғор халқаро тажрибага таянган ҳолда таълим сифатини ошириш. Ҳокимиятнинг мантиқига кўра, жаҳон таълим маконига интеграция декларатив тусга эга бўлмаслиги, балки кадрлар тайёрлаш сифатида реал ўсишга олиб келиши керак — ҳам қозоғистонликлар, ҳам хорижий талабалар учун.
Шу нуқтаи назардан, Қозоғистон Республикаси Фан ва олий таълим вазирлиги хорижий университетлар билан филиаллар ва ҳамкорлик тармоғини изчил қурмоқда. Профил стратегик ҳужжатларда Давлат раҳбари топшириқларини бажариш ва 2023–2029 йилларга мўлжалланган олий таълим ва илм-фанни ривожлантириш концепциясини амалга ошириш ҳақида сўз бораётгани таъкидланади. Унинг асосий эътибори — мутахассислар тайёрлаш сифатини ошириш, билимларни трансфер қилиш ва халқаро таълимнинг энг яхши тажрибаларини жорий этиш.
Нима учун бу мавзу иқтисодий аҳамиятга эга бўлди
Контекст биринчи қарашда кўринганидан анча кенг. Бугунги кунда Қозоғистон олий таълим тизимида 724 мингдан ортиқ талабалар таҳсил олади ва яқин йилларда демографик босим фақат кучаяди. 2021 йилда мамлакатда 446 минг бола туғилди — сўнгги йиллардаги рекорд. Прогнозларга кўра, 2029 йилга бориб ҳар йили тахминан 440 минг мактаб ўқувчиси биринчи синфга боради, 2040 йилга бориб эса 18 ёшлилар сони икки бараварга ошади.
Бу таълим тизимига — инфратузилмавий, кадрлар ва бюджет юкламасининг ўсишини англатади. Фан вазирлиги маълумотларига кўра, 2029 йилгача олий таълим билан қамраб олиш 75% га кўтарилиши керак. Бугунги кунда у тегишли ёш гуруҳи сонининг тахминан 66% ни ташкил этади.
2025 йилда давлат 93 минг таълим грантини ажратди, уларнинг 99% дан ортиғи ўзлаштирилди. Бироқ, талабалар сонининг ўсиши билан олий таълим тизимига бюджет босими кучаяди ва фақат давлат маблағлари ҳисобидан кенгайтиришни қўллаб-қувватлаш қийинлашади. Шунинг учун альтернатив механизмлар параллел ривожланмоқда: халқаро кампуслар яратиш, хорижий талабаларни жалб қилиш ва «Келажак» ихтиёрий жамғарма тизими. 2026 йил январь ҳолатига кўра, дастур доирасида 92 мингдан ортиқ омонатлар очилган.
Давлатнинг мантиғи оддий ва прагматик: ўсиб бораётган юкламаларнинг бир қисми хусусий ва ташқи талаб ҳисобига қопланиши керак, таълим сифати ва унинг ижтимоий мавжудлигини пасайтирмасдан.
Халқаро иштирокнинг кўлами қандай
Бугунги кунда Қозоғистонда халқаро академик ҳамкорликнинг турли форматларида 33 та хорижий университет мавжуд. Россия, АҚШ, Буюк Британия, Хитой, Жанубий Корея, Франция, Германия, Италия, Польша, Туркия ва Ўзбекистондан олий ўқув муассасалари ҳақида сўз бормоқда.
Таълим иқтисодиётнинг устувор ва танқис йўналишларига мўлжалланган 162 та дастур бўйича олиб борилади. Ҳамкорлик форматлари филиаллар, франшизалар, глобал кампуслар ва университет консорциумларини ўз ичига олади. Жами 40 та стратегик ҳамкорлик қайд этилган, шулардан 33 таси аллақачон амалга оширилмоқда. Мавжуд филиалларда тахминан 9 минг талаба таҳсил олмоқда, таълим жараёнини 1 200 га яқин ўқитувчилар таъминлайди. Фан вазирлиги маълумотларига кўра, Қозоғистонда хорижий олий таълим муассасалари учун зарур институционал ва меъёрий шарт-шароитлар яратилган.
Қозоғистон Республикаси Ҳукуматининг махсус қарори қабул қилиниши хорижий университетлар филиалларини очишни анча осонлаштирди — келишув муддати бир ярим йилдан уч ойгача қисқарди. Шу туфайли 2025 йил сентябридан бошлаб Arizona State University, Cardiff University, Coventry University, Woosong University, МГИМО, Марке политехник университети ва Анхальт қўлланма университети филиалларида таълим бошланди, деб хабар берди Қозоғистон Республикаси Фан вазирлиги.
Норматив ҳужжатларда ҳамкорларнинг сифатга бўлган талаблари алоҳида белгиланган: хорижий университет халқаро академик рейтингларда (QS, ARWU, THE) топ-250 га кириши керак. Бу академик стандартни, репутация таъсирини ёки иқтисодиётга талаб қилинган дастурларни таъминламайдиган формал ёки заиф ҳамкорликлар хавфини камайтиради.
Тайёргарлик профили ҳам принципиал аҳамиятга эга: халқаро филиаллар дастурларининг тахминан 80% техник, қолган қисми бизнес, креатив саноатлар ва педагогикага тўғри келади. Шу тариқа, халқаро иштирок меҳнат бозори ва саноат устуворликларига мувофиқ келтирилган, фақат витрина хусусиятига эга эмас.
Брендда эмас, балки стандартлардаги таъсир нима учун
Экспертлар бир фикрда: филиалнинг очилиши ўзига хос сифатнинг ўсишини кафолатламайди. Таъсир университет билан бирга таълим стандартлари, академик маданият ва тушунарли қоидалар келганда пайдо бўлади.
Таълим бошқаруви соҳасида магистр Гулшат Тусупова таъкидлаганидек, ҳал қилувчи омил университет номи эмас, балки таълим жараёнининг мазмуни бўлади.
— Хорижий университетларнинг иштироки ҳақиқатан ҳам сифатни ошириши мумкин, аммо бу автоматик равишда содир бўлмайди. Аҳамиятли таъсир университет билан бирга академик стандартлар, замонавий ўқув дастурлари, баҳолашнинг шаффоф тизими ва академик ҳалоллик маданияти келганда пайдо бўлади. Бундай ҳолларда таъсир нафақат муайян кампус даражасида, балки кенгроқ университет муҳитида ҳам сезилади — қўшма дастурлар ва ўқитувчиларни тайёрлаш орқали, — дея таъкидлайди эксперт.
Coventry University Kazakhstan президенти Мирас Дауленов ҳам шундай мантиқни билдирган:
— Хорижий университетларнинг иштироки эмас, балки уларнинг қўшган ҳиссаси аҳамиятга эга, чунки гап бошқа таълим стандартлари ва ёндашувлари ҳақида бормоқда.
Амалиётда бу бир қатор сезиларли натижаларга олиб келади. Дастурлар мазмуни янгиланади — аввало IT, муҳандислик ва бизнес соҳаларида. Битирувчилар рақобатбардошликни оширувчи амалий кўникмаларга эга бўладилар: инглиз тилини билиш, лойиҳа ишлари тажрибаси, баҳслашиш, ёзиш ва жамоада ишлаш қобилияти.
Шу билан бирга, университетлар ўзлари ҳам ўзгармоқда. Янги стандартлар босими остида улар инфратузилмани модернизация қиладилар, лабораторияларни ривожлантирадилар, кутубхоналарни янгилайдилар, рақамли платформаларни жорий этадилар ва кампус хизматларини яхшилайдилар. Натижада, алоҳида «бренд» лойиҳасидан анча кенгроқ тизимли таъсир шаклланади.
Халқаро таълим иқтисодий омил сифатида
Қозоғистонда халқаро олий таълим тобора ижтимоий сиёсат элементи сифатида эмас, балки мустақил иқтисодий восита сифатида қаралмоқда.
2025 йилда мамлакатда 88 мамлакатдан 35 мингдан ортиқ хорижий талабалар таҳсил олди, ўртача йиллик ўсиш 11% ни ташкил этди. Давлат мақсади — уларнинг сонини 2029 йилгача 100 мингга етказиш (аввалроқ 150 минглик планка муҳокама қилинган).
Ҳар бир талабанинг йиллик харажатлари 1,5–2 миллион тенгени ташкил этганида ҳам, тўғридан-тўғри иқтисодий ҳисса аллақачон 50–70 миллиард тенгени ташкил этади, уй-жой ижараси, хизматлар, транспорт ва иш билан таъминлаш учун мултипликатив таъсирни ҳисобга олмасдан. Контингентнинг кейинги ўсиши билан 2035 йилга бориб умумий таъсир йилига 150–200 миллиард тенгеден ошиши мумкин.
Параллел равишда кенг кўламли инфратузилма дастури амалга оширилмоқда: янги ўқув бинолари ва ётоқхоналар қурилмоқда, Cardiff University, Coventry University, МИФИ ва МГИМО учун алоҳида кампуслар шакллантирилмоқда. Лойиҳаларга саноат ҳамкорлари фаол жалб этилмоқда, лабораториялар ва амалий тадқиқотларга сармоя киритмоқда.
Бу сиёсат фақат Астана ва Алматини чекламаслиги жуда муҳим. Ҳудудий ҳокимиятлар лойиҳаларга фаол қўшилмоқда, бинолар, ер участкалари ва грантлар тақдим этиб, халқаро олий таълимни ҳудудий ривожланиш омилига айлантирмоқда.
Фан вазирлиги маълумотларига кўра, Woosong University фаолияти учун Туркистон вилояти ҳокимияти маҳаллий бюджетдан алоҳида бино ва грантлар ажратди. Arizona University, SeoulTech ва Гази университети билан ҳамкорлик доирасида Шимолий Қозоғистон, Қостанай, Қизилўрда вилоятлари ва Шимкентдаги лойиҳалар ҳам шундай қўллаб-қувватланди.
Меҳнат бозорида нималар ўзгармоқда
Бу икки асосий таъсирни беради. Биринчиси — битирувчиларнинг меҳнат бозорига тезроқ чиқиши ва иш берувчиларнинг уларни қайта ўқитишга сарф-харажатларини камайтириш. Амалиётга йўналтирилган дастурлар ва янгиланган таълим стандартлари ёш мутахассисларга иқтисодиёт талабларига тезроқ мослашишга имкон беради.
Гулшат Тусупова таъкидлаганидек, бундай битирувчиларнинг рақобатбардош устунлиги билим ҳажмида эмас, балки амалий кўникмалар тўпламида.
— Бу инглиз тилини ишончли билиш, ёзиш ва баҳслашиш қобилияти, лойиҳа ишлари тажрибаси, жамоавий ҳамкорлик ва иш берувчилар билан мулоқот қилиш кўникмалари, — дея таъкидлайди эксперт.
Иккинчи таъсир — кучли абитуриент учун рақобатни кучайтириш. Халқаро дастурлар таълимга бўлган талаб тузилишини ўзгартиради ва талабалар ва уларнинг оиласи томонидан таълим сифатини ошириш талабларини оширади.
Coventry University Kazakhstan президенти Мирас Дауленов бу ўзгаришни жамиятнинг ўзгарган кутилмалари билан боғлайди. Унинг сўзларига кўра, бугунги кунда таълим ички стандартлар бўйича эмас, балки халқаро сифат планкаси бўйича баҳоланади.
— Ҳозирги талабалар — бу аллақачон хорижда ўқиган ёки ишлаган, «Болашақ» дастури ва бошқа халқаро стипендия дастурлари, масалан, АҚШдаги Edmund S. Muskie Graduate Fellowship ёки Буюк Британиядаги Chevening дастурлари бўйича ўқишдан ўтган ота-оналар авлоди фарзандлари. Уларда юқори «кўриш» шаклланган ва, шунинг учун, улар қозоғистонлик университетларга 20–30 йил олдинга қараганда принципиал бошқа талабларни қўймоқда. Бу соғлом рақобатни шакллантиради — ота-оналар ва ўзи талабаларнинг кутилмалари орқали, — дея таъкидлайди эксперт.
Натижада меҳнат бозори фақат кўпроқ битирувчиларни эмас, балки сифатли инсон капиталини ва кадрлар тайёрлашнинг янги стандартларини олади.
Қозоғистонликлар хорижда
Қозоғистондаги хорижий олий таълим муассасалари ҳақидаги суҳбат хорижга ўқишга кетадиган фуқароларнинг тескари оқимини ҳисобга олмасдан мумкин эмас.
ЮНЕСКО статистика институти маълумотларига кўра, 2021 йилда хорижда тахминан 91,9 минг қозоғистонлик ўқиган ва 2025 йилга келиб бу кўрсаткич 92 минг даражасида сақланиб қолган. Солиштириш учун: 1993 йилда «Болашақ» дастури ишга туширилганидан бери 10 мингдан ортиқ киши стипендия олган. Бу кўпчилик талабалар давлат дастурлари бўйича эмас, балки тўғридан-тўғри қабул қилиш, университет грантлари, халқаро фондлар ёки ўз ҳисобидан ўқишга кетишини англатади.
Характерли жиҳати шундаки, етакчи университетлар ўз келажакдаги талабалар базасини қабул қилишдан анча олдин шакллантирадилар. Coventry University Kazakhstan президенти Мирас Дауленов таъкидлаганидек, бугунги кунда иқтидорли мактаб ўқувчиларини танлаш аллақачон халқаро фан олимпиадаларида олиб борилмоқда ва университетлар уларга ўқиш ва келажакдаги карьера учун энг яхши шароитларни таклиф этмоқда.
— Олимпиадаларда МДҲдан биронта ҳам университет йўқ эди. Мен учун бу савол: «Агар улар у ерда талабаларни танлашса, нега биз талабаларимиз бизга Қозоғистонда келади деб кутишимиз керак?» Шунинг учун, ЮНЕСКО статистикасига кўра, Қозоғистон хорижга талабалар чиқиши бўйича дунёдаги топ-10 мамлакат қаторига киради, — дейди эксперт.
Мутасаддиларнинг фикрича, иқтидорли абитуриентларни ушлаб туриш учун таълим муассасалари улар билан қабулдан анча олдин, тахминан 9–10 синфлардан бошлаб ишлашлари керак. Бу мамлакатнинг инсон капиталини шакллантириш ва сақлаш стратегиясининг муҳим элементига айланмоқда.
Мирас Дауленов таъкидлаганидек, дунёда хорижий талабалар учун кураш аллақачон иқтисодий стратегия элементига айланган. Унинг баҳосига кўра, Қозоғистон ҳам шу йўналишда ҳаракат қилмоқда, таълим хабини яратиб, олий таълимнинг «экспорт» салоҳиятини оширмоқда.
Эксперт мамлакатга Марказий Осиёда рақобатбардош устунликни берадиган бир қатор омилларни ажратади: Болон жараёнида иштирок этиш, фақат пойтахтларда эмас, балки инглиз тилидаги дастурларни кенгайтириш, академик мобилликни ривожлантириш, шунингдек, халқаро таълим макони билан интеграция ва визасиз режимлар орқали хорижий талабалар учун қулай муҳит яратиш.
Марказий Осиёда хорижий талабалар учун рақобат кучаймоқда: Ўзбекистон ва Қирғизистон халқаро дастурларни фаол ривожлантирмоқда, Марказий Осиё умумий таълим мобиллиги харитасида кўпроқ кўринади. Бу контекстда Қозоғистон фақат ҳамкорликлар сони билан эмас, балки юқори стандартлар ва замонавий инфратузилмага асосланган тизимли модел билан ажралиб туради.
Қозоғистон Марказий Осиёда премиум таълим сегментининг етакчиси сифатида
Экспертлар таъкидлаганидек, Қозоғистоннинг Марказий Осиёдаги асосий устунлиги — бу аллақачон юқори академик талабларга эга университетлар нишасини шакллантирган.
Гулшат Тусупова таъкидлаганидек, Қозоғистон Марказий Осиё бозорида ўз нишасини эгаллаган.
— Агар бутун минтақани кўриб чиқсак, айнан юқори академик стандартларга эга университетлар сегменти бўйича Қозоғистон ҳозирда олдинда. Бу мамлакатга премиум таълим сегментида етакчилик позициясини беради. Ҳа, Ўзбекистонда ҳам хорижий университетлар бор, аммо улар орасида ҳали Russell Group ёки солиштириладиган халқаро бирлашмалар даражасидаги олий таълим муассасалари йўқ, — дея таъкидлайди у.
Тизимнинг етуклик белгиси сифатида экспертлар Қозоғистон фақат хорижий университетларни қабул қилиб қолмасдан, балки ўзи ҳам таълимни «экспорт» қилишни бошлаганини таъкидлайдилар. Қозоғистон Республикаси Фан ва олий таълим вазирлиги маълумотларига кўра, сўнгги уч йил ичида хорижда Қозоғистоннинг бешта олий таълим муассасалари филиали очилди:
— Бишкекдаги ал-Форобий номидаги ҚазМУ филиали ва Ўш давлат университети базасидаги Гумилев номидаги ЕМУ филиали;
— 2023 йилда Чирчиқда Авезов университети филиали ва Душанбе шаҳридаги ЕМУ қўшма IT-факультети;
— 2025 йилда Россиядаги Омск давлат университети базасида ҚазМУ филиали.
Бу қадамлар Қозоғистоннинг «таълим бренди импортёри» ролидан мустақил равишда таълим таклифлари ва стандартларини шакллантирувчи минтақавий ўйинчи позициясига босқичма-босқич ўтишини намойиш этмоқда.
Халқаро рейтинглардаги иштирок
Қозоғистон олий таълим муассасаларининг рақобатбардошлигининг қўшимча кўрсаткичи сифатида уларнинг халқаро рейтинглардаги иштироки бўлмоқда. Фан вазирлиги маълумотларига кўра, QS Asia 2026 да Қозоғистондан 44 та олий таълим муассасаси кирган, шулардан 10 таси биринчи марта. Бу нафақат алоҳида халқаро кампусларнинг ўсишини, балки бутун олий таълим тизимининг таниқлилиги ва шаффофлигини акс эттиради.
Шу билан бирга, хорижда ўқишни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш чекланган бўлиб қолмоқда. «Болашақ» ҳар йили юзлаб талабаларни қамраб олади, ҳукуматлараро квоталар ва тўғридан-тўғри келишувлар — йилига тахминан 300 кишини. Асосий йўналишлар — Венгрия, Хитой, Польша, Туркия. Асосий оқимни эса хорижий университетлар ва халқаро фондлар грантлари ташкил этади — Chevening, DAAD, Erasmus+, Fulbright ва бошқалар.
— Кўплаб талабалар учун мамлакат ичидаги хорижий олий таълим муассасалари филиаллари хорижда ўқишга ҳақиқий альтернатива бўлмоқда, аммо абитуриентларнинг бир қисми глобал карьера имкониятлари учун кетишга интилади, — дея таъкидлайди Гулшат Тусупова.
Агар фактлар ва баҳоларни жамласак, Қозоғистондаги хорижий олий таълим муассасалари аллақачон эксперимент эмас, балки таълим тизимининг тўлиқ сегментидир. 33 университет ва 162 дастур кадрлар тайёрлашнинг янги стандартларини шакллантиришни бошламоқда, иқтисодий вазифалар ва кадрлар танқислигига кўпроқ йўналтирилган.
Бу контекстда Президентнинг таълим сифати ва жаҳон таълим маконига интеграция ҳақидаги тезиси амалий маъно касб этади. Энди асосий савол халқаро брендлар сонида эмас, балки хорижий университетлар билан ҳамкорлик кадрлар бўшлиқларини қанчалик ёпишини, битирувчиларнинг компетенцияларини оширишини ва мамлакатнинг илмий салоҳиятини мустаҳкамлашини қанчалик амалий таъминлашида.
